SLOVENCI (1)

NEBOJŠA VASOVIĆ Više od 130 buna izbilo je od 13. do 17. veka. Slovenci...

NEBOJŠA VASOVIĆ

Više od 130 buna izbilo je od 13. do 17. veka. Slovenci su bili bundžije iznad evropskog proseka, i tu osobinu dele sa Srbima

Na kraju Drugog svetskog rata u Državi Norveškoj zbog „izdaje i ratnih zločina“ streljano je četrdesetak ljudi, uključujući Vidkuna Kvislinga (Vidkun Quisling), čoveka po kome je dobio ime čitav jedan tip ljudi. Norveška, u kojoj je znatno više stanovnika ratovalo na strani Hitlera nego na strani Ruzvelta i u kojoj oružanog otpora okupatoru gotovo da nije bilo, tako je raskrstila sa svojom prošlošću. Građani Države fjordova, posle tako izvršene denacifikacije, nastavili su sa svojim životima, kao da se ništa nije dogodilo.

U Sloveniji tokom Drugog svetskog rata stanovnici su masovno ratovali protiv nemačkog i italijanskog okupatora i masovno stradali u toj borbi. Blizu 30.000 Slovenaca poginulo je u partizanskim redovima pod vođstvom Osvobodilne fronte, saveza malih partija u kome je najistaknutiju ulogu imala Komunistička partija. Slovenački partizani tukli su se uporno i hrabro protiv fašista sve četiri godine rata na teritoriji Slovenije. Bili su naoružani narod, veličanstvena vojska.

Temelji države Slovenije stoje na kostima boraca protiv nacizma. Slovenačka partizanska država surovo se obračunala sa slovenačkim kvislinzima i na Kočevskom rogu i u Blajburgu; od 1943. do 1945. godine pobijeno je oko 14.000 slovenačkih belogardejaca i domobrana. Tako je Slovenija raskrstila sa svojim nacistima.

Danas, 2015. godine, država Slovenija je nezavisna, ali članica NATO, organizacije pod upravom SAD, i samostalna, ali deo EU, zajednice država pod vođstvom ujedinjene Nemačke. Vojska države Slovenije učestvuje, zajedno sa vojskom NATO u više vojnih operacija, uključujući Avganistan, Liban, Siriju i Kosovo i Metohiju.

Novopisana zvanična istorija Slovenije puna je laži, obmana i prećutkivanja. A, što je više istorijskih laži u predvečerje rata, to je više žrtava tokom rata. Treći svetski rat, nastavak Drugog svetskog rata, upravo počinje. Slovenija i Slovenci su na pogrešnoj strani.

Kako su dotle stigli.

SAMOV PLEMENSKI SAVEZ
Slovenci su južnoslovenska etnička grupa koja živi na „istorijskoj slovenačkoj zemlji”, okružena Austrijancima na severu, Italijanima na zapadu, Mađarima na severoistoku i Hrvatima na jugu i jugoistoku. Govore slovenačkim jezikom, koji je južnoslovenski jezik, ali ima znatne sličnosti sa zapadnoslovenskim jezicima. Slovenci žive uglavnom u Sloveniji, državi Slovenaca, dok u Austriji, Mađarskoj, Hrvatskoj i Italiji žive kao starosedelačke manjine. U južnoj Austriji živi oko 25.000, u Italiji blizu 100.000, u Hrvatskoj oko 13.000 i u Mađarskoj 3.000 Slovenaca. U državi Sloveniji od približno dva miliona stanovnika, nešto više od 1.750.000 izjašnjavaju se kao Slovenci, uključujući i one koji se ne izjašnjavaju kao Slovenci, ali tvrde da im je „slovenački maternji jezik”. Brojno značajne zajednice Slovenaca u emigraciji žive u SAD, Kanadi, Argentini, Australiji i mnogim evropskim državama, a najviše Slovenaca van Slovenije stanovnici su grada Klivlenda, u SAD.

Republika Slovenija se nalazi na strateški vrlo važnom položaju, jer preko njene teritorije prelazi jedini kopneni put iz Italije u Panonsku ravnicu, od Alpskih planina na jug. Takav strategijski položaj je u velikoj meri oblikovao istoriju Slovenije i Slovenaca. Granica Istočnog (Vizantija) i Zapadnog (Rim) rimskog carstva posle podele protezala se baš preko teritorije današnje Slovenije, preko istočnih Alpa.

Slovenački narod spada među najmalobrojnije u Evropi, ali istrajno, u kontinuitetu, od 6. veka naše ere postoji na tlu današnje Slovenije i okolnim teritorijama. Slovenci kao etnička grupa preživeli su uprkos jakim asimilatorskim pritiscima. U prvim vekovima posle naseljavanja u 6. veku preci današnjih Slovenaca naseljavali su najveći deo teritorije današnje Austrije, više od trećine teritorije današnje Mađarske, više od trećine teritorije današnje Hrvatske, i istočne granične oblasti današnje Italije. Teritorija naseljena Slovencima konstantno se smanjivala tokom vekova i u odnosu na veličinu današnje Slovenije to je najizraženije na severu i istoku, a najmanje na zapadu.

slovenija02Upućeni tvrde da su se preci Slovenaca naselili u oblasti između Alpa i Jadranskog mora u dva uzastopna migraciona talasa. Prvi je stigao iz Moravske sredinom 6. veka naše ere, a drugi sa jugoistoka, posle povlačenja Lombarda u Italiju, 568. godine naše ere. Od 623. do 658. godine slovenska plemena između gornjeg toka reke Elbe i planina Karavanki bila su ujedinjena pod vođstvom kralja Sama u državnu zajednicu nazvanu “Samov plemenski savez”. Samo je najverovatnije bio franački trgovac koji je oružjem snabdevao slovenska plemena koja su se redovno bunila protiv Avarske vladavine. Potom se stavio na čelo jedne od tih pobuna, a niz pobeda nad Avarima omogućio mu je izbor za kralja. Da bi osigurao svoj položaj, oženio se sa „najmanje dvanaest žena” iz „poznatih slovenskih porodica” i postao otac „dvadeset i dva sina i petnaest ćerki”.

TRADICIONALNA ANTIPATIJA IZMEĐU NEMACA I SOVENACA
Posle Samove smrti, plemenski savez koji je predvodio raspao se, ali je manji deo preživeo, ostavši upamćen pod nazivom Karantanija. Pod pritiskom Avara sa istoka, Karantanci su prihvatili uniju sa Bavarcima, 745. godine, a zatim do kraja 8. veka došli pod vlast Franaka i prihvatili hrišćanstvo. Poslednja nezavisna državica u toj oblasti kneževina princa Kocelja izgubila je svoju nezavisnost 874. godine. Slovenska etnička teritorija neprekidno se u narednim vekovima smanjivala zbog germanskog pritiska, naročito je to postalo izraženo posle dolaska Mađara u Panoniju u 10. veku, a u svom sadašnjem obliku stabilizovala se u 15. veku, kada je na njoj živelo oko 600.000 Slovenaca.

Feudalni gospodari u Sloveniji uglavnom su bili nemačkog porekla, a Slovenci su bili seljaci-zemljoradnici-poljodelci. Zbog socijalnih i etničkih sporova, veoma često je dolazilo do ustanaka. Više od 130 seljačkih buna izbilo je na teritoriji naseljenoj Slovencima od 13. do 17. veka, verovatno više nego na bilo kom drugom mestu u Evropi. Slovenci su uvek bili bundžije daleko iznad evropskog proseka, i to je osobina koju dele sa Srbima.

Neposredno pre izbijanja velike bune 1635. godine u Štajerskoj, lokalna nemačka aristokratija, unapred pokušavajući da sa sebe skine odgovornost, pisala je imperatoru da je za sve što će se desiti kriva „tradicionalna antipatija između Nemaca i Slovenaca“. Najveća od svih seljačkih buna započela je u februaru 1515. godine, a u proleće iste godine proširila se preko cele teritorije Slovenije. Upućeni tvrde da je tada ukupno živelo oko 600.000 Slovenaca, a da je oko 80.000 učestvovalo u ustanku. Buna je počela dobro i ustanici su zauzeli mnoge utvrđene zamkove. Odlučujuća bitka odigrala se u leto, 8. jula iste godine, blizu Celja, gde je ustanike pobedila bolje opremljena vojska sastavljene od aristokratije, konjice i plaćenika. Oko 2.000 seljaka-ustanika poginulo je tokom bitke, a mnogi zarobljenici su obešeni ili nabijeni na kolac.

Kao etnička grupa, Slovenci se prvi put pominju u 16. veku, kada se Protestantska reformacija proširila kroz slovenačke zemlje. Tada su napisane i prve knjige na slovenačkom jeziku, a napisali su ih Primož Trubar, protestantski propovednik, i njegovi sledbenici, i to je predstavljalo osnovu za kasniji nastanak modernog slovenačkog jezika. U drugoj polovini 16. veka štampane su mnoge knjige na slovenačkom jeziku, uključujući i prvi integralni prevod Biblije, ali je taj talas povoljan za Slovence zaustavljen, jer je tokom Protivreformacije, predvođene Habsburškom monarhijom, protestantski pokret ugušen, u krvi.

Tokom 18. veka pod vlašću Habsburške monarhije objavljivana je svetovna literatura na slovenačkom jeziku. Anton Tomaž Linhart je napisao i objavio prvu istoriju slovenačkih zemalja na osnovama etničkog zajedništva, dok je Jernej Kopitar sastavio prvi obimni rečnik slovenačkog jezika.

NAROD KOJI JE SPORO RASTAO
Od vremena prvih procena brojnosti populacije na teritoriji današnje Slovenije, sredinom 18. veka i prvih popisa stanovništva vek kasnije, brojnost slovenačke populacije nije se toliko povećala koliko se povećala brojnost populacija drugih evropskih naroda, koje su tada bile uporedive sa slovenačkom. U prvoj polovini 19. veka brojnost slovenačke populacije bila je približna broju srpske ili hrvatske populacije, a danas je srpska populacija otprilike pet puta brojnija od slovenačke, a hrvatska dva puta. Razloga za to je više: emigracija, smanjeni prirodni priraštaj stanovništva, nepostojanje nezavisne nacionalne države.

slovenija08„Zedinjena Slovenija”, prvi slovenački nacionalno-politički program, napisan je 1848. u godini revolucije, tokom koje je izveden čitav niz političkih prevrata širom Evrope, godini „najvećeg revolucionarnog talasa” u evropskoj istoriji. U programu je zahtevano ujedinjenje teritorija sa većinskim slovenačkim stanovništvom u autonomno kraljevstvo Sloveniju u okviru Habsburške monarhije, i zvanična upotreba slovenačkog jezika. Ovaj politički program, iako nije zaživeo, predstavljao je važnu platformu za slovenačke političke aktivnosti u narednim decenijama, naročito tokom 60-tih i 70-tih godina 19. veka, kada se sukob između slovenačkih i nemačkih nacionalista pojačao. U roku od samo nekoliko godina, 1866. i 1867. godine, Slovenci su podeljeni između države Italije i austrijskog i mađarskog dela Austro-ugarske, što je vodilo daljoj radikalizaciji slovenačkog nacionalnog pokreta. Devedesetih godina 19. veka formirane su prve slovenačke političke partije.

SLOVENCI U PRVOM SVETSKOM RATU
Popis stanovništva 1910. godine potvrdio je negativni demografski trend na teritoriji koju su naseljavali Slovenci, a savremenici su to doživeli kao „agoniju nacije”. Negativna stopa prirodnog priraštaja bila je rezultat velike agrarne krize u 19. veku, koja je dovela do masovnog iseljavanja preko Atlantika, a od evropskih naroda jedino su se Irci iseljavali u većem broju od Slovenaca. Rezultati popisa potvrdili su da je ekonomsko zaostajanje na teritorijama naseljenim Slovencima u odnosu na teritorije naseljene Nemcima postalo znatno izraženije nego ranije. Na osnovu takvih trendova nezadovoljavajućih za slovenačku naciju, jasno je moglo da se uoči da će u budućnosti samo trećini Slovenaca biti dozvoljena kakva takva autonomija, dok će ostali, dok sasvim ne iščeznu, biti manjina pod nemačkom ili italijanskom upravom.

Početkom 20. veka većina Slovenaca znala je da čita i da piše, i po tom kriterijumu u Austro-ugarskoj monarhiji ispred njih su bili samo Nemci, Česi i Italijani. Uvođenje provincijskih jezika u škole, nadleštva, kancelarije, sudove i javni život uopšte, što je bilo garantovano zakonom, u praksi je zavisilo od „raspodele moći” u opštinskim savetima. Slovenački jezik bio je u široj upotrebi u Kranjskoj nego u drugim oblastima (Trst nije imao slovenačku opštinsku školu). Nemački jezik bio je obavezan u slovenačkim školama, a slovenački u nemačkim, ali je u slovenačkim školama ovaj propis bio mnogo strožije sprovođen nego u nemačkim. Nemci su, u ovoj „borbi za slovenačke umove” 1880. godine osnovali privatno Udruženje nemačkih škola (Deutscher Schulverin), koje je stvorilo čitavu mrežu vrtića i osnovnih škola, sa ciljem širenja nemačkog jezika i kulture u etnički mešovitim sredinama. Sa druge strane, Slovenci su, kao odgovor, zasnovali Društvo svetih Ćirila i Metodija (Družba Sv. Ćirila in Metoda) i Slovenačku stražu (Slovenska straža). Mnogi Nemci nisu želeli da prihvate ravnopravnost slovenačkog jezika u nastavi, i to je bila glavna tema brojnih i ogorčenih političkih rasprava, a uvođenje slovenačkog jezika u osnovnu školu u Celju, 1895. godine direktno je izazvalo pad centralne vlade.

Na početku Prvog svetskog rata svi oblici političkog života bili su zabranjeni i svi protivnici Austrougarske monarhije nemilosrdno proganjani. Znatan broj Slovenaca bio je uhapšen, neki su osuđeni na zatvorsku a neki na smrtnu kaznu. Kada je Austrijski parlament nastavio sa radom, u maju 1917. godine, posle smrti Franje Josifa, pod novim vladarom Slovenci su razvili širok nacionalno-politički pokret, jedini takve vrste u Austrougarskoj, za priznavanje autonomije u okviru Austrougarske monarhije.

FRONT NA SOČI
Tokom Prvog svetskog rata teritorija zapadne Slovenije Londonskim memorandumom bila je obećana Italiji, zbog čega je u maju 1915. godine Italija objavila rat Austro-Ugarskoj, a zapadna granica današnje Slovenije postala je linija „Fronta na Soči“. Duž ove linije vodile su se žestoke borbe, sve do oktobra 1917. godine. Brojnija i tehnički nadmoćnija italijanska vojska izvela je 11 velikih ofanziva, a Nemci i Austrijanci samo jednu, odlučujuću, tokom koje su italijanske snage bile potpuno poražene. Ofanziva slovenačkih jedinica, predvođenih nemačkim i austrijskim oficirima, smatra se prvom planinskom bitkom u istoriji ratovanja. Među nemačkim oficirima istakao se Ervin Romel, nemački feldmaršal iz Drugog svetskog rata, koji je komandovao probojem na pravcu Mrzli vrh – dolina Soče – Matajur.

frontnasociKrajem oktobra 1918. godine parlamentarni predstavnici slovenačkog naroda učestvovali su u stvaranju Države Slovenaca, Hrvata i Srba, a borbe sa Austrijom za granicu su počele. Slovenačke dobrovoljačke jedinice, predvođene prvim slovenačkim generalom Rudolfom Majsterom oslobodile su Maribor 4. novembra 1918. godine i uspele su, boreći se protiv austrijske vojske, na početku da oslobode „veći deo slovenačke nacionalne teritorije“, a zatim su, potisnute od nadmoćnijeg neprijatelja, počele da se povlače. Tada su „pukovi Srpske Kraljevske Vojske pozvani u pomoć“. Srpsko-slovenačka vojska je u maju 1919. godine oslobodila celu Korušku (sada deo Austrije), uključujući glavni grad Celovec (Klagenfurt), i „uvela Sloveniju u ujedinjenu tronarodnu Kraljevinu“. Najveći deo Slovenaca živeo je u granicama nove države, ali je najvitalniji zapadni deo slovenačke teritorije predat Italiji, a južnu Korušku preuzela je Austrija posle plebiscita, održanog u oktobru 1920. godine.

Fašizam je Slovence u Italiji „zapljusnuo“ novim „talasom izuzetnog nasilja“, na koji su odgovorili oružanom pobunom i povećanom emigracijom. U Austriji je vlast odlučila da Slovenačko pitanje reši germanizacijom, navodno zbog toga što su Slovenci bili nelojalni svojoj „Koruškoj domovini“. Posle 1938. godine nacisti su germanizaciju sprovodili još doslednije.

Neke procene o slovenačkim žrtvama u Prvom svetskom ratu pominju „oko 35.000 mrtvih“. Od svih naroda u Austrougarskoj Slovenci su procentualno najviše postradali. Imajući na umu stari nemački plan o „gašenju slovenačke nacije“, tačan broj poginulih najverovatnije je oko 100.000. Posle rata u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca bilo je blizu 11.500 slovenačkih ratnih invalida i približno 30.000 ratnih udovica moralo je da brine o blizu 50.000 ratne siročadi.

Uverenje da je pristupanje Jugoslaviji „jedini put“, kojim se može povratiti oblast oko Trsta – Primorska – a možda i druge izgubljene oblasti, bilo je ključno za građenje sveslovenačkog konsenzusa o priključivanju novoj državi Jugoslaviji.

IZDAJA KATOLIČKE PARTIJE
Država Jugoslavija bila je od najvišeg interesa za Slovence, bez obzira na „centralizam, proglašen od strane Beograda“. Ceo obrazovni sistem, uključujući novoustanovljeni Univerzitet u Ljubljani, bio je na slovenačkom jeziku. U svim oblastima javnog života, ekonomije i kulture mogla se uočiti „pulsirajuća kreativnost i građanski napredak“. Ove promene ojačale su samopouzdanje naroda iako je Vlada u Beogradu promovisala ideju o državnom jedinstvu po francuskom modelu. Ekonomski, Slovenci su bili u veoma povoljnom položaju jer su bili najrazvijenija oblast Kraljevine. To novostečeno i snažno samopouzdanje omogućava da se razume kasniji slovenački otpor fašističkim i nacističkim okupatorima, koji je daleko prevazilazio resurse, i ljudske i materijalne, kojima je Slovenija raspolagala.

Do sredine 30-tih godina 20. veka uticaj malog broja slovenačkih komunista, prisiljenih posle 1921. godine da rade u ilegali, zapažen je od strane Hrišćanskih socijalista i drugih političkih i intelektualnih grupa. Povećani uticaj komunista doveo je do povećanja radikalizma u katoličkim krugovima, koji su pokušali da socijalizam „izbace“ iz nacije, kao što su to, nekoliko decenija ranije, već pokušali sa liberalnim katolicizmom. U poslednjim godinama pre Drugog svetskog rata, ti su katolički krugovi „zagrmeli“ protiv Komunističke partije, a „grmljavina“ je bila usmerena i protiv onih katolika koji su imali različito mišljenje o nacionalnom pitanju, čoveku uopšte, slobodi, etičkim i socijalnim pitanjima. U takvoj do kraja zaoštrenoj atmosferi različitost gledišta nije vodila do dijaloga, već do nepopravljivog rascepa u katoličkim krugovima.

Sekularizam je u slovenačkom društvu krajem 30-tih godina prošlog veka bio krajnje, i ideološki i politički, rascepkan, pa je bio potreban snažan podsticaj da bi došlo do ujedinjenja. Do ujedinjenja nije došlo sve do propasti jugoslovenske države u aprilskom ratu 1941. godine. Dominantna Katolička partija zauzela je čvrst stav da „organizovani ateizam“, po „svaku cenu i svim sredstvima“ mora biti uništen, pa je zbog toga odbila i pomisao da postane učesnik, a kamoli predvodnik u borbi protiv okupatora. Katoličkim krugovima je bilo jasno da neće uspeti da „odvoje“ komuniste i ostale levičare od svenacionalnog pokreta, pa su neposredno pre napada sila Osovine na Jugoslaviju iz svog programa izbacili i samu ideju otpora okupatoru. Dva ministra Jugoslovenske vlade iz redova Katoličke partije pregovarali su sa Nemcima u najvećoj tajnosti, tražeći za Sloveniju kroz kolaboraciju put drugačiji od puta „smrti, propasti i nestanka“, koji je bio namenjen Srbima. U tim razgovorima slovenački kvislinzi predložili su da pod firerovim pokroviteljstvom bude osnovana ili samostalna Slovenija ili da ta nova država, odvojena od Srbije, bude zajednička sa Hrvatima. Arogantni nemački i italijanski pregovarači odbili su ovu ponudu, za Slovence je bio pripremljen put „gašenja nacije“, put patnje i stradanja, srpski put.

SUDBINA NAMENjENA SRBIMA I SLOVENCIMA
Nisu Slovenci bili miljenici Hitlera i Musolinija, već Hrvati. Uprkos svemu tome, slovenska Ljudska stranka ostala je dosledno, do kraja, pri stavu da je svaki oblik otpora okupatoru štetan, jer onemogućava iskorenjivanje „eshatološkog“ domaćeg protivnika, socijalizma i komunizma, a to iskorenjivanje domaćeg protivnika je bio „cilj svih ciljeva“.

slovenija07Ovakve ocene u totalitarnom duhu“ navele su mnoge Slovence da u aktivnoj kolaboraciji sa nacistima i fašistima, uništavajući sopstveni narod, i oružano se boreći protiv Osvobodilne fronte, istraju do kraja rata. Suprotno tome, mnogim Slovencima je na samom početku bilo jasno da su nacizam i fašizam „noćna mora i krvava budućnost“, pa je oko pet stotina Slovenaca aktivno učestvovalo u Španskom građanskom ratu od 1936. do 1938. godine, boreći se u internacionalnim brigadama.

Da će Italija i Nemačka poći putem revanšizma prema Jugoslaviji i novog ovajačkog rata moglo je da se zaključi iz otrovnih reči budućeg dučea i budućeg firera, izgovaranih već u prvim godinama posle završetka Prvog svetskog rata. Tako je budući duče 22. februara 1922. godine u Puli, govorio: „Ne treba se plašiti novih žrtava… Žrtvovaćemo 50.000 Italijana za 500.000 varvarskih Slovena…“, a budući firer 1928. godine u razgovoru sa Princom Štarmbergom: „Zaista me nervira činjenica da za poslednjih 500 godina habsburško i austrijsko plemstvo nije moglo da germanizuje tih nekoliko kilometara od Alpa do Jadranskog mora, pa Nemci nisu ušli u Trst, koji je morao postati nemačka luka…“

(Nastaviće se)

SLOVENCI (2)

SLOVENCI (3)

Istorija
Pratite nas na YouTube-u