KARTANjE S VARALICOM ILI SUDBINA BIH U EU*

DžON LOKLAND Jasno je da struktura kreirana da obezbedi tranziciju Bosne ka demokratiji uopšte...

DžON LOKLAND

Jasno je da struktura kreirana da obezbedi tranziciju Bosne ka demokratiji uopšte nema demokratski legitimitet

Najnovija kriza u Republici Srpskoj koja je izazvana odlukom visokog predstavnika Valentina Incka od 2. juna 2009. da ukine zaključke Narodne skupštine bosanskih Srba, ima svoje korijene u nečemu što se spominje kao „Bonska ovlaštenja”. To su ovlaštenja na koja se visoki predstavnik pozvao da bi centralizovao bosansku državu. Osvrnuo bih se na trenutak na ova ovlaštenja da ilustrujem nezakonitu prirodu režima pod kojim BiH funcioniše otkako je potpisan Dejton. Nezakonitost koju ću objasniti je sastavni dio samog projekta evropske integracije.

Visoki predstavnik se poziva na „Bonska ovlaštenja“ u drugom pasusu njegove Odluke. Spominje pasus XI 2 Zaključaka Savjeta za implementaciju mira održanog 9. i 10. decembra 1997. u Bonu. Ovo svakako nije prvi put da se poziva na ova ovlaštenja: naprotiv, korištena su nekoliko stotina puta od 1997, posebno za najkontroverznije odluke kao što su one da se uklone izabrani zvaničnici sa dužnosti. Ali šta kaže ovaj pasus?

ŠTA KAŽE SAVET ZA IMPLEMENTACIJU MIRA
XI Visoki predstavnik
Vijeće pohvaljuje napore visokog predstavnika i njegovog osoblja na radu na implementaciji Mirovnog sporazuma. Vijeće ističe važnu ulogu visokog predstavnika u obezbeđenje stvaranja uslova za samoodrživi mir u Bosni i Hercegovini, kao i njegovu odgovornost u koordiniranju aktivnosti civilnih organizacija i agencija u Bosni i Hercegovini.

Vijeće ponavlja da će Upravni odbor Vijeća za implementaciju mira omogućiti da visoki predstavnik dobije političke smjernice za implementiranje mira. Upravni odbor će i dalje nastaviti da se sastaje jednom mjesečno, pozivajući predstavnike relevantnih međunarodnih organizacija da prisustvuju kao što to bude dogovoreno. Vijeće pozdravlja pristanak visokog predstavnika da nastavi sa izvještavanjem u skladu sa članom II 1. (f) Aneksa 10 Mirovnog sporazuma.

Vijeće podržava visokog predstavnika u redovnom podnošenju izvještaja o tome koliko se pojedine opštine pridržavaju odredaba Mirovnog sporazuma.

Vijeće pozdravlja namjeru visokog predstavnika da iskoristi svoja krajnja ovlaštenja u regionu u vezi sa interpretacijom Sporazuma o civilnoj implementaciji Mirovnog sporazuma, u cilju olakšanja razrješenja teškoća putem donošenja obavezujućih odluka, kad on smatra za neophodno, o sljedećim pitanjima:

– vrijeme, mjesto i predsjedavanje sastancima zajedničkih institucija;

– privremene mjere koje stupaju na snagu kad strane nisu u mogućnosti da se dogovore i koje ostaju važeće dok Predsjedništvo ili Vijeće ministara ne usvoji odluku o tom pitanju u skladu sa Mirovnim sporazumom;

– druge mjere pri osiguranju implementiranja Mirovnog sporazuma u cijeloj Bosni i Hercegovini i njenim entitetima, kao i neometanog rada zajedničkih institucija. Takve mjere mogu uključivati aktivnosti protiv osoba koje obavljaju javnu službu ili funkcionera koji izostaju sa sastanaka iz neopravdanih razloga ili za koje visoki predstavnik smatra da narušavaju pravne obaveze uspostavljene Mirovnim sporazumom ili rokove za njihovo implementiranje.

BEZ NOVIH OVLAŠĆENjA
Kada se čita tekst, drugačije rečeno, takozvana „Bonska ovlaštenja“ ne postoje. PIC (Vijeće za implementaciju mira) nije dao nikakva nova ovlaštenja na visokog predstavnika: samo je „pohvalio“ i „pozdravio“ njegove korake i buduće „namjere“, uključujući „druge mjere“ kao što su „mjere protiv ljudi koji su na javnim pozicijama“. Nije specificirano na kakvu vrstu aktivnosti se to odnosi, i nije naglašeno delegiranje ovlasšćenja na visokog predstavnika od strane Vijeća za implementaciju mira.

republikasrpskalepote04Razlog zbog kojeg nema delegiranja je da ne može biti nikakvog delegiranja. Savjet za implementaciju mira je pravna izmišljotina koja nema (ili skoro nikako nema) uporišta ni u BiH domaćem pravu niti u međunarodnom pravu. Nasuprot, Vijeće za implementaciju mira je izmišljeno u sedmicama koje su slijedile nakon proglašenja već potpisanog Dejtonskog sporazuma i uopšte se ne spominje kao rezultat u Opštom okvirnom sporazumu (Dejton).

Da bi se razumio status (ili, prije, nedostatak statusa) Vijeća za implementaciju mira, mi se moramo podsjetiti na okolnosti pod kojima se pojavio. Dejton je startovao 21. novembra 1995, evropske sile su sazvale sastanak prvog Vijeća za implementaciju mira u Lancaster House 8. i 9. decembra. Vođa britanske delegacije Dejtonske mirovne konferencije gospođa Pauline Neville-Jones pomogla je osnivanju Vijeća za implementaciju mira, pa je čak i ona priznala: „Svi su znali da je patvoren“. Funkcionisao je „u pravnom vakuumu“.

Naravno, ovo Vijeće za implementaciju mira je savršena kreacija Novog svjetskog poretka, koji spaja 55 zemalja i agencija uključujući međunarodne kao što su NATO i paravladine kao što su Evropska banka za rekonstrukciju i razvoj. Čak postoji i jedna nevladina organizacija, Međunarodnji komitet Crvenog krsta i naravno MKSJ (Haški tribunal). Ali njegov status kao savršeni izraz postmodernog i postpravnog svijeta u kome funcionišemo je takođe podvučen činjenicom da je njegov pravni status retroaktivna referenca statusu u Savjetu bezbjednosti UN Rezolucije 1031, gdje je takođe „pozdravljen“, kao što su kasnije „pozdravljene“ i odluke visokog predstavnika.

Dobro došli onda u svijet gdje se političkom vlasti koristi bez pravnih ovlaštenja. Šta je onda izvor ovlaštenja na koja se poziva visoki predstavnik svaki put kada otpusti izabranog političara ili odbaci odluke parlamenta? Sljedeća fraza je ključna:

„Koristeći se ovlaštenjima koja su Visokom predstavniku dana u članu V Aneksa 10 (Dejton)…”

Ovaj često pozivani članak je u biti veoma kratak. Naslovljen Krajnja ovlaštenja da se tumače, kaže samo ovo:

„Visoki predstavnik je krajnja vlast u regiji, što se tiče tumačenja Sporazuma o civilnoj implementaciji Mirovnog sporazuma.”

VISOKI PREDSTAVNIK SAM SEBI DAJE OVLAŠĆENjA
Drugim riječima, „ovlaštenja“ koje spominje visoki predstavnik nisu izvršna ovlaštenja uopšte nego zakonska – zakonsko pravo da tumači svoja izvršna ovlaštenja. Satira, kao i uvijek, samo sustiže stvarni život: kada je satirični časopis The Onion izvijestio 2006. da je „Buš dao sebi sam dozvolu da sebi da veća ovlaštenja“, Dejton je već proslavio ovakve aranžmane za visokog predstavnika skoro 10 godina ranije. Visoki predstavnik, kancelarija stvorena u teoriji da nadgleda prelaz na demokratiju tokom vremenskog perioda od godinu dana, je u biti samo isisala svu demokratiju iz Bosne, odbacujući odluke koje su donijeli legalni i demogratski izabrani organi. Takođe je isisala svu legalnost iz zemlje pošto je osnovni princip vladavine prava (ne samo onog koji je izmislio Monteskje) da rukovodioci nemaju ovlasti da tumače i povećavaju svoje vlastite izvršne ovlasti. Karlos Vestendorp, visoki predstavnik u vrijeme Bonske konferencije, je rekao: „Ako pažljivo čitate Dejton, Aneks 10 mi čak daje mogućnost da tumačim svoje vlastite ovlasti“. Ali ne mora se čitati Dejton veoma pažljivo da bi se ovo razumjelo. Sve je veoma jasno. Sastanak u Bonu nije promijenio ništa; visoki predstavnik je samo odlučio da sam sebi da još više vlasti.

republikasrpskalepota02Postoji opšti nesporazum o strukturi koja je kreirana u Dejtonu. Posebno po pitanju Bosne i Hercegovine, koja je opisana kao protektorat, gdje je, naravno, status Dejtona takav da je to sporazum koji je potpisala Bosna i Hercegovina, njeni sastavni dijelovi i susjedne zemlje Jugoslavija i Hrvatska. Bez obzira na sve, opšte je poznato da su Amerikanci nametnuli sporazum stranama i da je on izazvao veoma neprirodnu ustavnu poziciju koju je jako jasno objasnio Karl Bilt, prvi visoki predstavnik, koji je o Ustavu Bosne i Hercegovine o kome govori Aneks 4 Dejtonskog sporazuma rekao sljedeće: „Niko nije smatrao mudrim potez da se Ustav podnosi na parlamentarnu ili bilo koji drugu proceduru. To je trebalo da bude Ustav donesen međunarodnim dekretom”. Drugim riječima, struktura kreirana da osigura tranziciju Bosne ka demokratiji uopšte nema demokratski legitimitet.

Isto vrijedi i za proces evropskih integracija, u koji je Bosna sada nepovratno zagazila. Sa EU je 16. jula 2008. godine potpisan Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju, a ratifikovan je u februaru ove godine (2009; prim NS). Ovaj potpis i ova ratifikacija predstavljaju kulminaciju procesa koji je započeo 2000. godine, kada je na Samitu održanom u novembru u Zagrebu, EU započela proces proširenja na „Zapadni Balkan”, uvodeći finansiranje poznato kao CARDS, ili Program za podršku u rekonstrukciji, demokratizaciji i stabilizaciji.

DEJTON PREPREKA ZA EU
Ova odluka da se Bosna uključi u proces koji vodi ka članstvu u EU ima jednu pravnu posljedicu: to je da djelimično jamstvo koje etničkim grupama u Bosni nudi dejtonski sporazum (sa svim nedostacima tog teksta, pogotovo Član 5 Aneksa 10) sada treba da bude efektivno pretvoreno u novi imperativ pristupa EU. U izvještaju koji je EU podnijela Savjetu ministara 2003. godine prioriteti Bosne su bili preinačeni. Dok je prethodno bilo zvanično navedeno da bi napredak u implementaciji Dejtonskog mirovnog sporazuma odredio vremenski okvir za pristupanje – „tempo procesa integracije BiH u evropske strukture će biti određen prema rezultatima u implementaciji obaveza preuzetih dejtonskim mirovnim sporazumom” – dakle, EU je u kratkom vremenskom roku izjavljivala suprotno, odnosno Dejton je bio prepreka pristupu EU:

„(Dejton)… kreiran u visoko decentralizovanoj državi… državni i entitetski ustavi stvaraju mehanizme blokiranja štiteći tako ‘vitalne interese’ birača. Mehanizmi blokiranja mogu da garantuju prava svakog od naroda, ali isto tako mogu da učine da zakonodavni proces bude puno teži i da vodi ka bezizlaznoj situaciji. Ipak, što se tiče evropskih integracija, važno je da su zemlje partneri u mogućnosti da normalno funkcionišu; različite institucije moraju pokazati rezultate koji se očekuju u modernoj demokratskoj zemlji. Složenost postojećeg dejtonskog poretka može da omete postizanje rezultata u BiH.

Sistem koji je uspostavljen u Dejtonu je često bio preispitivan i unutar i van BiH. U svakom slučaju, iz perspektive evropskih integracija, teško je argumentovano tvrditi da je postojeći sistem optimalan.“

SMRTNI PROGLAS DEJTONA
Tako je glasio smrtni proglas Dejtona. Podređenost „Dejtona” „Evropi” je ustvari bila konsolidovana u martu 2002, kada je visoki predstavnik takođe postavljen i za specijalnog predstavnika: drugim riječima, visoki predstavnik je i upravljao Bosnom (visoki predstavnik, kako ga mi vidimo, ustvari ne „predstavlja” nijedno drugo tijelo) i bio je specijalni predstavnik EU: mogao je održavati sastanke sa samim sobom i raspravljati o napretku koji zemlja ima prema pristupanju. Uskoro su ovlaštenja visokog predstavnika (specijalnog predstavnika) bila usmjerena isključivo na pripremanje zemlje za pristupanje EU, a ne više ka implementaciji Dejtona. Ustvari, plan je tačno bio zatvaranje Kancelarije visokog predstavnika (trebalo je da se zatvori prošlog juna) i da je zamijeni sam specijalni predstavnik EU. Čim se to desi, više neće postojati nikakva institucionalna veza sa Dejtonskim sporazumom i Bosnom će se upravljati pod uslovima Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, tj. Prelaznog sporazuma, koji je na već na snazi.

republikasrpskalepota01Da bi se razumjele implikacije svega ovoga, važno je razumijeti unutrašnji način funkcionisanja same EU. (U prošlosti sam često zastupao stav da se raspad Jugoslavije u principu treba razumijevati u smislu interne institucionalne logike EU i NATO.) Vremenski period o kome se govori, posebno period od 2003. godine, tačno se poklapa sa periodom kada je EU prvobitno pokušavala da usvoji svoj vlastiti „Ustav”. Od sklapanja nesigurnog primirja, koje je dogovoreno u Nici, lideri EU su u Evropi koristili iste argumente koje su koristili u Bosni, pogotovo onaj da će EU biti „nefunkcionalna” ako se ne centralizuju ovlaštenja i uklone „mehanizmi blokiranja” koji su predstavljeni pravom glasa zemalja članica. To je razlog zašto Ustav (i Lisabonski sporazum, koji ga je zamijenio) prenosi niz ovlaštenja na EU, umanjuje sposobnost državama da blokiraju prijedloge i uopšte centralizuje strukturu donošenja odluka EU. Sigurno će doći vrijeme kada će narod Evrope, kao Republike Srpske, osjetiti da je bilo dosta.

_________
* Ovu kritičku analizu porekla navodnih „Bonskih ovlaštenja“, na koja se visoki predstavnik u BiH uvek poziva kada strani interesi koje zastupa žele da nametnu svoju volju uprkos demokratski izraženom stavu konstitutivnih naroda, britanski politkolog dr Džon Lokland napisao je 2009. godine, u vreme kada je Republika Srpska bila izložena sličnim napadima i pretnjama kao danas u vezi sa referendumom. Činjenica da ovaj tekst nakon šest godina nije izgubio ništa od svoje aktuelnosti ubedljivo potvrđuje njegovu utemeljenost.

Politika
Pratite nas na YouTube-u