GEOPOLITIČKI OKVIR SIRIJSKOG RATA [1]

SAŠA GAJIĆ Prevaga ekstremnih islamista ISIL pokazuje da su se „lokalni igrači“ potpuno oteli...

SAŠA GAJIĆ

Prevaga ekstremnih islamista ISIL pokazuje da su se „lokalni igrači“ potpuno oteli kontroli zapadnog „ratnog menadžmenta“

Sirijski građanski rat (negde nazivan i „sirijskom revolucijom“) najveći je i najdugotrajniji konflikt u svetu u drugoj deceniji 21. veka. On je najčešće sagledavan u širem političkom kontekstu regionalnog širenja nemira, to jest protesta u okviru tzv. „arapskog proleća“, koji su počeli 2011. godine sa januarskim svrgavanjem tunižanskog predsednika Zinelabidin Ben Alija, a zatim i doveli do pada Hosnija Mubaraka u Egiptu i Ali Abdulaha Saleda u Jemenu. Tokom ranog proleća protesti su doveli do (28. januara desile su se prve demonstracije, koje su već 15. marta prenele na Damask i Alepo) izliva nezadovoljstva protiv sirijskog režima Bašara al Asada. Vlast u Damasku je na njih reagovala represivnim merama. Prva nedelja protesta (15-21. marta 2011) u globalnim medijima je bila predstavljena kao početak „sirijske pobune“. Kada su 20. marta u Dari – ošto su snage bezbednosti lojalne predsedniku Asadu otvorile vatru na nasilno raspoložene demonstrane (poginulo je 15 demonstranata i sedam policijaca), ovi su zapalili lokalno sedište vladajuće BAAS partije, gradski sud i poštu – isprva politički protesti počeli su postepeno da prerastaju u širi oružani konflikt, u tipičnu vojnu pobunu. Već do 25. marta broj poginulih u sukobima na ulicima je prešao cifru od sto. Stoga je 30. marta u govoru kojim se obraćao demonstrantima Asad tvrdio kao iza organizovanja demonstracija stoje zaverenici sa jakom stranom podrškom što smeraju da nasilno sruše vladu u Damasku.

Do 7. aprila 2011. među demonstrantima preovlađujući zahtev bio je vezan za demokratske reforme – za povećanje stepena građanskih sloboda, ukidanje zakona o vanrednom stanju, oslobađanje političkih zatvorenika i iskorenjivanje visoke korupcije… Posle tog datuma, zahtevi na protestima se radikalizuju i postaju usmereni na svoj krajnji javno proklamovani cilj – nasilno uklanjanje režima Bašara al Asada. Nedugo potom, protesti se naglo šire: već 8. aprila neredi istovremeno izbijaju u deset gradova da bi do 22. aprila 2011. godine demonstracije zahvatile preko dvadeset sirijskih gradova. Prerastanje demonstracija u politički oružani ustanak protiv režima dovelo je do reakcije vojske lojalne centralnim vlastima. Ona je u gušenju ustanka nakon 25. aprila počela da koristi tenkove, oklopna vozila i artiljeriju, pa se naglo počeo povećavati broj poginulih na obe strane (procenjuje se da je do kraja maja poginulo oko hiljadu civila i stotinu pedeset pripadnika lojalističkih oružanih snaga). Broj uhapšenih merio se u hiljadama.

ETAPE SIRIJSKOG GRAĐANSKOG RATA
Nasilni protesti prerasli su u pravu oružanu pobunu tokom juna meseca. [2] Već 4. juna u gradi Jisr al Šugoru, blizu turske granice, nakon što su snage bezbednosti sa krova pošte pucale na masu koji je išla u pogrebnoj povorci, demonstranti su se, razgnevljeni, ustremili na poštu i zapalili je – ubijajući pritom svih osam pripadnika policije, da bi, potom, zauzele i opljačkale i tamošnju policijsku stanicu. Bio je to događaj kojim je otpočet pravi gerilski sukob. [3] Tokom leta broj poginulih je porastao na preko 2.000 (1.600 demonstranata/gerilaca i oko 500 pripadnika snaga bezbednosti). Već 29. jula od oficira i vojnika koji su dezertirali iz regularne vojske formira se tzv. Slobodna sirijska armija, koja, nepun mesec da kasnije, 23. avgusta, dobija i svoje političko krilo – tzv. Sirijski nacionalni savet kao ustaničko političko telo čije je sedište bilo smešteno na teritoriji Turske. Osnovni cilj ovog političkog tela je bio da organizuje sve opozicione frakcije i pobunjeničke grupe u borbu protiv režima u Damasku.

sirijaU međuvremenu, sukobi se rasplamsavaju: u avgustu se vode borbe za primorski grad Latakiju, kada je u sukobima upotrebljena i ratna mornarica, koja je dejstvovala po priobalju. Tokom septembra i oktobra, ustanici otpočinju gerilski rat širom sirijske teritorije, sa najviše uspeha na severu zemlje, uz tursku granicu preko koje su dobijali značajnu pomoć u naoružanju i opremi. Oni od turskih vlasti dobijaju prećutnu saglasnost da iskoriste sve mogućnosti koje pruža turski državni prostor kada kroz njega nesmetano ulaze i izlaze, to jest manevrišu u skladu sa datim prilikama i svojim namerama. U ovom periodu ustanici su zauzeli većinu naselja u guvernatu Idilb, na severozapadu zemlje. Borbe su se potom prenele na Homs, u kome su se ustanici sukobili sa jakim vladinim trupama, kao i na Daru i Harastu, predgrađe samog Damaska, gde su bila smeštena važna vojna postrojenja sirijske regularne vojske. Početkom 2012. godine, međutim, bitke i u predgrađima prestonice i gradu Zabadaniji dobila je regularna vojska uz pomoć teške artiljerije i tenkova. Ipak, žestoke borbe su nastavljene. Tokom aprila i maja 2012. godine dogovoreno je primirje između zaraćenih strana, koga su inicirale UN i predstavnice Arapske lige, ali je ono nakon dva meseca propalo: u narednih godinu dana, počevši sa borbama u Hafi, dolazi do nove eksalacije sukoba, pri čemu su ustanici zauzeli još neke od gradova u provincijama Homs i Idilb, a zatim usmerili svoje borbene operacije ka dva najveća grada u zemlji – Alepu i Damasku. I pored toga, vladine trupe uspele su da razbiju ustaničku ofanzivu na prestonicu i prenesu težište na borbu na Alepo. Do avgusta, lojalističke trupe su uspele da povrate distrikt Salahedin, do tada važno uporište pobunjenika u Alepu.

Suočeni sa nesupehom, ustanici su zauzeli granicu između Sirije i Turske unutar Ar Rakah provincije kako bi na taj način stvorili sebi još značajniji manevarski prostor koji bi im mogao doneti nove strateške prednosti u daljim borbama. Glavni štab Slobodne sirijske armije prešao je sa prostora Turske u severnu Siriju. Potom su ustanici, zauzimajući Marat al Numan, presekli saobraćajne komunikaciju između Damaska i Alepa i ponovo započeli ofanzivu na prestonicu gde su zauzeli neka njegova predgrađa (npr. Dumu). Zauzimanjem grada Sarakiba i tzv. „Baze 46“, ustanička ofanziva je dodatno izolovala Alepo. Pobuna se bližila svom vrhuncu: usledili su novi napadi ka Damasku i Hami, te ka gradovima uz tursku granicu koje ustanici ranije nisu uspeli da osvoje.

Inicijativa ustaničkih vojnih frakcija je trajala sve do kraja aprila 2013. godine, tokom koje je bombardovan i centar samog Damaska. Nakon toga, Bašarovi lojalisti, pojačani savezničkim Hezbolahom, zaustavljaju dalje prodore ustanika i započinju opštu kontraofanzivu. Razbijana je blokada Vadi al Deifa, povraćen je Abel i aerodrom kraj grada Al Kusaira, kao i čitav niz naselja uz libansku granicu, a potom i gradovi bliži jordanskoj granici preko koje je do tada išla važna ruta snabdevanja ustaničkih snaga. Pokušaji ponovnog zauzimanja nekih od strateških gradova od strane ustanika bili su samo delimično uspešni: oni su pretežno, nakon upornih borbi i više prelaska iz jednih ruku u druge, na kraju ostali u rukama sirijskih regularnih trupa i Hezbolaha. Ovo su, pokazalo se, bili odlučni meseci rata – nakon uspeha vladinih trupa u leto 2013. postalo je jasno da će se Asadov režim ipak održati i povratiti kontrolu nad većim delom teritorije zemlje.

Uporne borbe za ovladavanje strateškim lokacijama nastavile su se između jula i oktobra 2013. godine. Negde su, kao u Dari i Navi, borci Slobodne sirijske armije imali uspeha; no, došlo je do sve otvorenijih sukoba sa sopstvenim radikalnim islamističkih frakcijama (nastajućim ISIL), dok su se, sa druge strane, Kurdi na severu zemlje sukobili sa islamistima oko gradova u provinciji Hasakah. Nasuprot uspesima ustanika u predgrađima Alepa, vladine trupe su izbacile pobunjenički Al Nusra Front iz grada Al Suhknah kao i iz delova Homsa. Pobunjenici su zatim izveli delimično uspešnu ofanzivu na prostoru guvernorata Latakije i posebno vojne baze Menagh, smeštene između Alepa i turske granice. Raspalamsali su se i međusobni sukobi između pojednih ustaničkih oružanih formacija, pre svega između Slobodne sirijske armije i ISIL, koji ovim prvima preotima grad Azaz na severu zemlje.

Krajem godine (oktobar-decembar 2013) vladine trupe su ponovo bile u opštem napredovanju, pre svega južno od Damaska, a zatim i u okolini Alepa, dok Kurdi na severu ovladavaju gradovima kojima se kontroliše prelaz između Sirije i Iraka. Nakon toga, dolazi do eskalacije borbi između ISIL i drugih pobunjeničkih frakcija, koje će obeležiti zimu 2014. godine. Te sukobe iskoristiće vladine snage pojačane Hezbolahom da započnu novu ofanzivu u martu 2014. godine i tako ostvare nove uspehe na prostoru Kalamuna i provincije Homs, kao i duž libanske granice. Posle toga, doduše, ustanici uspevaju da zauzmu neka od naselje u provincijama Latakija i Idilb; međutim, i regularne trupe imaju i nove uspehe (grad Al Zabadani). Krajem aprila Slobodna sirijska armija počinje širu ofanzivu protiv rivalskog esktremističkog ISIL u provinciji Rakah, dok na prostoru provincije Hama takođe imaju izvesnog uspeha protiv vladinih trupa, tako da niz manjih naselja ponovo prelazi u njihov posed.

sirija201503Borbe se nastavljaju tokom aprila i maja, da bi se 3. juna na područjima koje kontrolišu vladine snage održali predsednički izbori sa izvesnim ishodom: Bašar al Asad je dobio 88,7 odsto glasova većeg dela glasačkog tela (glasalo je preko 11 miliona Sirijaca). Bio je to uspešan pokušaj centralnih vlasti da barem jednim delom povrate narušeni legitimitet, i unutar ratom rastrzane zemlje i u međunarodnoj zajednici.

U do sada poslednjoj fazi odvijanja građanskog rata, sukobi dobijaju novi pravac: radikalni islamisti ISIL u međuvremenu su zauzeli znatne delove teritorije susednog Iraka, gde su zaplenili veliku količinu oružja i opreme kojima su pokušali da promene odnos snaga na ratištima unutar same Sirije. Asadove trupe lojalista su, zajedno sa iračkom regularnom armijom, koja je na islamiste započela opsežnu kontraofanzivu, izvršile niz avionskih bombardovanja ključnih baza ISIL, a potom i zauzele teritorije severnog dela provincije Latakija. Međutim, islamistički radikali iz ISIL tokom leta 2014. uzvraćaju udarce, zauzimajući natfna polja Šar i Hadžar, kao i delove provincije Rakah. Nastavljaju se i borbe između vladinih trupa i Slobodne sirijske armije, koju – tek delom postisnutu – dostavom naoružanja već neko vreme pomažu Izraelci. No ova pomoć im je nedovoljna: frakcije pobunjenika gube grad Mleiha, koga preuzimaju vladini lojalisti i Hezbolah, dok ISIL, sa druge strane, započinje opsadu vojnog aerodroma Tabka, kraj Rakaha. Vladine trupe tokom avgusta koriste vazdušnu premoć da bombarduju islamističke položaje u Rakahu, dok ISIL uzvraća serijom terorističkih udara širom dela Sirije pod vladinom kontrolom. Javne egzekcucije stranih zarobljenika od strane ISIL, koja je počela pošto su Amerikanci izvršili vazdušne udare na prostor Islamske države unutar Iraka, sada se odigravaju i unutar dela Sirije koga kontrolišu radikalni islamisti. Nastavljaju se borbe u provinciji Rakah, gde tokom kasnog leta i rane jeseni provladine snage imaju više uspeha od jedinica ISIL, posebno oko aerodroma Tabka, koga su vladini lojalisti deblokirali krajem avgusta. Lojalisti pojačavaju i vazdušne udare u provinciji Deir ez Zor kako bi zauzeli tamošnja naftonosna i gasna ležišta koja su prethodno pala u ruke radikalnih islamista i – kao krajnji, strateški cilj – pocepali na dva dela teritoriju koju drže islamisti ISIL. Zarad tog cilja oni se, usled teških borbi, do daljeg povlače sa teritorije Rakaha.

Od 23. septembra 2014. godine američke vazdušne jedinice bombarduju položaje ISIL i unutar Sirije (pošto su se u Iraku pokazale samo delimično uspešne) [4] kao i jedinice opozicione islamističke frakcije Al Nusre, poznate kao Grupa Horasan. Težište američkih vazdušnih udara bila je provincija Rakah, kojom je, nakon povlačenja vladinih jedinica, ovladao ISIL. ISIL je, međutim, težište svojih borbenih aktivnosti preusmerio na severni Kurdima nastanjeni deo zemlje blizu turske granice, gde su se vodile teške borbe oko strateški značajnog grada Kobane. U bitku između radikalnih islamista i Kurda uključile su se i američka avijacija i vazdušne snage vlade iz Damaska, pomažući tako, svako iz svog interesa, kurdsku odbranu ovog grada. Nakon teških borbi, Kurdi su uspeli da zadrže kontrolu nad Kobaneom.

Za četiri pune godine ratnih sukoba, procenjuje se da je poginulo između 200 i 300 hiljada ljudi [5]. Preko tri miliona ljudi izbeglo je (najviše u Tursku, Liban, Jordan, Egipat) iz ove ratom opustošene zemlje, dok je oko 6,5 miliona raseljeno. Nakon prelomnih borbi, u leto 2013. godine, vladine trupe stabilno kontrolišu najmanje 40 odsto teritorije zemlje, i to one na kojoj živi blizu 60 odstgo stanovništva. Od početne diferencijacije između provladinih i opozicionih grupa, rat je postupno evoluirao u sektaški, versko-etnički sukob, ponajviše između alavita i drugih šiitskih grupa te ostalih manjina, sa jedne, provladine strane, i raznih sunitskih, ustaničkih frakcija, na suprotnoj strani.

sirija201502Na sirijskom ratištu egzistira čitava paleta različitih vojski i pomoćnih trupa. [6] Na strani Asadovog režima, pored regularne sirijske armije (jačine nešto preko 300 hiljada boraca u svim rodovima vojske, uz još 300 hiljada rezervista) tu su i tzv. Nacionalna odbrambena sila, dobrovoljačka pešadijska milicija (brojnosti oko 100 hiljada), zatim provladina milicija poznata kao Šabiba – alavitska paravojska potpuno lojalna Asadu, kao i pripadnici libanskog Hezbolaha, koji su došli u pomoć bratskim šiitima u Siriji. Postoje i informacije i o prisustvu iranskih vojnih instruktora te specijalnih jedinica na strani Damaska, koji se procenjuju na oko 10 hiljada ljudi. Ustaničke jednice dele se na Slobodnu sirijsku armiju, koja je prva otpočela ozbiljnije organizovani oružani ustanak među sirijskim sunitima; zatim, tu je Islamski front (jačine 40-60 hiljada boraca), nastao udruživanjem različitih ustaničkih odreda krajem novembra 2013. godine, a čiji je zajednički cilj ukidanje sekularnog parlamentarnog sistema i stvaranje islamističke države bazirane na šerijatu. Posebnu islamističku grupu čini Front Al Nusra, u ranim i srednjim fazama rata najefektnija grupacija džihadista povezana sa Al Kaidom. Ona je nekad sarađivala, a nekad se sukobljavala sa Slobodnom sirijskom armijom. Od 2014. njeni vojni kapaciteti slabe jer im borci prelaze u naglo ojačalu rivalsku islamističku vojnu formaciju ISIL, koja počinje da dominira na istoku zemlje (do leta 2014. ISIL kontroliše trećinu teritorije Sirije) i dobrom delu susednog Iraka. ISIL, osim domaćih sunita i onih iz Iraka, u svojim redovima ima broje borce Al Kaide te razne džihadiste, dobrovoljce iz svih krajeva islamskog sveta (njihov ukupan broj je, na i na prostoru Iraka i Sirije, početkom 2014. procenjivan na oko 15 hiljada). O brojnosti boraca ISIL na prostoru Sirije postoje brojne nepotvrđene spekulacije. Neki podaci govore da su samo u junu 2014. godine islamisti u svoje redove regrutovali više od šest hiljada novih boraca. [7] Mimo sukobljenih vojski, posebnu borbenu snagu čine pripadnici sirijskih Kurda (čine oko 10 odsto populacije Sirije) koje je davanjem ustupaka režim u Damasku postepeno uspeo da pridobije na svoju stranu, tačnije – postigao da se one ne stave na stranu ustanika. Kurdi su u kasnijim fazama rata, iako i sami suniti, vodili teške borbe sa islamističkim frakcijama na svom etničkom prostoru, prvo sa džihadistima iz Fronta al Nusra, a kasnije sa ISIL.

NIVOI SIRIJSKE KRIZE
Postepena eskalacija sukoba mnogo je više zavisila od promene regionalnog balansa moći i njegovih geopolitičkih implikacija, nego što se na prvi pogled čini. [8] Isprva izraz građanskog protesta i dubokog socijalno-političkog nezadovoljstva koji je prevazilazio ento-konfesionalne linije, sirijski neredi su ubrzo prerasli u pravi sektaški građanski rat baziran na istorijsko-verskoj podeli između sunita i šiita, koji ima strateške implikacije na prostoru Levanta, i šire – celog Bliskog istoka, pa i svoje globalne posledice. Sirijski građanski rat je kompleksna višedimenzionalna kriza, koja ima više lako uočljivih nivoa: izvorni početni nivo tiče se jednog društva duboko nezadovoljnog postojećim političkim sistemom, njegovom korupcijom i stepenom represije koji nije uspeo da izvrši blagovremene reforme u skladu sa potrebama vremena i specifičnostima složenog mnogokonfesionalnog i višeetinčkog mozaika, koji čini stanovništvo Sirije. Zatim, tu je nivo krize koji se tiče oružanog ustanka kao nasilnog pokušaja svrgavanja režima, što je u startu oštro reagovao na građanske nerede. Ovaj ustanak pokazivao je vremenom sve izraženiji konfesionalno-etnički karakter a postepeno i svoju ideologizovanu crtu u vidu porasta upliva sunitskog radikalnog islamizma, tako da je zadobijao sve izraženije osobine džihadističkog ustanka protiv jednog sekularnog režima. Potom, tu je i jasan etničko-manjinski nivo – vidljiv u opredeljivanju određenih etničkih grupa, najviše „manjina“ a pre svih šiitskih alavita da se čvrsto drže Bašarovog (koji je i sam alavit) režima, bez obzira na njegove očigledne nedostake, pa i nepočinstva, a protiv ustaničkog pokreta koji se doživljavao ka većinko-sunitski i koji preti opstanku svih manjina i njihovih verskih identiteta na prostoru Sirije. Konačno, tu je i regionalno-međunarodni nivo – sfera geostrateškog nadigravanja između okolnih regionalnih, pa i velikih sila, što u građanskom ratu imaju svoje favorite koje pomažu i preko kojih žele da ostvare neke od svojih širih, vitalnih strateških interesa. U tom smislu sirijski građanski rat se pretvorio u tipični „rat preko posrednika“ (Proxy War) gde se preko lokalnih aktera nadmeću velike sile – fenomen toliko puta viđen tokom 20. veka, od španskog građanskog rata do praktično svih relevantnijih hladnoratovskih sukoba. Sa svojim strateškim zamislima i lokalnim snagama koje podržavaju u rat su indirektno umešane i Turska, Saudijska Arabija i druge zalivske sunitske države, kao i Iran, ali i velike sile (SAD. Rusija i Kina) od kojih su neke pokrovitelji pojedinih ustaničkih frakcija, a drugi žestoki branitelji Asadovog režima u Damasku.

sirija201504Iako je, dakle, rat u Siriji posledica mnogih faktora – lokalnih, regionalnih i onih međunarodnih – jedan važan faktor na međunarodnom nivou pokazao se kao presudan za ovakav razvoj događaja. U pitanju je regionalna promena balansa snaga, to jest narušavanje njene ranije ravnoteže, koja je nagnala praktično sve međunarodne igrače na drastično povećavanje svog uticaja u celom regionu kako bi se ova situacija ponovo promenila. Naime, američka invazija Iraka 2003. i politička situacija nakon okupacije ove zemlje, pa sve do povlačenja američih trupa krajem 2011. godine, direktno se odrazila na promenu odnosa snaga u celom regionu. Dolaskom „arapskog proleća“, koga su svesrdno potpomogle zapadne sile i njeni globalni mediji, odigrao se kolaps Mubarakovog režima u Egiptu i uspon do tada od režima potisnutog pokreta islamističkog revivalizma – Muslimanskog bratsva, koga će tek nakon nekoliko godina ponovo potisnuti egipatska vojna hunta na čelu sa generalom Sisijem. I drugi značajni regionalni igrač Egipat – sa jakim uticajem na prostor Sirije – dakle, bio je do daljnjeg izbačen iz igre. U istom trenutku „neoosmanizovana“ Turska pod vodstvom Erdoganovog AKP počela je da redefiniše svoju ulogu prema arapskom svetu, sledeći svoje imperijalne, tradicionalne instinkte, na osnovu kojih je počela da sagledava Siriju kao deo sfere sopstvenog uticaja, naročito njen severozapadni deo, etnički i istorijski povezan sa kurdskom Anadolijom, odnosno teritorijom unutar same Turske. Amerikanci su pak u menadžmentu „arapskog proleća“ videli dobru priliku da im postojeće okolnosti posluže za regionalnu prekompoziciju u pravcu ostvarenja sopstvenih planova o „Velikom Bliskom istoku“, koju su započeli neokonzervativci invazijom Iraka 2003. godine. Nasuprot tome, stajali su Iran a u pozadini i Rusija i Kina, spremni da ne dozvole da Sirija bude progutana u vrtlogu sukoba i pretvorena u deo njima neprijateljskog bliskoistočnog sunitskog radikalizovanog pojasa.

U pitanju je očigledno sasvim konvencionalno realpolitičko nadmetanje za ostvarenje regionalne hegemonije u uslovima narušene ravnoteže snaga, gde jedni žele da održe postepeni stepen moći i uticaja, a drugi da ga umanje i nametnu svoju nadmoć. Percepcija sopstvenih interesa, prema tome, vođena je sasvim „ovosvetskim“ geopolitičkim ambicijama, a ne dogmatskim verskim razlikama. To ne znači da – kada se građanski rat izrodio u sektaško nadmetanje – ove predrasude i ubeđenja nisu poslužila kao sredstvo za političku diferencijacu i sukobljavanje, no i ono je imalo upravo inherentni politički karakter – želju za političkom majorizacijom ili pak težnju manjina da se toj majorizaciji odupre, a koje su iz pozadine potpirivale geostrateške ambicije spoljih „mentora“, većih geopolitičkih igrača. Sva svrstavanja i konfrontiranja imaju svoju predistoriju koja se jasno može pratiti unazad najmanje do 2003. i Drugog zalivskog rata, koji je padom režima Sadama Huseina poremetio postojeći balans snaga i otvorio prostor za novo nadmetanje za hegemoniju na Bliskom istoku – upravo kroz ovaj „sektaški“, etno-konfesionalni okvir, koji na ovim prostorima, sa starim istorijskim nepravdama i uvreženim negativnim stereotipima, egzistira već vekovima. I baš to politički instrumentalizovano sektaštvo u sirijskom konfliktu žanje sada svoju užasnu, destruktivnu „ratnu žetvu“. „Dok se mnogi posmatrači pitaju da li je pad Sadama Huseina posejao demokratsko seme koje je donelo svoje plodove u arapskom buntu 2011. godine – u pitanju su zapravo destruktivne sile oslobođene iračkim konfliktom, koje se sada silovito razigravaju širom regije. Gledano kroz regionalnu optiku, Irački rat je razorio postojeći poredak. Dok je Sadam tokom 80-tih bio korišćen od stane regionalnih i zapadnih aktera kao bastion protiv iranskog postrevolucionarnog ekspanzionističkog uticaja, a kasnije bio sateran u izolaciju zajedno sa Iranom u okviru strategije „dualnog obuzdavanja“, kolaps baasističkog poretka i njegovo eventualno smenjivanje snagama povezanim sa Teheranom doprineo je posunovraćivanju te širokom zaokretu u regionalnom uticaju u korist Irana i njegove takozvane „osovine otpora“ – Sirije, Hezbolaha i Hamasa. Nakon uspeha Irana u Iraku, ove snage su zacemetirale svoju prevagu na prostorima nadmetanja, uključujući Liban i u manjoj meri okupirane palestinske teritorije (gde je Hamas pobedio na izborima za Palestinski zakonodavni savet 2006. godine, a onda bio isključen iz političke uloge na Zapadnoj obali, ali je sačuvao ulogu isključive kontrole pojasa Gaze), pri tome zadobijajući široku podršku naroda širom regiona. Prema jednom istraživanju iz 2008. godine, lider Hezbolaha Hasan Nasralah, Bašar Al Asad i iranski predsednik Mahmud Ahmedinedžad bili su u očima arapske javnosti tri najpopularnija regionalna lidera.“ [9]

Vezanost Bašarovog režima za Iran, glavni je razlog podrške okolnih sunitskih država opozicionarima/ustanicima pri pokušaju njegovo rušenja, sve podstaknutih strahom od daljeg jačanja Irana, koji se u njihovim očima vidi kao sila što neminovno izrasta u regionalnog hegemona. Međutim, Bašar al Asad se, naročito posle juna 2012. godine, pokazao dovoljno umešnim da izbegne sudbinu Zinelabidin Ben Alija iz Tunisa, Ali Abdule Saleha iz Jemena i Hosni Mubraka iz Egipta. U njegovom opstanku na vlasti presudnu ulogu su imale tri stvari. Prva je Asadova sposobnost da se „ukopa“ u Damasku kao prestonici države i da u njemu u najtežim uslovima zadrži punu kontrolu. Drugu stvar prestavlja njegova velika manevarska politička veština, koja predstavlja nasleđe politike njegovo oca, Hafeza al Asada, koji je pune tri decenije (1970-2000) vladao Sirijom vešto balasnirajući između domaće elite i različitih regiona, plemena, konfesija i nacionalnosti, garantujući im autoritetom svoje čvrste vlasti određeni stepen privilegija, samosvojnosti i samostalnosti. Treća stvar vezana je za Al Asadovu sposobonost da manipuliše i upravo kroz manipulisanje balansira između različitih interesa regionalnih i velikih sila. U uslovima nakon „arapskog proleća“, ova veština spoljnopolitičkog balasniranja ogledala se u pravilnom uočavanju sukoba interesa između SAD, EU i Turske (kao i nekih zalivskih država), sa jedne strane, a Irana, Rusije i Kine, sa druge, te veštog opstajanja u međuprostoru. Politička, ekonomska i vojna pomoć Irana bila je dovoljna da se režim u Damasku održi na terenu, u borbama, da se stabilizuje i izvede ratni preokret – potiskujući tako ustaničke frakcije, dok se međunarodna, pre svega diplomatsko-politička podrška Rusije i Kine i njihova „težina“ u SB UN – gde su tri puta koristile veto kako bi blokirale namere zapadnih sila da stvore pravni osnov za vojnu intervenciju – pokazala presudnom u prvim kritičnim fazama rata, između leta 2011. i onog narednog, 2012. godine.

sirija201505Etno-konfesionalna struktura i njena teritorijalna rasprostranjenost te povezanost sa spoljnim akterima, kao i uticaj stranog faktora i velikih sila koji ostavljaju manevarski prostor za balansiranje, direktne su posledice političke geografije Sirije kao države koja je posle 1920. uspostavljena na prostoru Levanta, odnosno njenog geopolitičkog položaja, čije se konstante bez većih problema mogu uočiti u dugotrajnim istorijskim procesima.

GEOPOLITIČKI ZNAČAJ LEVANTA I SIRIJSKA DRŽAVA
Levant predstavlja primorski kontaktni deo bliskoistočnog dela Rimlanda sa sredozemnim basenom. On je smešten između četiri veća geografske i geopolitičke celine – Male Azije na severu, Mesopotamije (i dalje, Persije) na istoku, Arapskog poluostrva na jugoistoku i Egipta sa Sinajem na jugozapadu. Tradicionalni Levant, pored Sirije, koja predstavlja njegov središnji najveći deo, čine i Liban, Jordan i Palestina. U širem geopolitičkom smislu, Levant je ne samo zapadni kontaktni prostor centralnog dela Rimlanda sa „unutrašnjim morem“ i dalje – na zapad i severozapad – sa Evropom, a na drugoj strani obodni deo dodira azijskog zaleđa te severne Afrike, već i pravi teatar istorijskog nadmetanja ovih velikih geopolitičkih celina, odnosno državnih tvorevina koje su na njima kroz istoriju nastajale. Dominantna geostrateška sudbina Levanta je da bude ili teatar za nadmetanje između Egipta, Mesopotamije, Male Azije i Arabije, ili tampon zona (buffer zone) između ova četiri presudna regionalna uticaja. Na prostoru Levanta su se zato vekovima nadmetali velike sile, predstavnice ova četiri uticaja, najčešće dve ili čak tri među njima istovremeno. Ovde se borilo Novoegipatsko carstvo sa Hetitima, Asirci sa maloazijskim državama, potom Seleukidi sa Ptolomejima, Rimljani sa Parćanima, Vizantija sa persijskim Sasanidima, a potom i arapskim muhamedancima, koji su iskoristili međusobnio icrpljavanje dve imperije – istočnorimske i persijske – da ovladaju ovim prostorom i stvore Kalifat sa centrom u Meki, a kasnije i Damasku i Bagdadu (pod dinastijom Abasida). U naredim periodima su se na ovim prostorima borili egipatski Mameluci, katolički krstaši (koji su osnovali svoja prekomorska kraljevstva na Svetoj zemlji) i Turci Seldžuci. Na posletku, ceo prostor postepeno je potpao pod novu moćnu islamsku imperiju sa severa – državu Turaka Osmanlija, koji su nakon zauzeća Carigrada pokušali da obnove univerzalni Kalifat. Vlast Osmanlija na Levantu održaće se sve do modernih vremena – do kraja Prvog svetskog rata, kada će pobedničke evropske velike sile na razvalinama ove nekad moćne imperije skrojiti novu mapu Levanta, i šire – celog Bliskog istoka – sa granicama čiji će se glavni obrisi održati do današnjih dana.

Samo dva puta kroz celokupnu predmodernu istoriju prostor današnje Sirije bio je središte samostalne i moćne države: za vreme helenističke Seleukidske dinastije (301-141. pre Hrista), čija je prestonica bila smeštena u Antiohiji, i, drugi put, za vreme Omajadskog kalifata (661-749. posle Hrista), čija je prestonica, nakon muslimanskog preotimanja grada iz ruku Vizantinaca/Romeja bila upravo u Damasku. Vredno je primetiti da su u oba slučaja stvaranje moćne države sa središtem u današnjoj Siriji bile posledice širih imperijalnih i svetsko-istorijskih događaja koji su daleko prevazilazili dimenzije samog Levanta i koji su bili neposredan rezultat ovladavanja jedne od velikih sila širim područjem Bliskog istoka. Tek tada Levant, kao „teatar sukoba“ i „tampon zona“, postajao bi središte imperije, koja, pokazalo se, nikada nije bila dugog veka, jer bi okolna regionalna rivalstva predstavnika „četiri uticaja“ ubrzo ponovo prevagnula, vraćajući ovom području ulogu nestabilnog pograničja, gde se vode borbe uglavnom za održavanje ravnoteže sila, odnosno sprečavanja narušavanja ravnoteže koja vodi u pravcu panregionalne premoći.

Za razliku od drugih regionalnih centara i sila, kao što su egipatska dolina Nila i maloazijska Anadolija, Siriji – to jest njenoj geografskoj i geopolitičkoj dimenziji – nedostaje jak, prirodan fizičko-geografski „vežući element“ koji bi presudno doprineo da se preovladaju unutrašnje mikrofragmentacije i njihova istovremena izloženost jačim spoljnim uticajima. Postojećoj modernoj Siriji podjednako je bilo potrebno i primorje kako bi ona participirala u sredozemnoj pomorskoj trgovini i čuvala svoju obalu od pristunih drugih pomorskih sila, ali i šire kohezivno zaleđe, prostor u dubini kopnenog dela Levanta koje bi joj pružilo kako preko potrebne resurse za život tako i bezbednost od kopnenih uticaja drugih regionalnih igrača. Međutim, sirijska iscepkana i nepodesna geografija, na koju su se kroz istoriju taložile naslage raznih spoljnih i unutrašnjih delovanja, pretvorila je ovaj prostor u „pačvork“, u kolaž raznih manjinskih grupa i verskih sekti koje su svojim postojanjem oteltovoravale protivljenje svim unifikatorskim težnjama.

hafezassadO tome ubedljivo svedoči mapa savremene Sirije. Duga i uzana morska obala na severozapadu zemlje naglo se pretvara u lanac planina i visoravni u kojima, opasani ovim prirodnim zaštitama, žive manjinske grupacije – enklave Alavita, Druza i Maronita. Jugozapadno od njih je smešten njihov prirodni nastavak, suštinski nerazdvojan od Sirije – Liban kao odskočna daska istorijski konstantno prisutnim pomorskim silama da pokušaju da se ugnezde u sirijsko zaleđe. Sirijski zapadni planinski pojas pak na drugoj strani se spušta i pretvara u visoravni duž doline reke Orontos i doline Beka, iza kojih se ponovo uzdižu planine Anti-Liban, Džabal al Druz i visoravan Havran. Zapadno od Antilibanskih planina, prema istoku, protiče reka Barada koja stvara geografske uslove za pustinjsku oazu u kojoj je smešten Damask. Okružen lancima planine sa dve strane, dok mu se na istoku nalazi nepregledna sirijska pustinja, Damask predstava „sudbonosno mesto“ istorijske gravitacije celog ovog prostora – zapravo jedno ogromno strateško utvrđenje što na različite načine povezuje međusobno veoma različite mikroregione sirijskog dela Levanta. Damask je smešten na putnom koridoru koji iz Mesopotamije, sa istoka, kroz pustinju ide put libanskog primorja (nekadašnje drevne Fenikije). On strateški nadzire ovaj pravac kao i pravac na severoistok kroz polupustinju i stepu preko Homsa i Hame do Alepa, najsverenijeg okrajka „plodnog polumeseca“, mesopotamskog nakrivljenog luka. Ovaj prostor severno od Damaska je relativno homogen ali fluidan, podložniji uticajima sa severa i istoka nego što je to slučaj sa fragmentiranom obalom i njenim planinskim zaleđem. Sam Alepo drugi je po važnosti strateški centar sirijskog dela Levanta. Smešten na samom rubu severnog dela mesopotamskog luka, Alepo predstavlja raskrsnicu koja povezuje Levant sa Anadolijom na severu i Mesopotamijom na istoku, kao i – preko Homsa kao svojevrsnog koridora – sa Mediteranom.

Ceo prostor Sirije lavira između ova dva težišta: između Alepa koji je „ranjiv“, to jest izuzetno osetljiv na uticaje iz Andolije (u manjoj meri i Mesopotamije) i koji pod stranim uticajem može da postane gravitacioni prostor dela sirijskih centrifugalnih sila koji se odvajaju od ostatka Levanta i prisajedinjuju drugim regionalnim sferama uticaja (ili ovi, pak, preko njega pokušavaju da ovladaju celim Levantom), i Damaska, koji predstavlja stalnu gravitacionu protivtežu ovim uticajima, što – zbog svoje pozicije strateškog utvrđenja – može da se osloni na druge, raspoložive regionalne centre moći, i na taj način pokuša da povrati svoju centralnu ulogu koja prostor najvećeg dela Sirije (a ponekad i šireg od njega) uspeva da održi na okupu pod jednim političkom vlašću. Ovakvu ulogu Damask, kao važan trgovački i vojni centar, ima još od antičkih vremena. Za vreme vladavine Osmanlija, ovaj grad bio je središte turske uprave nad arapskim provincijama, potvrđujući po ko zna koji put kroz istoriju svoj strateški značaj koji mu omogućava da potčini svoje ruralno zaleđe, pre svega zahvaljujući sopstvenim potencijalima da najdača sve potencijalne rivale. „Pastoralni nomadi zavisili su od grada kao mesta za prodavanje svojih proizvoda, dok su seljaci zavisili od njegove zaštite, kao dodatka ekonomskih i socijalnih usluga koje im je pružao. Ova važna uloga će se još više povećati kada je Damask postao sirijska prestonica, kosmopolitski grad. Od druge polovine 19. veka, grad je počeo da se modernizuje, stvarajući osnovu za rađanje arapskog nacionalizma.“ [10]

Savremena pak Sirija kao nezavisna država u sadašnjim granicama je nastala kao posledica političkog dogovora članica Antante – evropskih pobedničkih sila u Prvom svetskom ratu – sa Republikom Turskom kao državno-pravnom nasledicom poraženog i urušenog Osmanskog carstva što je vladalo Levantom u prethodna četiri veka, od 1516. do 1918. godine. Anglo-francuski dogovor iz 1916. godine (Sajks-Pikov pakt) prostor Levanta podelio je na dve interesne sfere – na britansku i francusku – koje su pravno legalizovane na međunarodnoj konferenciji u San Remu 1920. godine. Francuska sfera uticaja formalizovana je kao mandat nad „severnom Sirijom“ (koja je obuhvatala teritorije sadašnjeg Libana i Sirije), dok su Britanci na upravu dobili „južnu Siriju“ (prostor današnjeg Izraela, Palestine, Jordana i celog Iraka). Francuska uprava na Levantu počivala je na iskusnoj kolonijalističkoj manipulaciji manjinama što je ostavila svoje duboke tragove do današnjih dana. „U Libanu, Francuzi su favorizovali hrišćanske Maronite, koji su počeli da dominiraju mediteranskom trgovinom iz uskomešanih luka kao što je Bejrut, a na račun siromašnijih sunitskih trgovaca iz Damaska. Francuzi su takođe okuražili grupu poznati kao Nizajrisi, koja je živela duž surove sirijske obale, preimenovavših ih u Alavite, kako bi im dali religijski kredibilitet i uvukli ih u sirijsku vojsku tokom francuskog mandata.“ [11] Francuzi su oblikovali teritorije prema jasnim sektaškim i etničkim linijama već u skladu sa percepcijom koja je grupa više služila interesima njihove kolonijalne uprave. Tako su, u okviru francuske politike „zavadi pa vladaj“, 1920. godine stvorene države Veliki Liban (današnji Liban), država Damask, Država Alepo i Alavitska država, a godinu dana kasnije i država Džabal (kojom su vladali Druzi) i Sandžak Aleksandreta, koji je kasnije ustupljen Turskoj (u kojoj je on postao saveremena provincija Hataj).

Glavni otpor francuskom mandatu vodila je pretežno elita u Damasku, postepeno težeći da stvori preduslove da se Sirija ujedini u suverenu državu. Kada se francuski mandat na Levantu završio 1943. godine, postepenim ujedinjavanjem Damaska, Alepa i država alavita i Druza nastala je je Arapska Republika Sirija, što je svojom teritorijom (oko 185.000 km2) zauzimala svega polovinu nekadašnje Osmanlijske provincije pod istim imenom. Ostale teritorije – pre svega Liban – ostale su van Sirije, ili kao samostalne države ili kao delovi susednih država (Turske, Iraka, Palestine, Jordana). Iako je u novoj državi vodeća uloga pripala Damasku, delovi zemlje ostali su snažno izloženi uticajima okolnih regionalnih sila – Iraka, Turske i Egipta. Severoistočni deo zemlje (Al Hasaka, Al Kamišli pa do Eufrata na istoku) pod uplivom je Iraka; regija Alepa ima jake hiljadugodišnje veze sa turskom Anadolijom. Alaviti u primorju i žitelji prestonice Damaska imaju snažno razvijene odnose sa trgovačkom elitom u Bejrutu, a Druzi sa Jordanom i preko njega dalje, sa arapskim pustinjskim plemenima. „Stoga, višestrane istorijske trajektorije i lojalnosti postojećih sirijskih regiona i plemena nisu stvorile koherentne nacionalne veze koje bi konačno dovele do stabilne nacionalne države. Arapski nacionalizam kao idelogija služio je da stvori zajednički identitet Sirijaca, prevlađujući njihove plemenske i regionalne pod-identitete, a u isto vreme zadovoljavajući tendencije pojedinih regija da budu povezane sa okolnim regionalnim centrima.“ [12]

Od samog nastanka Sirije kao suverene države, njena geopolitička pozicija izlagala ju je uticajima i međusobnom nadmetanju okolnih regionalnih igrača, pre svega Egipta i Iraka. Tako je npr. vladajuća elita u Damasku igrala važnu ulogu u stvaranju savezništva sa Naserovim Egiptom 1958, ali se već par godina kasnije okrenula protiv samog Nasera, uviđajući da socijalistička ekonomska politika koja se kreirala u Kairu može da škodi njihovim vitalnim interesima. Usledio je i vojni puč 1961. (vodili su ga Al Nahlavi i Al Kuzbari), a 1966. i puč pod komandom generala Salaha Džadida, koga su svojski podržali vladajući krugovi u Damasku. Međutim, kada je general Džadid krenuo da vrši nacionalizaciju u tipičnom socijalističkom maniru, bogatiji slojevi u prestonici okrenuli su mu leđa i pridružili se njegovom rivalu, Hafezu al Asadu.

sirija201500Zahvaljujući savezništvu sa elitom u Damasku, Hafez al Asad postao je neprikosnoveni gospodar političke situacije u Damasku u novembru 1970, i u toj poziciji ostao pune tri naredne decenije. Dolaskom na vlast Asad stariji se suočio sa fragmentiranim i interesno sukobljenim mikrozajednicama unutar sirijske države, gde je bilo potrebno vešto balasnirati pri održavanju ključne osovine vlasti; savezništvu sirijskih Alavita sa merkantilnim slojevima u Damasku i drugim manjinskim zajednicama koje se plaše sunitske majorizacije. „Kada se Al Asad suočio sa opozicijom iz Muslimanskog bratstva između 1975. i 1981. godine, koja se završila krvoprolićem u Hami 1982, on je bio dovoljno oštrouman da sačuva lojalnost damaške elite, podižući njen udeo u uvoza sa milijarde sirijskih funti u 1975. na 3,6 milijardi u 1976. sve do 4,17 milijardi sirijskih funti 1980, što je doprinelo neutralizaciji Damaska i sprečavanju njegovom priduživanju pobuni u Hami. Al Asad je tako osigurao stabilnost svog režima sa ciljem da sačuva sirijske nacionalne interese prevencijom ili umanjivanjem spoljnog uplitanja u sirijske unutrašnje poslove.“ [13] Istu politiku nastavio je da vodi njegov sin i naslednik Bašar al Asad duže od jedne decenije, sve dok se u drastično promenjenim spoljnim okolnostima nije suočio sa pobunom koja je, potpomognuta spoljnim uplitanjem, prerasla u krvavi građanski rat.

INTERESI SPOLjNIH SILA U SIRIJI
U prvom momentu, dok se talas pobuna „arapskog proleća“ širio severnom Afrikom i Bliskim istokom, regionalne sile bile su krajnje oprezne i uzdržane prema incijalnim znacima destabilizacije Asadovog režima, bojeći se da se nestabilnost ne proširi i na njihove države. No to je ili bila samo trenutna bojazan koju su ubrzo nadjačali drugi ranije skrojeni planovi, ili je u pitanju bila puka poza. Zalivske monarhije i Turska u prvom trenutku su reagovali umereno i pomiriteljski – savetujući Asada da zadovolji „protestantske“ mase obećavanjem umerenih reformi kojim bi sačuvao vlast i povratio političku stabilnosti. Bašar al Asad im nije poverovao, već ojačao svoje veze sa Teheranom, reagujući represivno prema sve nasilnijim demonstranitma. Usledila je momentalna promena dobrosusedske retorike, u kojoj su okolne države nastale ulične sukobe počele da sagledavaju u širem strateškom smislu kao priliku za promenu režima. S obzirom na primetan disbalans snaga nastao nakon Drugog zalivskog rata i gerilske pobune u Iraku, zalivske sunitske države – ubrzo i otvoreni pomagači prerastanja pobune u oružani ustanak – videli su destabilizaciju u Siriji kao dobru šansu da potisnu narasli uticaj Irana, što je, korak po korak, bivao sve bliži regionalnoj hegemoniji. Ovo je povratno samo pojačalo osovinu Damaska i Teherana, koji je video u pobuni „zaveru sunita“, koja smera da im preotme strateške pozicije u Siriji kao „srcu Levanta“, pa je, zajedno sa libanskim Hezbolahom, pohrlio da pomogne saveznički Asadov režim. Dok je jedna grupa susednih država – pre svih Saudijska Arabija, Katar i Turska, a nasuprot svih njih, Iran – težila da direktnim uplivisanjem doprinese ishodu nastalog konflikta – druga grupa suseda, ponajviše Liban i Irak, koje imaju slične unutrašnje strukturalne probleme i dinamiku njihovog odvijanja kao i Sirija – bile su zapravo posredno i samo u izvesnoj meri mimo svoje volje „uvučene“ u konflikt. [14] Dok su Asad i njegovi šiitski saveznici jasno igrali na podele i manjinske strahove, isti odnos prema eskploataciji sektaške strukture sirijskog društva imale su i sunitske države – Saudijska Arabija, Katar i Turska. Njihov interes je jasan: podstičući različite sunitske grupe da preuzmu vlast u zemlji, cilj ovih država je bio da svrgnu asadovsku alavitsku, šiitsko-hrišćansko-kurdsku alijansu, da potisnu hegemonističku pretenziju Irana i tako počnu jače da utiču na prilike u Libanu, smerajući da tamošnji Hezbolah odvoje od Hamasa i dovedu ga u sličnu situaciju kao što je „arapsko proleće“ dovelo Bašara al Asada. Svi oni su verovali da bi novi sunitski režim u Damasku sebe vezao za svoje prirodne saveznike i protivstavio se Iranu, pre svega sa ciljem da se zaustavi trenutna marginalizacija sunita u postokupacionom Iraku. Sirijska sunitska plemena, naročito tribalna populacija na istoku zemlje, koja je rodbinskim vezama i bračnim savezima duboko isprepletena sa zalivskim sunitskim monarhijama, samo je važan instrument u ovim nastojanjima. Međutim, sunitske zalivske države podržale su različite frakcije sunitskih ustanika protiv Asada: Katar finasira sirijski ogranak Muslimanskog bratstva (što se nimalo ne sviđa susednim monarhijama) i radikalnije islamističke grupe, dok Rijad podržava „umerenije“ neislamističke pobunjenike, ali i one islamske koje naginju salafitima ili pripadaju ovoj verziji sunitizma (obzirom na njihovu doktrinarnu lojalnosti monarhiji). Turski AKP režim podržava takođe umerenije, „neradikalne“ ustanike iz Slobodne sirijske armije, a naročitu bojazan ima prema Kurdima na severu zemlje i njihovim autonomističkim težnjama, koje se lako mogu preliti i na tursku teritoriju nastanjenu Kurdima. Ovakva turska pozicija izraz je njihove „neoosmanske strategije“ strateške dubine, čiji je tvorac (nekada ministar spoljnih poslova, sada premijer) Ahmet Davutoglu, koja teži da iskoristi Osmansko istorijsko imperijalno nasleđe kako bi stvorila širu sferu uticaja, budući da jezgro svoje države smatra ugroženim spoljim uticajima. Davutoglu smatra da je stabilnost jugoistočne Turske (prostora gde žive etnički Kurdi) moguća samo ako se turski uticaj proširi do linije Kirkula i Mosula u severnom Iraku i oblasti Alepa u Siriji. [15]

sirija201510Nasuprot ovim nastojanjima stoji Asadov režim u Damasku u čvrstom savezu sa Teheranom. Njihov savez zapravo traje još od vremena Iračko-iranskog rata, kada je Bašarov otac Hafez podržavao Homeinijev Teheran. Održavanje šiitskog režima u Damasku omogućava Islamskoj Republici Iran strateško prisustvo na Mediteranu, naročito u Libanu, gde je ona značajan „veliki igrač“, koji može da indirektno utiče na arapsko-izraelski konflikt. U strateškoj viziji Teherana mogućnost „gubljenja“ Sirije stvorila bi preduslove da Zapad sa svojim sunitskim vazalima pojača „opsadu“ Irana i pokuša u povoljnom trenutku da izvrši invaziju sličnu onoj sprovedenoj na Sadamov Irak 2003. godine, kao narednoj etapi pankontinentalne zapadne strategije „zaključavanja“ Rusije i Kine kroz „ukotvljavanje“ prozapadnih režima i vojnih potencijala na celom Bliskom istoku a potom i Srednjoj Aziji. Rusija i Kina stoga su čvrsto podržali Bašara al Asada: njegov pad za Rusiju bi značio gubljenje ne samo jednog od poslednjih značajnih bliskoistočnih saveznika koji omogućava držanje sredozemne pomorske luke (Tartus) za pripadnike ruske ratne mornarice već i slabljenje njihovog glavnog strateškog saveznika u posthladnoratovskom periodu u islamskom svetu – Irana. „Gubitak Sirije“ u korist Zapada i okolnih suntiskih država značio bi da se ceo Bliski istok potpuno izmiče iz ruskog uticaja, dok se „saveznički“ Iran postepeno dovodi u potpuno okruženje gde bi u takvoj situaciji SAD mogle da koriste Tursku i zalivske sunitske države za dublju infiltraciju na postsovjetski Kavkaz i Srednju Aziju. Na sličnim strateškim pozicijama, ali sa manjim interesom i bojazni, stoji i Kina, koja u Rusiji i Iranu vidi dugoročne saveznike, a u SAD i njihovom saveznicima najveću pretnju po svoje kontinentalne globalne ekonomske i političke interese.

Upravo ovakav razvoj događaja predstavlja dugoročni strateški cilj zapadnih sila što, kroz preusmeravanje regionalnih nezadovoljstva i menadžmenta konflikta, smeraju da preoblikuju geopolitičku situaciju celog regiona u pravcu stvaranja „Velikog Bliskog istoka“. U tom smislu, oni su – što preko svojih regionalnih saveznika, što direktno – podržali ustanike u rušenju Asada kao prvu etapu obuzdavanja i drobljenja narasle iranske regionalne moći. No njihov cilj bio je da umereni, a ne radikalni, fanatično antizapadni sunitski režim ovlada celim ili većim delom Sirije. Radikalizacija ustaničkih grupa i postepena prevaga ekstremnih antizapadnih islamista ISIL pokazuje da su se „lokalni igrači“ u žaru sektaškog rata potpuno oteli kontroli zapadnog „ratnog menadžmenta“ i izrasli u potencijalno veću opasnost nego što je to šiitski antizapadni Iran.

________
Uputnice:

[1] Rad je nastao u okviru projekta 179014, koga finansira Ministarstvo za prosvetu i nauku Republike Srbije.

[2] Detaljnije kod: Slim Hugo, Trombetta and Lorenzo, “Syrian Crisis Common Context”, United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, New York, may, 2014

[3] Tok građanskog rata Siriji detaljno je obrađen kod: Jenkins Michael, “Dynamics of Syrian Civil War”, Rand corporation, Santa Monica, 2014.

[4] Videti: “Syrian deadlocked War – No Solution“, Economist, September, 27, 2014.

[5] Videti: „310,000 people killed since the beginning of the Syrian Revolution“. The Syrian Observatory for Human Rights. 16 April 2015. Pristupljeno 22. 04. 2015.

[6] O vojnim formacijama koje učestvuju u Sirijskom građanskom ratu detaljno kod: Christopher M. Blanchard, Carla E. Humud Mary Beth D. Nikitin, “Armed Conflict in Syria: Overview and US Reponse“, Congressional Research Service, Washington, 17. september 2014.

[7] „Syrians adjust to life under ISIS rule“. The Daily Star. 29 August 2014, pristupljeno 22.04.2015.

[8] Detaljnije kod: Barnes-Dacey Julien, Levy Daniel(ed.), The Regional Struggle for Syria, EU Council of Foreign Relations, London, 2013.

[9] Salloukh Bassel, “The Arab Uprising and the Geopoltics of Middle East”, The International Spectator, Vol. 48, No. 2, June 2013, Beirut, str. 35.

[10] Wakim Jamal. “Geopolitical dimension of Syrian crisis“, Foreign Policy Journal, 4.08.2012, str. 1.

[11] Bhalla Reiva, „The Geopolitics of Syrian Civil War“; Stratfor, 21. 01. 2014.
https://www.stratfor.com/weekly/geopolitics-syrian-civil-war , pristupljeno 20.04.2015.

[12] Wakim Jamal. “Geopolitical dimension of Syrian crisis“, Foreign Policy Journal, 4.08. 2012, str. 3.

[13] Isto, str. 4.

[14] O pozicijama spoljnih geopolitičkih sila i njihovih ciljeva u Sirijskom građanskom ratu detaljnije kod: Negruzian Avram, “The Struggle for Levant: Geopolitical Battles and the Quest for Stability”, Center for Stategic and International Studies, september 18, 2014,
http://csis.org/publication/struggle-levant-geopolitical-battles-and-quest-stability , pristupljeno 20.04.2015.

[15] Detaljnije kod: Chiriatti Alessia, „Neo-Ottomanist Diplomacy: The Turkish Geopolitics in Syria“.
XXVI Convegno SISP – 13/15, Istanbul, Settembre 2012

_________
Literatura:

– Barnes-Dacey Julien, Levy Daniel(ed.), The Regional Struggle for Syria, EU Council of Foreign Relations, London, 2013

– Bhalla Reiva, „The Geopolitics of Syrian Civil War“; Stratfor, 21.01.2014.
https://www.stratfor.com/weekly/geopolitics-syrian-civil-war

– Chiriatti Alessia, „Neo-Ottomanist Diplomacy: The Turkish Geopolitics in Syria“,
XXVI Convegno SISP – 13/15, Istanbul, Settembre

– Christopher M. Blanchard, Carla E. Humud Mary Beth D. Nikitin, “Armed Conflict in Syria: Overview and US Reponse“, Congressional Research Service, Washington, 17. september 2014.

– Jenkins Michael, “Dynamics of Syrian Civil War”, Rand corporation, Santa Monica, 2014.

– Negruzian Avram, “The Struggle for Levant: Geopolitical Battles and the Quest for Stability”, Center for Stategic and International Studies, september 18, 2014.
http://csis.org/publication/struggle-levant-geopolitical-battles-and-quest-stability

– Salloukh Bassel, “The Arab Uprising and the Geopoltics of Middle East”, The International Spectator, Vol. 48, No. 2, June 2013, Beirut.

– Slim Hugo, Trombetta and Lorenzo, “Syrian Crisis Common Context”, United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, New York, may, 2014.

– Wakim Jamal, “Geopolitical dimension of Syrian crisis“, Foreign Policy Journal, 4.08. 2012.

Vidovdan

Svet
Pratite nas na YouTube-u