ERDOGANOV HALIFAT KAO PRETNjA BEZBJEDNOSTI SREDOZEMLjA (1)

DžEVAD GALIJAŠEVIĆ Austro-ugarskom okupacijom nije došlo do promena nabolje unutar socijalne strukture bosanskog stanovništva...

DžEVAD GALIJAŠEVIĆ

Austro-ugarskom okupacijom nije došlo do promena nabolje unutar socijalne strukture bosanskog stanovništva

ABSTRAKT: Geostrateška cjelovitost Balkana i Podunavlja i strateška stremljenja velikih sila naslijeđena iz prethodnih vijekova, određujući polazne tačke evropskih kretanja 19. vijeka. Nemački „prodor na Istok“, rusko širenje na Jug i težnja za primatom u borbi za tursko naslijeđe, nastojanje Turske da reformama svoju imperiju vrati iz mrtvih i ostane na desnoj strani savsko-dunavskog sliva, čuvajući ga kao svoju prirodnu granicu te težnje balkanskih naroda za oslobođenjem uobličili su geopolitička, strateška i državno-pravna obilježja fenomena nazvanog „Istočno pitanje“.

Osvajački pohodi sa jugoistoka na sjever i sjeverozapad i obratno ukazali su da geostrateške osobine Balkana nisu razdvajanje i geografska nepremostivost (dominantno mišljenje u antičko doba), već spajanje i prožimanje koje otvara strateške puteve za dominaciju nad evroazijskim čvorom i toplim morima Sredozemlja i Bliskog istoka. Činjenica da Balkan nije jedina veza između Evrope i Azije ne umanjuje njegovu geostratešku i geopolitičku važnost. Naprotiv. Ruskom platformom Evropa jeste široko vezana za Aziju, ali, dok se ruska teritorija nastavlja u Sibir i pustinje Centralne Azije, teško pristupačne i sasvim izvan centara starih civilizacija, Balkansko poluostrvo je blisko vezano Egejskim morem (mnogobrojnim rasijanim ostrvima i moreuzima) za Malu Aziju i njome za Indiju i Egipat, kolijevke najstarijih civilizacija.

Pravci migracije stanovništva i vojnih kretanja predosmanlijskog perioda, pravci turskih osvajanja i austrijsko-ruski odgovori na ove pohode, operacije svih posljednjih ratnih zbivanja i geostrateških pregrupisavanja, govore da gospodarenje nad balkanskim suvozemnim i vodenim putevima znači važan položaj u Evropi kao i kontrolu najvažnijih strateških pravaca i međunarodnih tokova svake vrste.

„POVRATAK NA BALKAN“
Ovo pitanje, koje je za velike sile bilo istočno, a za narode jugoistoka Evrope životno, seže duboku u prošlost. Formirali su ga i trasirali geostrateški položaj čitavog prostora koga se Istočno pitanje ticalo i sukobi interesa naroda, religija i čitavih civilizacija koje su se tu sučeljavale. Pojedini pisci smještaju ovo pitanje duboko u predislamsko vrijeme, imajući u vidu svete ratove, podjelu Rimske imperije i tadašnje ponašanje Vizantije, papske napore da se osvoje sveta mjesta u Palestini, i idu čak do traženja korijena ovog pitanja u faraonskom Egiptu. Ako se, međutim, traži uži istorijski smisao samog pojma Istočno pitanje, naći ćemo ga u sudaru Evrope sa islamskim svijetom, koji je sa sobom donijelo prodiranje Turske u Evropu i njeno zaposjedanje važnih trgovačkih i vojnih puteva, koji su najkraća veza Zapada sa Istokom. U vrijeme uspona moći Osmanlijskog carstva bilo je to pitanje opstanka evropskih sila koje su bile na udaru Turskih osvajanja, a potom, opadanjem moći Osmanske imperije, Istočno pitanje je preraslo u borbu za tursko naslijeđe.

Ta borba pokazala je svoje lice i oblike u svim ratovima koji su se vodili na Balkanu u 19. i 20. vijeku. Kroz tu borbu i ratove, uobličila se i slika interesa Njemačke nacije i države koja svim sredstvima, masovnim zločinima, genocidom i holokaustom preko Balkana želi „na Istok“ u jedinstvenoj strategiji koju su i Nijemci ali i druge evropske nacije vidjele kao strateški interes, pod imenom „prodor na Istok“.

berlinskikonkresmapaPostepeno istiskivanje Turske imperije sa Balkana značilo je istovremeno povratak na Balkan druge imperije, čiju je bogatu istorijsku hroniku pokrivala patina posvećenosti i čiji su carevi u to doba predstavljali najugledniju dinastičku lozu u Evropi. „Povratak na Balkan“ bio je rezultat kraha osvajačkih ideja na zapadu Evrope: austro-ugarski porazi kod Maćente i Solferina 1859. godine (u ratovima sa Sardinijom i Francuskom), te u ratu sa Pruskom 1866. godine i porazu kod Sadove, poslije kojega dolazi do stvaranja Njemačkog carstva pod vodstvom Pruske države.

Osim poraza koje je pretrpjela, na Balkan je dvojnu monarhiju tjerao i njen velikodržavni i ekonomski egoizam, koji je težio pomicanju granice političkog uticaja što bliže Aziji i islamskom svijetu. I njemački pritisak izvana je prosto gurao ka svom cilju – putevi za Bagdad vodili su preko Balkana i jedina smetnja tom cilju bili su „mali slavenski narodi“ i njihova ideja nacionalne slobode.

BERLINSKI UGOVOR O MIRU
Njemačka industrija je tražila prostor za svoju ekspanziju i zadovoljenje opšteg, ratnog programa Njemačke 1914. godine, koji je podrazumijevao formiranje carinske unije sa Austro-Ugarskom monarhijom i izgradnju vojnih baza na Balkanu. Tako je nemački interes, iako potajno u suprotnosti sa interesom dvojne monarhije, javno i glasno podržavao „istočne ambicije“ svog južnog saveznika. Tu se i nalaze korijeni konstantnog izrazito negativnog antislavenskog djelovanja Njemačke države i nacije – u interesu da se ne dozvoli malim slavenskim narodima da sačuvaju zajedničku državu Jugoslaviju i budu sposobni na bilo koji način blokirati i zatvoriti put na istok.

Doduše, odnosi velikih sila u to vrijeme bili su tako zategnuti da su svi sukobi, koliko god bili periferni i prividno nevažni, imali duboke posljedice i svijet je (baš kao i danas) doživljavao lanac velikih kriza i ratova, od Maroka do Mandžurije, od kojih je svaka kriza, mogla pod određenim okolnostima dovesti do rata globalnih razmjera.

Nakon poraza Turske u sukobu sa Rusijom 1877. godine, velike sile su procijenile da je došao trenutak da se od „bolesnika sa Bosfora“ preuzmu sve one teritorije i kolonije u kojima je sultanova vlast postala bespredmetna, pa i neostvariva. Na kongresu velikih sila u Berlinu 28. juna 1878. godine izvršena je revizija San-Stefanskog ugovora i donesene sljedeće odluke: Bugarska je podijeljena na Istočnu Rumeliju (koja, kao autonomna oblast, ostaje i dalje u sastavu Turske) te Bugarsku kneževinu (pod vrhovnom upravom sultana); Rusija je dobila Kars, Batum i Besarabiju; Engleska je okupirala Kipar, a Srbiji, Rumuniji i Crnoj Gori priznata je nezavisnost. Na istom skupu, nakon intervencije austro-ugarskog ministra inostranih poslova Andrašija, uzet je u razmatranje i čl. 14 San-Stefanskog ugovora, koji se tiče Bosne i njenog statusa. Grof Andraši je tom prilikom istakao austro-ugarsko interesovanje za rješavanje prilika u Bosni, a prilike su bile takve da je nakon hercegovačkog ustanka 1875-1878. godine iz Bosne izbjeglo preko 200.000 ljudi, uglavnom u Austriju i da je za njihovo izdržavanje država platila ceh od preko 10 miliona forinti, da su se ulaganja stalno povećavala da se izbjeglice uopšte ne vraćaju i da se u Bosni počinje komplikovati i vjersko i nacionalno pitanje.

berlinskikonkresIstičući nemoć Turske imperije da riješi sva komplikovana pitanja zaoštrenih odnosa – obnovu privrede, rješavanje agrarnog pitanja te činjenicu približavanja granicama Bosne, državnih granica Srbije i Crne Gore, što može još više zaoštriti postojeće probleme – grof Andraši je jasno iznio konstataciju kako se za mir u Bosni i stabilnost u regionu austro-ugarska okupacija Bosne nameće ne samo kao neizbježna već i kao spasonosna. Prijedlog Austro-Ugarske podržali su predstavnici britanske i ruske vlade (Solzberi i Gorčakov) kao i sam Bizmark, koji je i napravio jak pritisak na turske izaslanike, pa su ovi to i prihvatili 04. jula 1878. godine.

Berlinski ugovor o miru sadržavao je 64 člana, a članom 25 ustanovljeno je pravo Austro-Ugarske da okupira pokrajine Bosnu i Hercegovinu te da na području Sandžaka instalira garnizone i kontroliše vojne i trgovačke puteve, a da sva ostala sporna pitanja budu razriješena u međusobnim dogovorima sa Turskom. Turska je u maniru velike sile u padu žrtvovala i Bosnu i Hercegovinu.

OKUPACIJA BOSNE I BUNT
Vijest o predstojećoj okupaciji Bosne i Hercegovine već 05. jula 1878. godine dovela je do demonstracija u Sarajevu pod vođstvom vojnog imama Hadži Loje, koji agituje i protiv Turske, „jer je sramno prodala Bosnu“, ali i organizuje postepeno zauzimanje strateških vojnih utvrda i magacina sa oružjem. Na opomene koje su dolazile iz Carigrada odgovoreno je da narod Bosne i narod Hercegovine više neće primati nikakva naređenja iz Turske i da je Turska država sama ukinula svoju vrhovnu volju u Bosni. Već 08. jula 1878. godine zbačena je osmanska vlast i izabrano Narodno vijeće od 24 člana, a narod je pozvan na otpor i borbu protiv austro-ugarskog okupatora. Glavni organizatori i vojni komandanti bili su pljevaljski muftija Vehbi ef. Šemsekadić (upućen sa vojskom u Tuzlu), zatim Muhamed Jamaković, Mustaj-beg Fadilpašić i Risto Bujak. Ustanak u Krajini predvodio je Hadži Ahmet-aga Pozderac a u Brčkom Muhamed Ćemerlić. Glavni zapovjednik bosanske vojske bio je Smail-beg Selmanović, na proglasu upućenom narodu Bosne i Hercegovine od 07. avgusta 1878. godine potpisan kao Komandant Bosne Ismail Haki.

Karakteristično je da je Pismo narodu (proglas) datirano na 26. jul 1294. godine, i taj apsurd u kome se vrijeme mjeri hidžretskim godinama a kršćanskim mjesecima otkriva svu složenost tragike zapletenosti u nekoliko kulturnih i istorijskih krugova jednog nacionalnog korpusa u razvoju. Sve do proglašenja aneksije Bosne i Hercegovine (1908. godine) sultan je formalno bio suveren nad Bosnom. Muslimani su dobili pravo da za vrijeme svojih praznika isturaju turske zastave (?!), da nesmetano održavaju svoje veze sa Carigradom, da slobodno pominju sultanovo ime kod obavljanja molitve i da u finansijskom prometu imaju pravo učestvovati turskom monetom.

hadzilojoAustro-ugarskom okupacijom nije došlo do napretka niti promjena nabolje ni unutar socijalne, ni industrijske, niti obrazovne strukture bosanskog stanovništva. Bosansko stanovništvo (90 odsto) bilo je i ostalo agrarno (87,92 odsto). Najbrojniju kategoriju predstavljali su kmetovi (oko 85.000 porodica), pa slobodni seljaci (oko 77.000 porodica) i zemljoposjednici (oko 7.000 porodica). Zanatlije i trgovci, bez pomoćne radne snage (njih 40.000) činilo je 85 odsto svih vlasnika radnji ili preduzeća. Broj nepismenih iznosio je oko 85 odsto, i ovu populaciju činilo je isključivo domaće stanovništvo jer su doseljenici uglavnom dolazili opismenjeni. Ovakvoj poraznoj slici doprinosila je i činjenica da su muslimani u mektebima učili isključivo arabicu (nisu ni latinicu ni ćirilicu). Austro-ugarska vlast je u Bosni i Hercegovini gradila željeznice (isključivo za svoje potrebe i izvlačenje rudnog bogatstva iz zemlje) i vojna utvrđenja, ali je zato na oko dva miliona stanovnika držala samo četiri gimnazije, dok ih je u tadašnjem Beogradu (na oko 100.000 stanovnika) bilo šest.

Zato je Istočno pitanje pitanje kapitalnih geopolitičkih interesa i odmjeravanja velikih sila sa pravom na život lokalnog stanovništva – balkanskih nacija. U 19. i 20. vijeku – s jedne strane, stoji Austro-Ugarska, simbol prosvjećenosti, zbir anžuvinskih, luksemburških i germanskih stremljenja kroz vjekove identifikuje civilizatorsku ulogu sa pojmovima kao što su: „moć“, „širenje kulture“, „osvajanje“, jer je imperijalna ideja „kosmička ideja“, a pravo jačeg najstarije pravo u ljudskom rodu. S druge strane, „mala balkanska plemena“, Sloveni, ili nešto drugo, zaostali i primitivni, streme slobodi, kojoj ne znaju svrhu ni domet, i tako plaćaju najskuplju cijenu vlastitoj nesposobnosti da uoče moderne forme robovanja i moderne načine otpora. Ne vide granice svoje loše organizovanosti ni krajnju svrhu promjeni stanja – zato ih je lako oslabiti i posvađati.

Nastaviće se

Fond strateške kulture

Istorija
Pratite nas na YouTube-u