BRITANIJA U VIŠESTRUKOJ IDENTITETSKOJ KRIZI

DEJAN JOVIĆ Britanija se suočava sa ozbiljnim identitetskim pitanjima koja će verovatno dominirati u...

DEJAN JOVIĆ

Britanija se suočava sa ozbiljnim identitetskim pitanjima koja će verovatno dominirati u sledećih pet ili šest godina

Uglavnom neočekivana pobjeda konzervativaca Dejvida Kamerona na nedavnim parlamentarnim izborima obavezuje vladu da raspiše referendum o članstvu Britanije u Evropskoj uniji. Kameron je referendum najavio kao mogućnost u januaru 2013. kao odgovor na razlike unutar svog biračkog tijela, a jednim dijelom i unutar svoje stranke, koja je već dvadeset godina – od doba Margaret Tačer (1979-1991) podijeljena na svoje evroskeptično i evroentuzijastičko krilo. Te su podjele permanentno potkopavale vladu Džona Mejdžora, a potom su uzrokovale i izlazak jednog broja konzervativnih zastupnika, koji su formirali UKIP (United Kingdom Independence Party).

Ta je stranka – osnovana isključivo na ideji smanjenja uticaja EU na britansku politiku – uspješna na evropskim izborima, ali na nacionalnim nije uspjela ostvariti više od jednog mandata iako je dobila 3,8 miliona glasova. Obećanje referenduma donekle je usporilo daljnji rast UKIP, a Kameron je vjerovatno te 2013. godine očekivao da će i u ovom mandatu formirati koalicijsku vladu s liberalnim demokratima. S obzirom na to da se liberalni demokrati izrazito protive izlasku zemlje iz EU, vjerovatno bi zakočili najavljeni referendum, zbog čega bi Kameron imao “izvrstan izgovor” da ga ne održi. Međutim, samostalna pobjeda na izborima, konzervativcima je oduzela taj “adut” iz ruku. Referendum se sad mora održati. U Britaniji je, naime, nezamislivo da se tako veliko izborno obećanje ne održi. Kameronova nova vlada sad je sklonija da ga organizira već za 2016. Britanska kraljica Elizabeta Druga je referendum spomenula u svom govoru prilikom otvaranja parlamentarne sezone – što znači da bi se on mogao održati u sljedećih godinu dana.

PODELE UNUTAR KONZERVATIVNE STRANKE
Već samo najavljivanje referenduma, međutim, obnovilo je neke stare podjele unutar Konzervativne stranke, u kojoj premijer i vlada zagovaraju opstanak u “reformiranoj EU” (štogod to značilo), dok se oko sto zastupnika smatra evroskepticima. Prvi pokušaj premijera Kamerona da zaprijeti svim ministrima koji ne žele slijediti njegovu liniju otkazom – nisu uspjeli. Morao se već sutradan povući jer nije htio riskirati gubitak podrške. Njegova vlada – iako je sad jednostranačka – ima sad manju većinu u parlamentu nego što je imala u doba koalicije s liberalnim demokratima. Britanski izborni sistem (većinski) omogućuje veću samostalnost narodnim zastupnicima, koji ne zavise samo od volje stranačkog vrha nego uvijek moraju voditi računa i o konkretnim biračima u svom izbornom okrugu. U nekim izbornim okruzima – naročito u središnjoj Engleskoj – ideja Evrope nije suviše popularna.

Pa ipak, ispitivanja javnog mnijenja pokazuju da je zemlja izrazito podijeljena po ovom pitanju. U aprilu je 40 posto Britanaca bilo za ostanak zemlje u EU, a 39 posto je bilo za izlazak, dok su preostali bili neodlučni. U februaru 2015. 51 posto je bilo za izlazak, a 49 posto za ostanak. Očekuje se da će se podjele nastaviti, te će rezultat biti neizvjestan do samog kraja.

S jedne strane, izlasku iz EU se protive vođe najveće tri britanske stranke (konzervativaca, laburista i liberalnih demokrata), no svi oni sad slijede Kameronovu politiku “uslovnog ostanka u EU”, tražeći određene ustupke, odnosno reforme unutar EU. Poslovna zajednica je takođe izraziti protivnik izlaska zemlje iz EU. Ankete među britanskim biznismenima iz 2013. pokazuju da 60 posto njih smatra da bi izlazak iz EU mogao biti štetan po njihove poslovne planove, a samo 18 posto je za napuštanje EU. Štaviše, 23 posto je tražilo dalju integraciju Britanije u EU – npr. prihvaćanje evra.

kameroneu01Na drugoj strani, mnogi mediji ostaju evroskeptični, kao i značajni segmenti populacije. Čime se hrani britanski evroskepticizam? Prije svega, krizom EU, koja u Britaniji nikad nije bila posebno popularna. Britanska vanjska politika temelji se na tri osnovna savezništva: jedno od njih je članstvo u EU, ali druga dva – podjednako važna i sa dužom tradicijom – su Komonvelt i “specijalni odnosi” sa SAD. Politička Britanija – a naročito ona konzervativna – drži da su ta druga dva “stuba” solidniji i za zemlju važniji od članstva u EU. Veza s Amerikom je važna iz bezbednosnih i ekonomskih razloga, a sa Komonveltom zbog tradicije, ali i biznisa. Nekadašnji ministar finansija (u vladi Margaret Tačer) Najdžel Louson, koji zagovara izlazak iz EU, drži da bi se time Britanija mogla snažnije orijentirati prema tržištima južne Azije i djelovati više u skladu sa svojim interesima – a ne interesima drugih.

Konzervativna Engleska (koja sad odlučujuće utiče na sastav vlade u Vestminsteru) krivi Evropu zbog povećanja imigracije, pritom pretjerujući kad se radi o problemima povezanim sa imigracijom. No imigriranje u Britaniju se zaista značajno povećalo od 1997. godine, kad su na vlast došli laburisti Tonija Blera. U Britaniju se 1996. uselilo manje od 50 hiljada ljudi, a prošle godine čak 268 hiljada državljana drugih zemalja EU, te 290 hiljada državljana zemalja koje nisu u EU. Iselilo se oko 195 hiljada ljudi iz te dvije kategorije. Od onih koji su se uselili u 2014. 48 hiljada su Bugari i Rumuni. Britanska vlada ne želi ulazak zemlje u šengenski sistem i insistira na tome da sama kontrolira vlastite granice. Ali u pokušaju da smanji imigraciju iz siromašnijih evropskih zemalja, razmišlja i o reformama koje bi onemogućile automatsko – ili skoro automatsko – pravo useljavanja državljanima EU u sve druge zemlje EU. To bi, međutim, bilo protivno dostignutom nivou slobode kretanja, te bi dovelo u pitanje jednu od najatraktivnijih osobina Evropske unije.

Među razlozima zbog kojih je EU i dalje relativno nepopularna, ne treba zaboraviti ni averziju prema “Briselu” kao sjedištu dobro plaćene, ali uglavnom neefikasne administracije. Tu averziju moguće je razumjeti u zemlji u kojoj se političari nalaze pod višestrukom snažnom lupom javnog mnijenja kad se radi o troškovima koje plaćaju poreski obveznici. Stekao se utisak, vjerovatno opravdan, da zastupnici u Evropskom parlamentu nemaju dovoljan demokratski legitimitet (tzv. “demokratski deficit”), a dobijaju visoke plate.

Tome treba dodati i specifičnu britansku viziju Evrope. Za premijera Kamerona, ali i za najveći dio opozicije (trenutno obezglavljene, u potrazi za novim liderima), Evropska unija je prihvatljiva jedino kao ekonomska zajednica. Ne žele politički još više integrisanu Evropu, i ne podržavaju planove za stvaranjem “Sjedinjenih Evropskih Država”. Čak i danas, nakon ukrajinske krize, nepopularno je reći da je Evropa “antiratni projekt”, jer se smatra da Amerika i NATO čuvaju Evropu pred bezbednosnim rizicima bolje nego što se ona može čuvati sama. Britanci smatraju da EU treba da ostane neka vrsta “političkog patuljka” i “sigurnosnog crva”, te ne podržavaju nikakav ozbiljan transfer političkog legitimiteta ili bezbednosne politike sa nacionalnih država na Evropu. Ne pada im na pamet da ustupe svoje pravo veta u Savetu bezbednosti UN nekoj “Evropi”, koja – uostalom – i nema mjesto u Generalnoj skupštini UN.

ŠTA EVROPA MISLI O BRITANIJI
Na drugoj strani, ni kampanja “IN” (za ostanak u EU) ima svoje jake adute. Ona računa na tri okolnosti.

Prvo, na to da su Britanci po prirodi konzervativni, te da bi stoga izlazak iz EU bio ipak prevelik korak protiv postojećeg stanja, nalik revoluciji – a tome oni nisu skloni. Britanci se uglavnom drže poslovice: “ne popravljaj ono što nije pokvareno” i zagovornici su postupnih reformi (tamo gdje je neizbježno), i to samo korak po korak. Paradoksalno, konzervativnost bi mogla održati Britaniju u EU.

kameroneu02Drugo, nadaju se da će britanski partneri u Evropi ipak imati sluha za Kameronovu situaciju, pa će mu ponuditi makar neki simboličan ustupak. S tim ustupkom on bi se mogao vratiti u London i potom otvoreno podržati kampanju za ostanak u EU. Kameron nije protivnik EU iako to neki njegovi ministri i uticajni saradnici jesu. On ne želi revolucionarne promjene za vrijeme njegovog predsjedavanja vladom. No i on živi u sjeni Margaret Tačer i njenog udaranja torbicom i šakom o sto – zbog čega je Britanija izborila prilične povlastice unutar EU. Čak je i jedan Toni Bler – sa svojim ratovima protiv Srbije i Iraka – pokušao da imitira Čaličnu ladi (pobjednicu nad Argentinom oko Folklanda), a to isto čini sad i Kameron. No Britanija više nije u poziciji u kojoj je bila prije kraja Hladnog rata. Ona danas ne može “ucjenjivati” Evropu niti će se Evropa dati suviše impresionirati Britanijom. Predsjednik Evropske komisija Klod Junker, možda nije veliko zlopamtilo, ali sigurno nije sa simpatijama gledao na Kameronovo protivljenje njegovoj kandidaturi (i uopšte, načelu personalizovanja izbora predsjednika Komisije u okviru politike “Spitzenkandidaten”), te mu nije zaboravio da je – uz Orbana – jedini glasao protiv njega. U EU takođe ima onih kojima je Britanija već odavno suviše komplikovana članica – toliko komplikovana da se možda nadaju da će izaći iz Unije. Na primjer, jedno ispitivanja javnog mnijenja u Francuskoj (iz 2013) pokazalo je da 52 posto Francuza želi da Britanija izađe iz EU. No u Njemačkoj je drukčije: čak 62 posto Nijemaca drži da bi bilo bolje da Britanija ostane u EU.

No štogod mislile o Britancima, političke elite u drugim zemljama strahuju da bi eventualni izlazak iz EU jedne članice – i to jedne od najznačajnijih i najmoćnijih članica – otvorio put i onima u njihovim zemljama da traže referendume. EU je u velikoj mjeri projekt elita – i to namjerno, da bi se izbjegle suviše velike komplikacije. Referendumi kvare planove elita: naročito oni koji se tiču Evropske unije, kao što su već pokazali Francuskoj i Holandiji, gdje je zbog referenduma odbačen projekt evropskog ustava (2005). Eventualni izlazak Britanije iz EU ozbiljno bi poremetio ravnotežu moći unutar Unije, te bi time Unija postala nešto sasvim drugo. Možda to ne bi bio početak njenog kraja, ali rivalstvo između Britanije i oslabljene EU ozbiljno bi štetilo ideji jedne velike ujedinjene Evrope.

Evropa se suočava sa novim talasom konzervativnih i nacionalističkih pokreta i grupacija, koje bi mogle biti ohrabrene britanskim referendumom, te na istoj antiimigracijskoj retorici tražiti referendume u svojim zemljama. Kad je formirana, EU je bila zamišljena kao brana nacionalizmima u Evropi, a sad bi se moglo dogoditi da je nacionalizmi poraze, a možda i unište. Šta bi u tom smislu bila budućnost Evrope? Jedna od mogućnosti bila bi: povratak multipolarnosti, te pokušaj uspostavljanja neke nove “ravnoteže moći” među evropskim tradicionalnim velikim silama. Male zemlje morale bi se pritom pridružiti nekoj od njih, a to bi izazvalo niz tenzija na svim nivoima – od regionalnih do globalnih. Rusija i Amerika u prvom redu, a potom i Turska i Kina u drugom, pokušale bi učestvovati u toj novoj raspodjeli moći na evropskom kontinentu, a to bi dovelo do jedne potpuno nove situacije. Sve je to zasad praktički nezamislivo. Ali u svim zemljama Evropske unije strahuje se od takvog neizvjesnog i nepredvidivog scenarija. Koliko god bilo tačno da Britanija mnogima ide na živce, njen izlazak iz EU otvorio bi toliko novih potencijalnih problema da je vrlo moguće da će upravo zbog toga britanski partneri u EU ipak na kraju biti skloni nekom kompromisu, te će pogodovati Kameronu i ponuditi mu neke ustupke – makar i u zadnji tren. Ako se to dogodi, njegova će pozicija biti ojačana, jer će pred domaćom javnosti moći uvjerljivo tvrditi da je “blef” uspio i da je sad vrijeme da se “igra” prekine.

ŠKOTSKO PITANjE
Treća dimenzija na koju računaju oni koji zagovaraju ostanak Britanije u EU odnosi se na posljedice eventualne pobjede “OUT kampanje” na opstanak samog Ujedinjenog Kraljevstva. Škotski referendum za otcjepljenje, održan prošle godine, nije uspio: između ostalog takođe zbog škotskog konzervativizma, za koji bi odcjepljenje bilo suviše radikalan korak, te možda i zato što je Vestminster u zadnji tren obećao dodatne ustupke Škotskoj. Ali u međuvremenu se dogodilo “političko otcjepljenje”. Naime, na nedavnim parlamentarnim izborima škotska separatistička stranka praktično je uništila sve tri unionističke stranke: konzervativce, laburiste i liberalne demokrate. Konzervativci još od doba Margaret Tačer nemaju uspjeha u škotskoj politici, ali poraz laburista (koji su donedavno imali i premijera – Škota Gordona Brauna) ima potencijalno istorijske dimenzije. Iako se nije teritorijalno odvojila od Britanija, Škotska je sad postala politički potpuno drukčija od ostatka Ujedinjenog Kraljevstva.

Nikola Sturdžen, šefica SNP, negirala je da Škotska traži novi referendum o nezavisnosti. Ali ona traži da se na referendumu o izlasku ili ostanku Britanije u EU primijeni pravilo „dvostruke većine”. To bi značilo da je za izlazak Britanije iz EU potrebno ne samo da većina svih birača glasa za to nego i da se postigne takva većina u svakoj od četiri nacije Ujedinjenog Kraljevstva – dakle, i među Škotima (te Velšanima, Sjevernim Ircima i Englezima). Bez obzira žele li ili ne nezavisnost Škotske, Škoti su za ostanak njihove zemlje u EU. Zadnje ispitivanje javnog mnijenja u Škotskoj pokazuje da je 49 posto Škota za ostanak UK u EU, a 19 posto za napuštanje EU. (Škotska je u tom smislu više sklona EU nego Vels, gdje je za ostanak 47 posto, a za izlazak 30 posto stanovnika.) Prihvati li se prijedlog SNP, to bi značilo da bi oni mogli „zakočiti” izlazak iz EU, čak i ako se postigne većina za takav korak na nivou cijele Britanije.

Ako bi se to dogodilo, Englezi bi počeli kriviti Škote da im sprečavaju ostvarenje demokratskih prava, a to bi dovelo do daljnjeg udaljavanja Škota od Engleza – upravo onako kako to škotski separatisti žele. Naime, nakon što se nisu uspjeli otcijepiti referendumom, oni su svjesni da je najizgledniji način da se postigne škotska nezavisnost taj da Englezima “pukne film” i da jednostavno sami predlože odlazak Škota iz Unije. Englezi slabo poznaju Škotsku, i za nju malo mare: nemaju ništa protiv nje, ali su prema njoj prilično ravnodušni i ne razumiju do kraja u čemu je problem. Odlazak Škotske mnogi od njih ne bi ni primijetili. SNP se nada da bi se referendum o EU mogao iskoristiti kako bi se povećao nivo de facto separatizma u odnosu na Engleze, te bi se tako mogao postići “čehoslovački scenario”: plišani razvod koga su – nakon dugotrajnog “zanovijetanja” Slovaka predložili i izveli Česi. (Slično se dogodilo i u SSSR, gdje je Rusija bila ta koja je „oslobodila” 14 drugih zemalja, od kojih osam nisu htjele nezavisnost, nego su na referendumima glasale za opstanak SSSR).

Ako bi se, međutim, zanemario škotski zahtjev za “dvostrukom većinom”, tj. ako bi se valjanom smatrala većinska odluka na nivou cijele Britanije, SNP vjerovatno ne bi priznao takav rezultat i tražio bi novi referendum o otcjepljenju Škotske. U tom slučaju bilo bi mnogo lakše pozvati se na načelo “opravdanog razloga” i tvrditi da volja Škotske u UK nije poštovana, te da je jedini izlaz – razlaz. Naime, dva su pristupa pitanju: kako opravdati secesionizam i kako postići priznanje državnosti otcjepljene teritorije. Jedan se zove “politika razvoda” a drugi “politika opravdanog razloga”. Liberalno orijentisani političari i naučnici koji se bave separatizmom a zagovaraju “politiku razvoda” smatraju da je dovoljno da neki priznati narod (a Škoti to jesu unutar UK) zaključi da više ne želi da živi s drugima, te – kao u slučaju razvoda braka – jednostavno proglasi nezavisnost. Nema potreba za opravdavanjem: dovoljno je da se jednostavno više ne volimo. Nije bitno ko je kriv – svako ima pravo na samostalan život, bez potrebe da objasni zašto to želi. Drugi je pristup složeniji i bliži konzervativno-realističkoj školi međunarodne politike i međunarodnog prava. On traži ipak neki “opravdani razlog” za otcjepljenje. To što nije poštivana demokratska volja Škota da ostanu u EU, nego je od nje bila jača volja Engleza da iz EU izađu, mogao bi biti takav razlog.

kameroneu03U svakoj varijanti, pitanje referenduma o EU ponovno će otvoriti pitanje referenduma u Škotskoj i o Škotskoj. Ako se Englezi žele isključiti iz EU, onda će se Škoti isključiti iz UK. Ta politika “ako… onda”, podsjeća donekle na situaciju u zadnjim danima Jugoslavije u kojima su gotovo svi svoju politiku ravnali prema politici drugih, te su vlastite poteze tretirali kao odgovore na nepopustljivost drugih. Englezi tako kažu: ako Evropa ne pristane na koncesije, odlazimo. A Škoti: ako Englezi žele ići iz EU, mi želimo izaći iz UK. Nije isključeno da će im se ta “ponavljajuća secesija” pojaviti i unutar same Škotske – otoci Šetlands su glasali protiv SNP i ne žele nezavisnost Škotske, nego bi radije ostali u UK. Oni već dugo na Edinburg (glavni grad Škotske) gledaju kao na “novi London”, pa će se priča samo nastaviti…

IDENTITETSKA PITANjA
Pitanje eventualnog raspada UK otvara također i mnoga druga identitetska pitanja, od kojih su neka daleko više rizična za mir. Niko, naime, ne očekuje da bi otcjepljenje Škotske moglo dovesti samo po sebi do nekog sukoba. Ujedinjeno Kraljevstvo dopušta politiku separatizma, pa nije ilegalno tražiti otcjepljenje. Biće to, po svemu sudeći, prijateljski razvod ako do njega ikad dođe. Ali ne treba zaboraviti da raspad UK uznemirava Sjevernu Irsku, koja je nakon otcjepljenja južne Irske (sadašnje Republike Irske) 70 godina živjela praktično u vanrednom (pa i ratnom) stanju, s mnogim žrtvama sukoba između nasilnih separatista i nasilnih unionista. Mir je postignut pod laburistima prije dvadeset godina. Ali, ako se UK raspadne na samostalne države, šta će biti sa Sjevernom Irskom?

Drugo identitetsko pitanje koje se otvara jeste pitanje Komonvelta. U njemu se nalaze 53 države, od kojih je britanska kraljica Elizabeta Druga monarh u 16. Izlazak iz EU bi vjerovatno okrenuo britansku politiku bliže Komonveltu – ali eventualni raspad Ujedinjenog Kraljevstva bi unio nestabilnost i pravnu nesigurnost u tu veliku grupu zemalja. Ta opasnost postoji naročito u kontekstu relativno visoke dobi kraljice Elizabete Druge, koja će 9. septembra ove godine postati najdugovječniji britanski monarh u istoriji (vladaće duže od kraljice Viktorije: 63 godine i sedam mjeseci, ili 23.226 dana). Sadašnja kraljica – koja je lično nadgledala nastanak državnosti za niz zemalja po okončanju britanske imperije – uživa lojalnost i poštovanje u cijelom Komonveltu, no kao i kod svakog slučaja tako dugovječne vladavine kriza lojalnosti pojavljuje se s novim monarhom. Hoće li njeni nasljednici – kad dođe do nasljeđivanja – uspjeti održati Komonvelt zajedno? Ili će i on krenuti putem raspadanja?

Britanska kriza, dakle, ima više nivoa jer uključuje pitanje škotske nezavisnosti (a time i eventualno formiranje engleske, velške i sjevernoirske države: iako to nije nužno, budući da je moguće da te nacije odluče da ostanu ujedinjene i nakon eventualnog škotskog odlaska), pitanje pozicije UK u EU, te pitanje opstanka i razvoja EU, kao i odnosa u Komonveltu. Njen rasplet – ako i kad do toga dođe – imaće golemi potencijal za restrukturiranje političke mape Evrope, a možda i svijeta.

Banka

Svet
Pratite nas na YouTube-u