DR MILOŠ TIMOTIJEVIĆ: GRAĐANSKI RAT (1941-1945) I KULTURA SEĆANjA

Zašto je objektivno sagledavanje sukoba komunista i JVO važno za događaje koji Srbiji predstoje...

Zašto je objektivno sagledavanje sukoba komunista i JVO važno za događaje koji Srbiji predstoje

Dr Miloš Timotijević, istoričar, rođen je u Čačku 1969. godine. Završio je studije istorije na Filozofskom fakultetu u Beogradu. (Čačak, 1969). Od 1997. godine radi u Narodnom muzeju u Čačku. Zvanje kustosa dobio je 1998. a višeg kustosa 2006. godine. Doktorsku tezu Modernizacija balkanskog grada u doba socijalizma: primer Čačka i Blagoevgrada (1944–1989) odbranio je 2011. godine na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Glavna područja njegovih naučnih interesovanja su modernizacijski procesi na Balkanu u drugoj polovini XX veka, društvena i kulturna istorija čačanskog kraja u XX veku, istorija Crkve i crkvene umetnosti na području Zapadne Srbije, kao i vojna i politička dešavanja u Srbiji tokom Drugog svetskog rata. Član je redakcije časopisa Zbornik radova Narodnog muzeja u Čačku od 2001. godine. Autor je sedam izložbi, više od 10 monografija, više od 50 naučnih članaka, studija, kataloga. Učestvovao je u nizu naučnih skupova. Za svoj rad dobio je više priznanja. Sa njim smo razgovarali o posledicama Drugog svetskog rata u nas.

Pre nego što počnemo da razgovaramo o složenim i teškim posledicama Drugog svetskog rata na našem prostoru, pitamo vas zbog čega ste svoju naučnu karijeru usredsredili na izućavanje jednog užeg prostora, kakav je Zapadna Srbija?
— Tokom celokupne karijere bavim se temama vezanim za ljude, događaje, procese i strukture vezane za Zapadnu Srbiju, odnosno mikroistorijskim istraživanjima preko kojih se dolazi do relevantnih zaključaka važnih za mnogo šire područje. Metodološko-teorijska osnova takvog delovanja uvek je raznolika i eklektična. Opšta kriza istorije posle očigledne propasti pozitivističkog pristupa, koji nije uspeo da dosegne do prognoze društvenog ponašanja, mnoge je gurnula u relativizam i istoriosofiju prožetu iracionalnošću. Istoričari koji su krenuli putem mikroistorije pokušali su da dosegnu do realističnog opisa čovekovog ponašanja, priznajući njegovu slobodu unutar normativnih sistema i društvenih struktura. Najvažnije je opovrgnuti relativizam, koji se nameće putem kritičarske metodologije postmodernista, i izbeći svođenje rada istoričara na isključivo retoričku aktivnost koja interpretira tekstove, a ne i same događaje. Odnos pojedinca i nasleđenih društvenih struktura u mikrocelini na primeru biografije jednog čoveka može da donese vredne istoriografske zaključke. Neko malo mesto, pojedinačni akteri društvene drame ili samo jedan čovek mogu da reprezentuju neku već rasprostranjenu situaciju. Na taj način se i preko ličnosti Zvonka Vučkovića može doći do relevantnih zaključaka vezanih za oslobodilački i građanski rat u Srbiji 1941-1945. godine. Ali o tome više kada završim započeti posao, jer nikada nije izvesno da će se u ovim nesigurnim vremenima planovi i ostvariti.

Dugo ste se bavili Drugim svetskim ratom u nas, a naročito građanskim ratom između četnika, partizana i Ljotićevih dobrovoljaca. Kakve posledice je taj rat ostavio među Srbima?
— Teške posledice. Savremeno društvo u Srbiji je još uvek podeljeno iako je prošlo sedam decenija od završetka Drugog svetskog rata. Ljudi čije su porodice stradale u tim sukobima čuvaju uspomenu na mnoge obračune, što je ozbiljna trauma koja se prenosi kroz generacije. Međutim, sećanje je uvek kolektivni fenomen. Sukobi partizana i četnika postali su deo kolektivnog pamćenja, posebno zločini četnika, dok se o partizanskim zlodelima manje govori, a ubistva ljotićevaca retko ko pominje, mada su četnici likvidirali Ljotićeve dobrovoljce na ništa manje surov način nego partizane.

Ova „neosvešćenost“ kad su zločini u pitanju, po svemu sudeći, jeste konstruisana. Da li je namera te konstrukcije bila stvaranje stalnih izvora sukoba u srpskom društvu?
— Sećanje je prirodan proces, kao i zaborav. Primer planskog potiskivanja sećanja na monstruozne ustaške zločine u okviru projekta „bratstva-jedinstva” u socijalističkoj Jugoslaviji na najbolji način ilustruje taj proces. Nasuprot tome, postojao je jasan koncept isticanja četničkih zlodela, jer je partizanima general Mihailović bio najvažniji protivnik, što je uslovilo i karakter propagande, njenu dubinu i dugotrajnost. Četnici su postali oličenje „zla”, a partizani „dobra”. Takva manihejska slika dodatno je osnažena propagandom nekadašnjih republika SFRJ protiv modernih „četnika”, utemeljenoj na osudi srpskog nacionalizma kao osnovnog uzročnika raspada Jugoslavije i „krivca” za zločine u tim sukobima. Na planetarnom nivou ova propaganda naslanja se na već postojeće stereotipe vezane za „odgovornost” Srbije za početak Prvog svetskog rata. Postoji i unutrašnji podsticaj održavanja „vrućeg” sećanja na sukobe partizana i četnika, jer su se identitet i legitimitet socijalističke Jugoslavije temeljili isključivo na sećanju vezanom za Drugi svetski rat. Mit partizanskog oslobodilačkog rata, povezivan sa kultom Josipa Broza Tita, imao je naglašenu ideološko-političku i kolektivno-emocionalnu funkciju unutar zvanične reprezentativne kulture sećanja. Srbija se i danas najžilavije vezuje sa tradicije socijalističke Jugoslavije, što je temelj identiteta najvećeg dela elite srpskog društva. Samim tim borba protiv „četništva” dobija nove oblike, vezuje se za osudu srpskog nacionalizma kao isključivog krivca za raspad Jugoslavije, ratne zločine, sporu evrointegraciju, otpor modernizaciji i mnogo toga drugog.

titodrazaImamo li mi „slepu mrlju” u „čitanju” ratnih prilika u nas? Tu pre svega mislim na ulogu nemačkog okupatora u produbljivanju građanskog rata, koja kao da se neprestano previđa. Ubijali smo se uzajamno, kažu svi, kao da u Srbiji nije bilo okupatora, kome je građanski rat odgovarao.
— Sukob partizana i četnika prikazivan je kao kosmička borba „svetlosti” i „tame”, a u takvom viđenju Drugog svetskog rata nije bilo mnogo mesta za racionalan pristup prošlosti. „Izdaja” četnika, ili „izdaja” partizana, u četničkoj verziji događaja, bacila je u senku na Nemce i njihovu smišljenu brutalnu okupaciju. U Hitlerovom rasnom „novom poretku” nije bilo mesta za Srbe. Već 1938. doneti su planovi za razbijanje Jugoslavije i svođenje Srbije na malo „jezgro”. Posle 27. marta 1941. došlo je do prave provale mržnje protiv Srba, a postojali su predlozi i da se kao narod potpuno unište. Pragmatični planovi uslovili su odlaganje ovakvih rešenja, ali je istovremeno planirano da se posle nemačke pobede u ratu Srbi isele sa Balkana. Najčešće je pominjan Sibir. Taj plan se zbog poraza nacista nije ostvario, ali je Hitler sve do kraja okupacije Srbije bio veliki protivnik bilo kakvog oblika srpskog nacionalizma, kao najveće opasnosti na Balkanu. Na području ustaške NDH masovni zločini protiv Srba pokrenuti su uz nemački blagoslov i veliko razumevanje. Na području okupirane Srbije Nemci su nastojali da surovim merama spreče organizovanje otpora, a, kada se ipak podigao ustanak, nastojali su da ga uguše svim raspoloživim sredstvima. Masovna streljanja bila su samo jedan oblik pacifikacije. Nemci su istovremeno nastojali da podele dva ustanička pokreta, kao i da što više Srba uključe u međusobne obračune. Prva streljanja talaca 1941. izvršili su srpski žandari pod nadzorom SS. Okupaciona uprava Aćimovića i Nedića, kao i Ljotićevi dobrovoljci, bili su aktivno uključeni u progon i ubistva partizana i četnika. Četnici su kroz formu legalizovanih odreda kod Milana Nedića progonili partizane. To su činili i legalni odredi generala Mihailovića, a postoje brojni primeri direktne povezanosti sa nemačkom obaveštajnom službom u takvim akcijama. Brutalna ubistva partizana, koja su podsticali Nemci, nisu bila samo rezultat uobičajene „balkanske” surovosti već i način da se srpsko društvo što više podeli. S druge strane, postoje i primeri da su partizani pristupali Ljotićevim dobrovoljcima ili da su čak delovali u nemačkim jedinicama, progoneći Mihailovićeve četnike. Posle rata partizanska publicistika takve slučajeve opravdavala je „lukavošću” u borbi protiv četničkog terora. Čuveni pregovori partizana sa Nemcima marta 1943. u Zagrebu imali su za cilj uništavanje četnika kao zajedničkih neprijatelja. Masovna kolaboracija četnika sa Italijanima i delimično sa Nemcima bila je usmerena protiv partizana. Nemci u svim svojim izveštajima do jeseni 1943. strahuju od ujedinjavanja četnika i partizana u slučaju savezničke invazije na Balkan. Imali su mnogo razloga da podele dva pokreta otpora, produbljuju mržnje i podstiču masakre.

Ratni zločini 1941. u Srbiji koje su Nemci počinili zasnivaju se, između ostalog, na tvrdnji da su navodno četnici i partizani masakrirali ubijene Nemce, posle čega je stigla naredba o ubijanju sto za jednog. Šta je istina?
— Nemci su još 28. aprila 1941. doneli naredbu da će ubijati sto Srba za jednog ubijenog Nemca, bez obzira kom sloju stanovnika pripadaju, kao i naredbu da se leševi obese na javnom mestu. Slične naredbe ponovljene su 19. maja, 16. i 28. septembra 1941. godine. Nije postojala bilo kakva plemenitost ni razumevanje za Srbe. Vojnici su trenirani da budu nepopustljivi i surovi. Najveće zločine u Srbiji 1941. nisu počinile SS trupe, već obični pripadnici Vermahta, mobilisani muškarci, uglavnom iz Austrije, a najkrvoločije naredbe donosili su upravo nekadašlji austrijski vojnici, nastojeći da se osvete za poraze i sramotu austrijske vojske 1914. godine. General Franc Beme, glavnokomandujući nemački zapovednik u Srbiji, još 4. oktobra 1941. namerno je izmenio izveštaje sa autopsije nemačkih vojnika koje su kod Topole ubili partizani. Tom prilikom niko nije masakrirao leševe, ali je Beme slikama užasno osakaćenih mrtvih ljudi želeo da poruči svojim podređenima šta ih čeka ako se predaju ustanicima. Zbog navodno masakriranih nemačkih vojnika kod Topole streljane su stotine talaca, Jevreja i Srba. Nemačka komanda želela je na svaki način da opravda svoje zločinačke postupke, i merama strašnog terora uguši ustanak. Ista legenda o tobožnjem masakriranju okupatorskih vojnika vezana je i za streljanje u Kragujevcu, gde su Nemci ubili preko 3.000 ljudi u gradu i okolnim selima. Nemci su, prema sopstvenoj propagandi, „morali” da budu brutalni, jer su partizani i četnici u Ljuljacima „grozno osakatili” mrtve nemačke vojnike. Tu sliku su posebno prenosili ljotićevci, nastojeći da u drugi plan stave svoju ulogu u odvođenju Kragujevčana na gubilište. Inače, nemačka kolona koja je napadnuta u Ljuljacima i posle koje je došlo do streljanja u Kragujevcu, vraćala se iz Gornjeg Milanovca, koji su potpuno spalili i srušili, gde su na ulici ubijali mirne ljude, a postoje i svedočanstva o silovanim i masakriranim devojkama, a sa sobom su poveli preko 100 ljudi koje su zatim streljali u Kragujevcu. Nije bilo nikakve nemačke „plemenitosti“.

Često se poteže pitanje nepravde prema folksdojčerima posle Drugog svetskog rata. Nepravdi je, svakako bilo, ali postoje i mnogobrojna svedočenja o zločinima SS divizije „Princ Eugen”, sastavljene od folksdojčera, što je kasnije izazvalo osvetnički bes među partizanima.
— Ako želimo da se poštuju žrtve srpskog naroda, onda moramo da osudimo zločine za koje su odgovorni i Srbi. Partizanske jedinice, a one su po sastavu bile srpska vojska jugoslovenske orijentacije, imaju odgovornost za zločine nad Nemcima. Neselektivna streljanja, ubijanje bez sudske odluke, logorisanje celokupnog stanovništva, odvođenje u SSSR, kao i mnogi drugi prestupi sigurno su zločin, kao i masovno proterivanje iz Jugoslavije. Nisu svi bili odgovorni za surovosti SS divizije „Princ Eugen”, koja je iza sebe, naravno, ostavila krvave tragove.

himlerkraljevoPrve akcije, propraćene strašnim zločinima, pripadnici te divizije imali su u zapadnoj Srbiji, posebno na Kopaoniku, gde su progonili četnike generala Mihailovića. Oficiri su smišljeno tražili sprovođenje najsurovih mera prema srpskom stanovništvu, a u progonu četnika i običnih mirnih seljaka primenjivali su streljanja, grupna i pojedinačna spaljivanja, pečenje ljudi na ražnju. Tokom ove važne operacije u Kraljevo je 18. oktobra 1942. lično došao Hajnrih Himler, pohvalivši obučenost, ponašanje i delovanje vojnika i oficira u borbi. SS divizija „Princ Eugen” je u narednim godinama bila glavni protivnik partizanima, primenjujući brutalne mere kao što su klanja, spaljivanja, bacanja u provalije, vađenje dece iz utroba majki, odsecanja glava, uglavnom u represiji prema srpskom stanovništu, osloncu partizanskih jedinica zapadno od Drine, ubijajući ljude svih uzrasta, od najsitnije dece do drevnih staraca.

Iako ste, i po porodičnom i po ličnom stavu „simpatizer” ravnogorstva, ipak smatrate da smo u opasnosti da izgubimo iz vida da su Srbi imali dva antifašistička pokreta otpora – ravnogorski i partizanski. Zašto mislite treba braniti tu istorijsku činjenicu?
— Ravnogorci su bili veoma heterogen pokret. Najčešće se ističe krajnje desno krilo i Moljevićev program „homogene Srbije” i „čišćenja” nesrpskih naroda, kao i konkretne posledice takve politike tokom Drugog svetskog rata. Mnogi koji danas „propagiraju“ ravnogorstvo vezuju se samo za takve ideje. Naravno, u krajevima pogođenim ustaškim masakrima veliki deo ravnogoraca tražio je osvetu. Ipak, takav program nije bio osnova cele Mihailoviće organizacije, posebno ne u centralnoj Srbiji, jezgru pokreta. Tu je u početku rata najdominantnija bila konzervativna struja oličena u idejama „nacionalne revolucije” Dragiše Vasića. Najveći broj Mihailovićevih pristalica imao je umereniji politički stav, oličen u strankama građanskog političkog centra, a pred kraj rata zvanični program dobio je jugoslovenska i socijaldemokratska obeležja, dok su „krajnje desna“ priča i plan progona i neselektivnih odmazdi odbačeni i osuđeni. Zapravo, najveći broj ravnogoraca, ako se izuzme krajnje desno krilo, vezivao se za liberalna načela građanske parlamentarne demokratije zapadnoevropskog tipa. Protivnici ravnogoraca isključivo ističu ekstremno šovinističku struju Mihailovićevog pokreta, kolaboraciju i zločine. Pored svih mana, ravnogorci su bili jedina snaga koja se zalagala za demokratsko društvo, čiji su garant u to vreme bili i zapadni saveznici. Ljotićevci i partizani su imali za cilj totalitarno društvo. Antifašizam Mihailovića odbacuje se zbog pasivnosti u borbi, što nije tačno, kolaboracije, koja je postojala, ali nije se temeljila na prihvatanju fašističke ideologije, zločina koji su se zaista i dogodili, i moraju se osuditi, ali nisu bili deo unapred smišljenog genocidnog plana istrebljenja drugih naroda niti su imali za cilj uništavanje svih demokratskih i levičarskih pokreta i pojedinaca, kao i zbog uske šovinističke ideologije, koja optužba ne stoji, jer je političko krilo ravnogoraca bilo heterogeno i prevladavali su demokratski elementi. Ravnogorci su bili antifašistički, ali i antikomunistički pokret, što je donelo i njihovu osudu partizana kao „izdajnika” srpskog naroda.

Klasni radikalizam komunista je postojao, naravno, kao i njihovi zločini protiv Srba vernih kralju i otadžbini (dovoljno je setiti se samo Crne Gore i Hercegovine!). Ali oni su istovremeno bili dosledni antifašisti, a najveći broj ljudi nije otišao u partizane da bi uveo totalitarni staljinistički poredak, već da bi oslobodio zemlju, borio se za socijalnu pravdu, opšti napredak, ravnopravnost omladine, žena, svih naroda Jugoslavije i opšta humana načela ugrožena nacističkim i fašističkim pogromima na rasnoj osnovi.

titostalinČetnici su često pokretali antikomunističku histeriju, nastojeći da istaknu samo totalitarno biće partizanskog pokreta, naglašavajući da partizani nisu Srbi, što nije bilo tačno. Partizani su, po svom sastavu, bili srpski antifašistički i oslobodilački pokret jugoslovenske i komunističke orijentacije, u mnogim segmentima, zbog ideologije internacnalističkog tipa, nihilistički orijentisan prema srpskim nacionalnim ciljevima.

Dakle, zločina je bilo sa obe strane u građanskom ratu. Iako je zločin zločin, postoje li neke, uslovno govoreći, ideološke razlike kad su zločini u pitanju?
— Partizanske snage likvidirale su u Sloveniji oko 100.000 ratnih zarobljenika (ustaša, domobrana, slovenačkih domobrana, ravnogoraca, ljotićevaca). Prema podacima Komisije za popisivanje streljanih lica posle 12. septembra 1944. na prostoru današnje Republike Srbije iz januara 2015, nova vlast Josipa Broza Tita likvidirala je 56.180 ljudi. Spisak ubijenih ima dalju tendenciju uvećanja, jer ubijeni iz mnogih područja još nisu popisani. Represija Titovog režima bila je velikih razmera. Najveći broj stradalih i utamničenih sigurno nisu bili ratni zločinci, mada treba naglasiti da je među streljanima bilo i pravih saradnika okupatora i istinskih zlikovaca.

Klasni radikalizam jugoslovenskih komunista imao je svoju „premijeru” već 1941. godine na slobodnoj teritoriji u Srbiji, a direktno naređenje Josipa Broza Tita od 14. decembra 1941. godine da se pređe na „drugu etapu revolucije” značio je direktan obračun sa građanskim snagama, odnosno preventivnu likvidaciju protivnika Komunističke partije. Takva odluka je stvorila teške posledice, jer su masovna ubistva dodatno pojačala građanski rat, izazvala odmazdu ravnogoraca. Istovremeno komunisti su posle takvih postupaka dodatno ojačali, jer više nije bilo povratka i pomirenja sa građanskim snagama. Jedino je potpuna pobeda u građanskom i oslobodilačkom ratu mogla da bude spasonosna.

Tako su ubistva „klasnih neprijatelja” na posredan način dodatno učvrstila partizanske redove. Jedan od temelja upravljanja komunističkim pokretima, kasnije i državnim režimima, bio je princip kolektivnog jemstva, koje je obezbeđivalo planiranje, naređivanje i izvršenje egzekucija nad stvarnim, potencijalnim i izmišljenim „neprijateljima”. Na taj način stvarao se „mističan” krug povezan sa ličnošću harizmatskog vođe, koji stvara perfidni sistem psihičkog i fizičkog terora. Raskid ove veze za vlast predstavlja veliku opasnost.

Ništa ne povezuje ljude tako čvrsto kao saučesništvo u nizu zlodela čijim se počiniocem nijedan od njih ne želi priznati. Ukazati na ono što se vidi, razotkriti ono što se zna, znači izazavati gnev ostalih saučesnika, izložiti se opasnosti da se od njihove strane bude izopšten i izgubiti ih zauvek. Ćutanje tako postaje dokaz solidarnosti grupe. Od istine se odustaje kako bi se ostalo u zajednici. Potrebna je izvesna „religija” da bi tom ćutanju dala misao i opravdala žrtvovanje razuma. Takva „religija” pretvara ćutanje u znak savršenog, takoreći krvlju zapečaćenog sporazuma među saučesnicima. Istina bi bila izvor nespokojstva i jabuka razdora. Nju može ugušiti samo zajednička vera.

Komunisti u Srbiji naglašavali su da je „sveti zadatak srpskog naroda” obračun sa rojalističkim pokretom generala Mihailovića, odnosno Jugoslovenskom vojskom u Otadžbini kao nosiocem buržoaskog društvenog uređenja, odnosno „okova prošlosti”. Obračun sa „četnicima” istican je kao „univerzalno i sudbonosno“ pitanje po dalju budućnost srpskog naroda i zato je moralo da se shvati u „svom istorijskom značaju. Zločini „četnika” podignuti su na nivo „apsolutnog zla” i nadvisili su ustašku planiranu i ostvarenu koljačku praksu, genocidnu politiku uništenja Srba kao nacije. Oni koji su činili zločine u ime nove „religije” bili su ubeđeni da stvaraju novi svet, da je uništavanje „neprijatelja” neophodno, što im je davalo posebnu snagu i uverenje da je posle „apokalipse” vreme stalo, da je nastupila „večnost”. Članovi Partije koji su usvojili takav način razmišljanja „pošteno su radili” u ime novog morala, jer su smatrali da je on izraz „istorijskog determinizma“.

Psihološki profil komuniste, pobednika u građanskom i oslobodilačkom ratu, „konstruktora novog” sveta u Srbiji i Jugoslaviji, oblikovao se u paklenoj atmosferi nečoveštva i umiranja. Surovost ratnih sukoba, postojanje tradicije nasilja i imperativ njegove nove upotrebe kao zalog uspeha revolucije, uslovili su oslobađanje od opštih humanih, ali i patrijarhalnih vrednosti i morala. Mnogi partizani ponašali su se neljudski i bezobzirno u svojoj borbi, pravdajući svoje postupke istom praksom svojih protivnika. Razum su nadvisili animalni nagoni progonjenih ljudskih bića koja se svim sredstvima i načinima brane od uništenja. U isto vreme naglašavali su načela hrabrosti, poštenja i ljudske dobrote. Prkosni otpor prema „zlu” tražio je junaštvo i žrtve. Nije bilo obuzdavanja prezira prema onima koji se nalaze na strani „nepravde i zla”, čije se ljudske tragedije i nevolje ne uvažavaju niti izazivaju samilost. Bili su ubeđeni u ideološko obećanje da će zločini koji čine na kraju dovesti do „dobra”, i da se ljudski rod razvija u dijalektičkim suprotnostima koje će na kraju doneti trijumf života nad smrću, pobedu snaga dobra nad snagama zla, uprkos tragičnim posrtanjima i dramatičnim iskušenjima.

Očito je da istorijski revizionizam ima svoje konkretne geopolitičke ciljeve, to dolazi od NATO priče da su Staljin i Hitler isto. Zašto se Rusi ne odriču velikog otadžbinskog rata i ne dozvoljavaju revizionizam?
— Posle pada Berlinskog zida došlo je do revizije antifašizma na opštem nivou s ciljem odbacivanja pozitivnog nasleđa socijalizma i sprečavanja bilo kakve kritike savremenog kapitalizma, bilo kakve pomisli na izmenu ili samo kontrolu postojećeg neoliberalnog sistema, koji sve više ograničava ljudske slobode. Drugi strateški cilj je izmena sećanja na odlučujući doprinos Crvene armije u slamanju nacističke Nemačke, jer je sovjetski otadžbinski antifašizam imao utemeljenje u velikoruskom nacionalnom osećanju, pa čak i u pravoslavlju. Bez sovjetske pobede zapadni svet bi najverovatnije izgledao kao skup različitih varijacija na fašističke i autoritativne modele, nikako na liberalno-parlamentarne. Nemački nacistički „novi poredak” u Evropi značio je slepu poslušnost naređenjima iz Berlina. Planirano je, a delimično i ostvareno istrebljenje čitavih naroda, pre svega Jevreja u Holokaustu, kao jedinstvenom fenomenu, dok su drugi trebalo da postanu bezlična masa robova, prethodno desetkovani kao narodi, na ivici biološkog opstanka, održavani u životu samo zbog potreba „rasno-nacionalne zajednice nemačkog naroda”, što je trebalo da bude i sudbina Rusa, Poljaka, Srba. Komunisti jesu bili totalitarni pokret, ali nisu imali za cilj istrebljenje ljudskih bića, već da nasilnim metodama „prosvetle” mase. Liberalne demokratije i egalitarno-univerzalističke težnje komunizma proizašli su iz iste ideologije prosvetiteljstva, s tim da su prve težile „napretku“ podstaknutom unutrašnjom dinamikom društva uz poštovanje ljudskih prava, dok su komunisti uz pomoć nasilja vršili svoje „progresivno” revolucionarno delovanje. Obe ideologije verovale su da je „smisao istorije” upravljen prema „napretku”. Univerzalističke težnje komunista ostvarivane su uz pomoć nasilja totalitarne države, po mnogo čemu uporedive sa fašizmom, što ih u određenoj meri izjednačuje, a u radikalnoj kritici i poistovećuje. Ali oni nisu bili istovetni, a cilj njihovog izjednačavanja ima političke ciljeve usmerene prvenstveno protiv savremene Rusije i njene kulture sećanja, a na Balkanu protiv Srbije i srpskog naroda, koji su činili većinu u partizanskom pokretu pod vođstvom komunista.

Zašto se Srbima poriče učešće u partizanskom antifašizmu, a ravnogorstvo se izjednačava s pukim kolaboracionizmom?
— Ovaj proces u Srbiji nije još dovoljno uočen i govori se samo o poricanju pozitivnog nasleđa socijalizma. Ako se Srbima odriče antifašizam u Ravnogorskom pokretu, a istovremeno partizani osude kao totalitarni pokret istovetan sa nacizmom, rezultat je više nego jasan. Pokrenut je među izvesnim istoričarima i novi proces u kome se rodno mesto antifašizma vezuje za Španski građanski rat, čime se eliminiše sovjetski otadžbinski antifašizam, ali i značaj Srba u partizanskom antifašizmu, jer je polovina španskih boraca iz Jugoslavije bila hrvatskog porekla, Srbi su činili samo jednu petinu. Tako se relativizuje i apsolutna dominacija Srba u partizanskom pokretu u ustanku 1941. godine, kao i tokom nastavka rata. Slepi antikomunizam modernih, dvodimenzionalnih ravnogoraca udarnički doprinosi ovakvoj izmeni kulture sećanja.

Zbog toga savremeni istoričar mora učiniti sve da izabere uravnotežen pristup pitanjima Drugog svetskog rata jer samo takav pristup omogućuje sagledavanje pune istine i zalečenje trauma u kolektivnom sećanju.

Razgovarao VLADIMIR DIMITRIJEVIĆ

Šira verzija razgovora objavljenog u „Geopolitici“, mart 2015.

Istorija
Pratite nas na YouTube-u