NOVA SPOLjNOPOLITIČKA ORIJENTACIJA TURSKE? [1]

ALEKSANDAR GAJIĆ Devedesete godine bile su period izmene percepcije geopolitičke pozicije Turske i reformulacije...

ALEKSANDAR GAJIĆ

Devedesete godine bile su period izmene percepcije geopolitičke pozicije Turske i reformulacije njene spoljne politike

Kada se u noći između 15. i 16. jula 2016. godine započet vojni puč sa ciljem svrgavanja predsednika Turske Redžepa Tajipa Erodgana i vladajuće AKP, veće je iznenađenje predstavljao njegov neuspeh nego sam pokušaj izvođenja. Naime, istorija savremene kemalističke Turske obeležena je periodičnim vojnim pučevima. Podstaknuti sukobima unutar turskog parlamentarnog života, državni udari su bili poslovično sprovođeni od strane vojske, čuvara sekularnog nasleđa a priželjkivani od strane ključnih turskih geopolitičkih i vojnih saveznika.

Prvi vojni udar izvršen je 27. maja 1960. godine protiv tadašnjeg turskog premijera Adnana Menderesa nakon njegovih namera da poseti Moskvu u potrazi za finansijskim sredstvima. „Menderes i ključni članovi njegove vlade su uhapšeni i odvedeni u izolaciju, da bi, nakon presuda vojnog suda naredne godine, bili obešeni zbog navodnog kršenja Ustava“. [1] Naredni puč, poznat kao „prevrat memorandumom“, bio je izveden 1971. godine. U njemu je vojska svrgnula premijera Sulejmana Demirela, vođu tadašnje Partije Pravde. Načelnik generalštaba je, umesto da izvede tenkove na ulice, ispostavio ultimatum Demirelu da se ovaj povuče i poveri vođenje države tehnokratskoj vlasti Nihata Erima. [2] Devet godina kasnije, usledila je treća intervencija vojske u turski politički život. Te 1980. godine razbuktali su se oružani sukobi između levih i desnih političkih grupa, pa je, nakon krvave vojne intervencije, vojska na čelu sa generalom Kenanom Evrenom preko Saveta za nacionalnu bezbednost preuzela upravljanje Turskom tokom naredne tri godine. [3] U ovom periodu je, uprkos zaklinjanju u sekularno uređenje Turske, započeta relativizacija Ataturkovog nasleđa, a islam je viđen kao lek za oporavak društva od komunističke pretnje. Godine 1997. izvršen je četvrti, takođe uspešni vojni prevrat (poznat i kao „postmoderni puč“). U njemu je izvođenjem tenkova na ulice sa vlasti srušen proislamistički premijer Nedžmetin Erbakan (na slici ispod) i njegova partija Refah. [4]

Još od vremena izbornog trijumfa AKP 2002. godine, Redžep Tajip Erdogan (nekadašnji Refahov gradonačelnik Istanbula, kasnije premijer i predsednik Turske) pribojavao se mogućnosti vojnog puča. AKP i Erdogan su zbog toga sistematski počeli da slabe pozicije vojske u političkom sistemu Turske. Ironija sudbine je da su im u tome najveću podršku pružale tkz. „fetulahije“ – pripadnici islamskog revivalističkog pokreta Hizmet, kojima iz svog doma u Pensilvaniji rukovodi Fetulah Gulen, penzionisani imam. Savezništvo ideološki bliskog AKP i Hizmeta zdušno je radilo na čišćenju sekularni vojnih kadrova (pre i nakon izbijanja afera Balijoz [macola] iz 2003. i Ergenekon iz 2011. godine) koji su bili sumnjičeni za planiranje izvođenja vojnog puča. Njihova mesta popunile su Gulenove pristalice u vojci. Oni su, kako se pokazalo, bili i glavni rukovodioci neuspelog puča od 15. jula 2016. godine.

erbakanPuč su pokušali da izvedu oficiri turske vojske sa delovima jedinica Trećeg korpusa Prve armije, koja je smeštena u širem području Istanbula, i delovima jedinica Četvrtog korpusa Druge armije sa prostora oko Ankare. [5] Zaverenici su bili organizovani u telo pod nazivom Savet za mir u kući. Za razloge izvođenja vojnog udara oni su navodili eroziju sekularizma, napuštanje demokratskog uređenja države, kršenje ljudskih prava i gubitak kredibiliteta Turske u međunarodnoj areni, za šta je odgovornim smatran predsednik Erdogan i vlada pod rukovodstvom njegove AKP. [6]

Jedinice pod komandom pučista pokušale su da zauzmu ključna mesta u Istanbulu, Ankari i nekolicini drugih turskih gradova, ali su bile poražene od vojske lojalne vladi i civila-pristalica AKP. U sukobima je poginulo preko 300 a ranjeno više od 2.100 ljudi. Oštećeno je mnogo vladinih objekata, uključujući i turski parlament i predsedničku palatu, koje su pučisti bombardovali. Zaverenici su pritvorili načelnika generalštaba Hulusi Akara, dok su komandanti mornarice i specijalnih jedinica odmah istupili u javnosti protiv puča. Isto su postupile i dve vodeće opozicione stranke – Republikanska partija i Partija nacionalističkog pokreta. U Turskoj je 20. jula uvedeno tromesečno vanredno stanje. Nakon propasti puča, usledila su masovna hapšenja i čistke državnog aprata: pritvoreno je 8.860 lica, od toga 2.839 vojnika, a 2.745 sudija je izgubilo posao. Turski Odbor za visoko obrazovanje je podneo zahtev za smenu više od 1.577 dekana fakulteta; preko 15 hiljada nastavnika je suspendovano, dok je 21 hiljada nastavnika lišena licenci za rad u privatnim obrazovnim ustanovama. [7]

Vlada je kao organizatore puča označila oficire koji su pripadnici pokreta Hizmet a za njegovog vođu i inspiratora optužila samog Fetulaha Gulena. Od SAD je zvanično zatraženo Gulenovo izručenje zarad vođenja sudskog postupka protiv njega. Predsednik Erdogan je optužio vrh američke vojske da je bio na strani zaverenika u turskoj armiji tokom priprema i izvođenja puča, kao i da SAD štite Gulena od sudskog progona. U svom obraćanju javnosti 2. avgusta Erdogan je pod znak pitanja doveo budućnost savezničkih odnosa Turske i SAD zbog navodne američke tajne podrške teroristima i pučistima. [8]

turskaudar11O pokušaju puča i njegovim uzrocima izneto je mnogo spekulacija. Jedna od najrasprostranjenijih među njima jeste da je glavni razlog za njegovo ishitreno izvođenje zapravo pokušaj sprečavanja turskog krupnog spoljnopolitičkog zaokreta. Ovaj zaokret je navodno bio započet u mesecima pre 15. jula, kada je Binali Jildirim preuzeo mesto predsednika vlade od Ahmeta Davutoglua. Zagovornici ovog stanovišta smatraju za sporedne turske unutrašnje političke razmirice, naročito sukob između Erdogana i Gulena (odnosno AKP i Hizmeta) u odnosu na spoljnopolitičke razloge, i zastupaju mišljenje kako će neuspeh puča i represalije samo još više ubrzati ovaj spoljnopolitički zaokret. Argumente za ovakvo stanovište oni pronalaze kako u stavovima pučista, tako i u nedokazanoj, maglovitoj podršci koju su pučisti, prema navodima provladnih medija, imali od strane stranog faktora. Postavlja se pitanje: da li je pokušaj puča zaista izveden da bi se osujetila spoljnopolitička preorijentacija Turske, to jest da li se ona zaista dešava ili će se tek desiti?

SPOLjNA POLITIKA TURSKE I NjENO GEOPOLITIČKO ODREĐENjE
Turska je država čija je spoljna politika u velikoj meri uslovljena njenim geopolitičkim položajem. To se odlično može uočiti u turskoj spoljnopolitičkoj orijentaciji u hladnoratovskoj i poslehladnoratovskoj epohi. Tada je od strane Zapada uočen njen važan strateško-bezbednosni položaj, a Turska bila uključena u zapadne vojne saveze (NATO, CENTO) kao ključni regionalni saveznik na istočnomediteranskom spoju (između zapadnog, evropskog i centralnog, bliskoističnog dela) Rimlanda u „politici obuzdavanja“ globalnog geopolitičkog rivala, smeštenog u jezgru (Hartlandu) kontinenta u koga se ugnezdio komunizam sa pretenzijama širenja svetske revolucije. [9]

Geopolitička pozicija Turske je takva da ona predstavlja vezu, raskršće i most između kontinenata – Evrope i Azije i, dalje, Afrike. Turska je okružena nestabilnim regionima u kojima se prepliću uticaji različitih civilizacija, religija i delovanja drugih velikih sila. Ovi uticaji lako mogu da se prenesu i na njeno unutrašnje područje, sve do turskog državnog jezgra. Jezgo turske državne teritorije smešteno je oko Mramornog mora na evropskoj, trakijskoj i maloazijskoj strani. [10] Ovom prostoru su tokom turske istorijske ekspanzije bile pridodavane okolne teritorije. Na taj način je Turska, odnosno država Osmanlija, u poznom srednjem veku prerasla u svetsku imperijalnu silu, da bi posle svog istorijskog vrhunca doživela postepeno opadanje. Osipanje turskih teritorija se završilo tako što su joj u drugoj deceniji 20. veka preostale samo Mala Azija i deo evropske Trakije. Još od vremena svog nastanka, 1923. godine, Turska republika je nastavila da igra ulogu „branioca moreuza“, koji, zabrinut za očuvanje šireg prostora oko svog jezgra države, traži saveznike koji će sprečiti da se izvrši njena dalja destabilizacija iz pravca tri okolne regije (Kavkaske pregrade, Balkana i Levanta). Iako, dakle, teritorijalno svedena na maloazijski prostor čiji najveći deo predstavlja anadolijsko zaleđe jezgru turske države, dok samo malim delom participira na Balkanu, Kavkazu i Levantu – u širem geopolitičkom smislu kemalistička Turska je nastavila da igra istu bezbednosnu ulogu koju je, pod pokroviteljstvom Velike Britanije, u 19. veku imalo Osmansko carstvo. [11] Posle 1945. godine ulogu Velike Britanije samo su preuzele SAD, njen naslednik na mestu globalne pomorske velesile.

turskanatoGeostrateške i bezbednosne brige – budući da, zbog njenog položaja, na Tursku ne utiču samo regionalni već i globalni geopolitički trendovi – ne samo da pružaju različite spoljnopolitičke alternative, već se one jednako koriste i kao legitimišuće oruđe od strane kreatora turske politike. Takođe, geostrateški položaj pruža tvorcima turske politike značajan manevarski prostor da stvore dodatne probleme u spoljnom okruženju kako bi postigli željene dobitke na unutrašnjem polju – npr., da dobiju potrebnu vojnu, ekonomsku ili drugu pomoć pogađajući se sa svojim saveznicima. „Baskin Oran je izlagao kako je Turska smeštena na mestu na kojem svetske osovine moći polove svet na dva dela. Na primer, tokom Hladnog rata Turska je bila smeštena tačno na zapadnoj granici Sovjetskog Saveza. U aktuelnom vremenu osovina sever-jug – drugačija, zasnovana na ekonomskim razlikama – preuzima ulogu prehodne osovine koja je proizlazila iz ideoloških razlika“. [12] To je dovelo da važnih promena u turskoj spoljnoj politici. Geopolitički položaj donosi Turskoj podjednake prednosti i nedostatke. Ajedin ističe kako je „Turska, zahvaljujući njenoj geostrateškoj lokaciji bila u stanju da u svetskoj politici igra veću ulogu nego što joj to njena snaga, stanoviništvo ili ekonomska snaga dopuštaju“. [13] Zbog svog položaja, Turska ima mogućnost da zauzme višestranu pregovaračku poziciju sa drugim velikim silama; ona može da iskoristi prednosti svog položaja i posluži jednako kao most i prepreka i u vojno-političkom, ekonomskom i enerteskom smislu. No sve ove povoljnosti imaju i svoje naličje, svoje nedostatke. Ovakav položaj čini Tursku izuzetno ranjivom na brojne pretnje: uplive međunarodnog terorizma, organizovanog kriminala ili migratornih kretanja. Važnost i složenost njenog položaja stavlja Tursku pred izbor da ili teži očuvanju status quo ili da vodi aktivniju politiku, odnosno da teži konvergenciji između ova dva pristupa.

Geopolitički položaj i državne granice država mogu predstavljati izvore snage i stabilnosti, jednako kao što mogu biti i izvor slabosti i nesigurnosti, već u zavisnosti od namera okolnih država, odnosa njihovih relativnih moći i uticaja spoljnih velikih sila na održavanje stabilnosti u širem okruženju. [14] Iz turske teritorijalne i civilizacijske anksioznosti koja proizlazi iz njenog geopolitičkog položaja, u hladnoratovskoj epohi je bila definisana i turska spoljnopolitička orijentacija. Nju su pre svega odlikovali protekcionizam i eksepcionalizam („utisak izuzetnosti“). [15] Dok je protekcionističko određenje uslovljavalo defanzivne spoljnopolitičke prakse, savršeno uklopljene u zapadnu strategiju „obuzdavanja“ kroz preprečavanje turske teritorije za uticaje iz komunističkog „srca kopna“ tokom hladnoratovske epohe, „osećaj izuzetnosti“ mogao je da se razvije i u defanzivnom i u ofanzivnom spoljnopolitičkom pravcu. Ovaj utisak je bio jednako posledica straha od okruženja, ali i naličje podvojenog odnosa prema sopstvenom nasleđu, koje je takođe predstavljalo i izvore nekadašnjeg osmanskog uspona, ali i pada. Odreći ga se – predstavalo je izuzetak u odnosu na svoje regionalno okruženje. Ponovo ga prihvatiti i reafirmisati – takođe je otvaralo različite spoljnopolitičke perspektive i vodilo ka preuzimanju nove uloge u međunarodnim odnosima. Spoljne okolnosti i realpolitički odnosi snaga u turskom okruženju bili su ti koji su uslovljavali u kom će se spoljnopolitičkom pravcu i turski „osećaj izuzetnosti“ iskazati. Upravo je posthladnoratovska evolucija turske spoljne polititke pokazala kako su promene širih prilika pogodovale da se ovaj „osećaj izuzetnosti“ izrazi na različite načine.

EVOLUCIJA POSTHLADNORATOVSKE TURSKE SPOLjNE POLITIKE
Tokom hladnoratovske epohe geopolitička pozicija Turske bila je u potpunosti korišćena od strane Zapada u sprovođenju „politike obuzdavanja“ Sovjetskog Saveza. Ovom globalnom strategijom je sprečavan uticaj Sovjeta na obode evroazijske (i dalje, afričke) kontintalne mase i svetska mora sa prekookeanskim zemljama. Zauzvrat, Turska je pod kišobranom NATO dobila zagarantovanu zaštitu od Sovjetskog Saveza, kao i značajnu vojnu i ekonomsku pomoć. To je ujedno značilo i da je Turska postala blizak saveznik i – izuzev u nekoliko situacija kada su se dogodile nesuglasice i odstupanja – verni sledbenik Vašingtona po gotovo svim važnim spoljnopolitičkim pitanjima. Iako je po svojim ciljevima bila identična politici koju je – u njenom izvornom vidu zalaganja za „politiku neutralnosti“ – vodio Kemal Ataturk, u izmenjenom hladnoratovskom kontekstu turska spoljna politika je dobila i novi smisao. Ona se rukovodila načelima koja su se zalagala za stvaranje i održavanje mira u svetu, kao i načelima vezanim za modernizaciju zapadnjačkog tipa. Cilj ove spoljne politike je bio da artikuliše modernu nacionalnu državu kao izraz turskog geopolitičkog jedinstva. [16] U svom središtu to je bila politika stvaranja jedinstvenog turskog nacionalnog identiteta, gde je turska geopolitička pozicija bila tumačena iz perspektive sekularnog nacionalističkog diskursa.

turskasssrU pogledu svog geopolitičkog položaja, Turska je tokom Hladnog rata videla sebe kao „centralnu državu“ (u periodu do puča 1980. godine), a potom i kao „državu most“ (u periodu nakon puča 1980. godine) u regionalnom i globalnom poretku. [17] Kemalistička geopolitička vizija je, dakle, direktno spajala teritorijalnost i suverenost i usmeravala ih ka državocentričnom procesu „izgradnje nacije“, koji je bio određen diskursom „teritorijalnih bojazni“ države i društva od spoljnih i unutrašnjih pretnji. „Zato je značajna komponenta defanzivne geopolitike bio postimperijalni strah od ostavljenosti, kao i strah od teritorijalnog gubitka, koji je bio upadljivo uvećan u turskoj verziji defanzivnog geopolitičkog diskursa“. [18]

Turska spoljna politika se zbog svega toga jasno zalagala za odbranu turskog nacionalnog jedistva, teritorijalnog integriteta i sekularnog političkog poretka. Kako je za stvaranje nacionalnog identiteta potreban i „Drugi“, onaj koji se razlikuje i u odnosu na koga se kroz ovu razliku određujemo, hladnoratovske prilike su pružile geopolitički svrstanoj Turskoj savršenog „Drugog“: ekspanzionističku i neprijateljsku, revolucionarnu preteću veliku silu Sovjetski Savez. Njegove su glavne odlike – geografski položaj, političko uređenje i ideologija – bile viđene kao antipodi turskom identitetu, turskoj državi i turskoj politici. Na drugoj strani se nalazila predstava Zapada. Ona je bila konstruisana kao model i referentna tačka za merenje turskog društvenog napretka i njegovog prozapadnog identiteta. „Za stvaraoce spoljne politike Zapad je više bio stanje duše i proces razvoja, nego geografska lokacija. U pogledu geopolitičke predstave, od svog početka, u turskoj defanzivnoj geopolitičkoj imaginaciji svet je bio podeljen na dve različite civilizacije, gde je Turska bila portretisana unutar imaginacije civilizovanog, razvijenog i superiornog modernog Zapada, a nasuprot njegovoj istočnoj antitezi.“ [19]

Raspad bipolarnog svetskog poretka i urušavanje socijalističkog geopolitičkog bloka, koji je usledio krajem osme decenije 20. veka, snažno se odrazio na tursku spoljnu politiku. U posthladnoratovskim prilikama Turska je postepeno okrenula leđa defanzivnom pristupu vođenja spoljne politike kako bi povela proaktivniju ulogu i dokazala se kao važan regionalni i svetski igrač. „Turska spoljna politika je definitivno napustila Kemalovo umereno, neekspanzionističko i neintervencionističko načelo sadržano u njegovoj poznatoj devizi: ‘Mir u zemlji, mir u svetu’ (Yurtta Suhl Cihanda Sulh), i krenula neoosmanističkim putem obnavljanja uticaja u regionu koji su nekada bili u sastavu Osmanskog carstva.“ [20] Turski uspeh u preusmeravanju njene spoljne politike ležao je pre svega u sposobnosti da uoči i iskoristi jedinstvene prilike koje su pružale nove okolnosti u međunarodnim odnosima. Nove okolnosti su delovale podsticajno i na turske ambicije i na njene strahove od novonastalih pretnji, koje su se, s obzirom na strateški položaj Turske između Evrope, Azije i Afrike, kao i istorijske i kulturne veza sa okolnim nestabilnim regionima poput Balkana, Kavkaza i Bliskog istoka, umnožavale. Umesto viđenja sebe kao države smeštene na prostoru dodira između Zapada i Istoka, Turska je počela da se doživljava kao državu smeštenu na osovini koja deli svet po drugom, više ne više ideološkom, već pre svega geoekonomskom kriterijumu – onom koji deli svet na razvijeni Sever i nerazvijeni Jug.

Ovakva pozicija je davala Turskoj veći manevarski prostor za delovanje, ali ju je i izlagala daleko većim pretnjama. To je davalo nove dimenzije osećaju nesigurnosti i protekcionističkim željama, kao i osećaju svoje posebnosti. Ovakva autopercepcija se više nije ravnala samo u odnosu na Zapad i dimenzije zapadnjačke modernizacije, već se, s obzirom na zajedničko istorijsko, kulturno i versko nasleđe koje deli sa svojim okruženjem, okrenula ka zanemarenim slojevima sopstvenog istorijskog identiteta. Na taj način je kulturno i istorijsko nasleđe sve više počelo da se doživljava kao dokaz sopstvene izuzetnosti i kao element strateške prednosti za delovanje u nestabilnom okruženju.

Zbog ovih razloga je i strateško savezništvo sa Amerikancima počelo da biva stavljano pod znak pitanja i od strane Turske i od strane SAD, tim pre što je njegova ranija svrha – obuzdavanje Sovjeta – iščezla, a pred Turskom se ukazao drugačiji međunarodni pejzaž. Izmenjeni značaj Turske bio je primećen i kod brojnih stranih eksperata. „Isil Kazan je isticao poziciju Turske kao geopolitičkog izolatora u vezi sa problemima sa oružjem za masovno uništavanje. Čengiz Kandar i Grejem Fuler su isticali da je, pri rešavanju iračkog problema, bliskoistočnog mirovnog procesa, uticaja na Siriju, Iran i arapsko-muslimanski svet, kako bi se ublažili islamistički pokreti i sprečila proliferacija oružja za masovno uništenje Iranu i Iraku, kao i za širenje demokratije, Sjedinjenim Državama potrebna Turska. Turska poseduje sposobnost da utiče na Srednju Aziju i Kavkaz, da manipuliše Turcima u istočnom Turkestanu unutar kineskog Ksindžijanga. SAD mogu da podstaknu Tursku da doprinese balansu između ruske i kineske moći u Srednjoj Aziji. U novije vreme Turska može biti i kapija SAD ka crnomorskoj regiji.“ [21]

turgutozalPeriod 90-tih godina 20. veka bio period izmene percepcije geopolitičke pozicije Turske i reformulacije njene spoljne politike. Ona se odvijala kroz nadmetanje različitih goepolitičkih diskursa unutar turskog establišmenta: politički establišment, više okrenut novim prilikama i ambicijama, potencirao je ne više državnocentrični, nacionalno-teritorijalni pristup, već širi kulturno-civilizacijski koncept (npr., turski predsednik Turgut Ozal; na slici iznad). Nasuprot njemu, vojska i civilna birokratija nastavili su da baštine defanzivni državocentrični pristup. Dodatni udar koji je uticao na pojačanu anksioznost i jako se odrazio na turski identitetski izbor odigrao se zbog turskog neuspešnog pokušaja da postane član Evropske unije.

_________
Uputnice:

[1] Đurković Miša, Odnosi Turske i SAD, u Turska – regionalna sila (ur. M. Đurković, A. Raković), Institut za evropske studije, Beograd 2013, str. 125.

[2] Isto.

[3] Ilke Toygür, From a failed coup to state of emergency: democracy in Turkey today, Expert Opinion – Elcano Royal Institute, Madrid, 22. 07. 2016, str. 1.

[4] Isto.

[5] Bodansky Yossef, The Military Coup in Turkey – Initial Observations,ISPSW Strategy Series: Focus on Defense and International Security,Issue No. 436, July 2016, str. 2.

[6] Pearson Robert, What Caused the Turkish Coup Attempt, Polico. July 16, 2016.
http://www.politico.com/magazine/story/2016/07/what-caused-the-turkish-coup-attempt-214057
pristupljeno 19. 08. 2016.

[7] Ilke Toygür, From a failed coup to state of emergency: democracy in Turkey today, Expert Opinion – Elcano Royal Institute, Madrid, 22. 07. 2016, str. 2.

[8] Erdogan accuses West of „writing the script“ for Turkey coup, The Telegraph, 02. 08. 2016.
http://www.telegraph.co.uk/news/2016/08/02/erdogan-accuses-west-of-writing-the-script-for-turkey-coup/
pristupljeno 19. 08. 2016.

[9] O tome detaljnije u: Gajić Aleksandar, Neoosmanizam na kaspijskom prostoru, Turska – regionalna sila (ur. M. Đurković, A. Raković), Institut za evropske studije, Beograd, 2013, str. 159-191.

[10] Geopolitics of Turkey: Searching for More, Stratfor, Analysis, 2. 08. 2010.
https://www.stratfor.com/analysis/geopolitics-turkey-searching-more
pristupljeno 21. 08. 2016.

[11] Videti: Ković Miloš, Dve imperije – Britanci i Osmanlije, Turska – regionalna sila (ur. M. Đurković, A. Raković), Institut za evropske studije, Beograd, 2013, str. 191-204.

[12] Bağcı Hüseyin, Changing Geopolitics and Turkey Foreign Policy, Sozialwissenschaftliche Schriftenreihe, Reihe Studien, Internationales Institut Liberale Politik, Wien, Juni 2009, str. 4.

[13] Aydın Mustafa, Turkish Foreign Policy Framework and Analysis, Sam Papers, Ankara, 2004, str. 23.

[14] Isto.

[15] Yesiltas Murat, Transformation of the Geopolitical Vision in Turkish Foreign Policy, Turkish Studies, Vol. 14, No. 4, Sakarya University, Sakarya, 2013, str. 661.

[16] Canar Cegngis, Fuller Graham, Grand Geopolitics for New Turkey, Meditteranean Quarterly, Duke University Press, Durham, Winter 2001, str. 22-23.

[17] Detaljnije kod: Dosemeci. How Turkey Became a Bridge Between „East“, and „West“: The EEC and Turkey’s Great Westernization Debate 1960–1980. u The East-West Discourse: Symbolic Geography and Its Consequences, edited by Alexander Maxwell, 169–191. Oxford: Peter Lang, 2010, str. 169–191.

[18] Yesiltas Murat, Transformation of the Geopolitical Vision in Turkish Foreign Policy, Turkish Studies, Vol. 14, No. 4, Sakarya University, Sakarya, 2013, str. 664.

[19] Yesiltas Murat, Transformation of the Geopolitical Vision in Turkish Foreign Policy, Turkish Studies, Vol. 14, No. 4, Sakarya University, Sakarya, 2013, str. 665.

[20] Tanasković Darko, Neoosmanizam-povratak Turske na Balkan, Službeni glasnik, Beograd, 2010, str. 26.

[21] Bağcı Hüseyin, Changing Geopolitics and Turkey Foreign Policy, Sozialwissenschaftliche Schriftenreihe, Reihe Studien, Internationales Institut Liberale Politik,Wien, Juni 2009, str. 5.

Nastaviće se

Vidovdan

Svet
Pratite nas na YouTube-u