KA KRITIČKOM ZAOKRETU

STEFAN RADOJKOVIĆ Gde se izgubilo kritičko promišljanje naše savremene istorije? Nastavljajući pisanje na osnovu...

STEFAN RADOJKOVIĆ

Gde se izgubilo kritičko promišljanje naše savremene istorije?

Nastavljajući pisanje na osnovu prethodnog članka objavljenog za NSPM, [1] prvo moram da unesem jednu ispravku. Zahvaljujući sugestijama i kritikama kolega sa fakulteta, umesto termina „treći put”, koristiću „kritički pristup”. Glavni razlog je kompromisna priroda „trećeg puta”. Setićemo se samo trećeg puta SFRJ i pokreta Nesvrstanih u odnosu na sukobljene blokove. Koliko god pomirljiv, ipak je bio ideološki obojen. Termin „kritički pristup“ ima za cilj da nadmaši podele, insistirajući na kritičkom propitivanju i nekritički afirmativnih i nekritički negativnih interpretacija srpske ili bilo koje druge istorije. [2] Drugi razlog jeste da je sintagma „treći put“ ispražnjena od svakog sadržaja. [3] Na nivou teorijskog promišljanja suprotstavljenih stavova, Galtung smatra da formacije sukoba između grupa ili pojedinaca retko čine samo dva aktera – u realnosti uvek ima tri ili više aktera, a pojednostavljeno shvatanje sukoba je možda primereno samo udžbenicima nižih razreda osnovnih škola. [4]

Gde se izgubilo kritičko promišljanje naše savremene istorije? Nažalost, nakon perioda od 45 godina jugoslovenske komunističke istoriografije, opterećene ideološko-dogmatskim promišljanjem nacionalne istorije Srba, došlo je do povratne reakcije. Očekivano, poslednjih 25 godina jedan deo srpske istoriografije insistira isključivo na nacionalno ostrašćenom tumačenju naše bliže i dalje istorije. Možemo uzeti za primer Jasenovac – tumačenje broja žrtava koncentracionog logora Jasenovac i razloga za njihovo ubijanje. Neokomunistička struja naše istoriografije, oličena u Drugoj Srbiji, smatra da su u Jasenovcu ubijani antifašisti i „nedužni civili sa Kozare“. Uglavnom osporavaju cifru od 700.000 ubijenih „civila“. Nacionalistička struja (tzv. Prva Srbija), veći deo, tvrdi da je ubijeno 700.000 ljudi, uglavnom Srba, Jevreja i Roma. Prvo, podatak da je u Jasenovcu ubijeno 700.000 ljudi savremena nauka je odbacila kao preteran i u krajnoj liniji, netačan. [5] Drugo, u Jasenovcu jesu ubijani Srbi, Jevreji i Romi zato što su bili to što su bili – ne antifašisti, već pravoslavni Srbi, kao u slučaju seljana Potkozarja. Naravno, u Jasenovcu su stradali i Hrvati, ali zato što su bili politički protivnici ustaškog režima u NDH. Za razliku od njih, Srbi, Jevreji i Romi nisu imali opciju promene političkih svetonazora iz jednog prostog razloga. Nisu ubijani zbog njih.

Otkud ovolike razlike u tumačenjima? Naučni radnici utemeljeni u „antifašističkoj tradiciji“ naroda i narodnosti na prostorima bivše Jugoslavije, u okviru istoriografije ali i ostalih društveno-humanističkih nauka, tumače Jasenovac na osnovu tabu pristupa koji je imao tokom postojanja SFRJ. [6] Nama poznatiji kao drugosrbijanci izbegavaju da pominju etničko poreklo žrtava Jasenovca zamenjujući ga neutralnijim ili pak za ono vreme podobnijim terminima – antifašisti i civili. Polazna premisa je da, koristeći pomenute termine, neće izazivati nacionalističke tenzije među bratskim narodima Jugoslavije. Naučna istina nije toliko bitna. Istovremeno, sa raspadom Jugoslavije, pojavljuju se naučnici koji odbijaju tabu pristup temama, poput Jasenovca, ali veliki deo njih, istražujući i pišući za vreme ratnih godina sa kraja XX veka, podleže nacionalističkoj euforiji. Kako bi uverili domaću i svetsku javnost u nevinost sopstvenog naroda, iznose preterane i neproverene podatke. Zato ne čudi da prvosrbijanci pokušavaju da prikažu Srbe kao stradalni narod preko svake mere, kao najveću i večitu žrtvu. Opet, bez obzira na naučnu utemeljenost takvih tvrdnji.

jasenovac002Na koji način se vratiti kritičkim korenima? Predlažem, na osnovu metodološkog pristupa istraživanju Dejana Jovića [7], kao istoričari ali i delatnici u okviru društveno-humanističkih nauka, da se podsetimo da je naša dužnost da pronađemo odgovore na sledeća pitanja:

1. Šta se desilo u okviru određenog perioda i geografskog prostora?;

2. Zašto se određeni fenomen desio?

Da se vratim na primer Jasenovca. Mi danas, kao naučna zajednica, ne posedujemo pouzdane podatke na osnovu kojih bismo mogli da utvrdimo približno tačan broj ubijenih ljudi u Jasenovcu i okolnim logorima u okviru njegovog kompleksa. I to treba reći otvoreno. Sa druge strane, apsolutno je tačno da su žrtve jasenovačkog kompleksa bile deo genocidne politike NDH uperene protiv Srba i Roma, odnosno Trećeg rajha u slučaju Jevreja, te da su ubijani zbog pripadnosti određenim etničkim i verskim grupama. To što bi pojedinci voleli da žrtve pomenutog logora tumače kroz svoje ideološke matrice, kao naučnicima ne služi im na čast. Isto važi za one akademske delatnike koji smatraju da uvećavanjem broja stradalih pripadnika njihovog naroda „čine uslugu” tom istom narodu. I jedni i drugi se smatraju neozbiljnim i neodgovornim u okviru naučne zajednice koja se zalaže za kritički zaokret u tumačenjima tabu tema i drugih fenomena od važnosti za naš narod i državu.

jasenovac juzna kapija logora3 675x573Vrednosne sudove, barem mi kao akademska zajednica, u svojim istraživanjima moramo da izostavimo. To znači sledeće – da li se nama sviđa to što se desilo ili ne, irelevantno je. Da li odobravamo nešto ili ne, takođe je nebitno. Politička korektnost i/ili podobnost u našim zaključcima? Ako će biti na štetu objektivnosti analize, izbegavati po svaku cenu. Naravno, svako ima pravo na svoj vrednosni sud/političke svetonazore, može i treba da ih slobodno iskazuje, ali u slučaju naučne zajednice, oni su od sekundarne važnosti. Princip naučne istine odnosno naučnog saznanja mora imati primat.

___________________
Uputnice i napomene:

[1] Stefan Radojković, Novija srpska istorija između Prve i Druge Srbije – postoji li treći put u istorijskoj nauci?, Nova srpska politička misao, dostupno preko
http://www.nspm.rs/kuda-ide-srbija/istorija-izmedju-prve-i-druge-srbije-%E2%80%93-postoji-li-treci-put-u-istorijskoj-nauci.html (pristupljeno 17. jul 2016).

[2] Citiram kolegu Gorana Tepšića, istraživača-saradnika sa Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Beogradu.

[3] Danas je globalni sistem međunarodnih odnosa multipolaran (2008-2016), samim tim i striktna ideološka podela na demokratske (liberalne) i totalitarne (komunističke) zemlje ne postoji. Takve dihotomije su još manje prisutne između i unutar zemalja koje ne pripadaju evropskom geografskom i civilizacijskom krugu.

[4] Johan Galtung, Mirnim sredstvima do mira. Mir i sukob, razvoj i civilizacija, Službeni glasnik, Beograd, 2010.

[5] Nalazi Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača iz 1948. su netačni, ali nakon njihovog objavljivanja nije došlo institucionalnog i sistematskog istraživanja stradanja na jugoslovenskim prostorima između 1941. i 1945. godine sve do 1992. godine i osnivanja Muzeja žrtava genocida.

[6] Jasenovac – nije bio tabu tema ali jeste imao tabu pristup za vreme SFRJ; videti u: Jovan Mirković, Objavljeni izvori i literatura o jasenovačkim logorima, Muzej žrtava genocida, Beograd, 2000, str. 340-341.

[7] „Ono što razlikuje savjesne analitičare od drugih, od onih koji ne poznaju metodologiju povjesnog istraživanja, međutim, jeste definicija cilja njihove analize: dobra će (i akademski vrijedna) analiza objasniti što se zapravo dogodilo i zašto. I ništa više“; za više informacija videti u: Dejan Jović, „Jugoslavija – država koja je odumrla. Uspon, kriza i pad Četvrte Jugoslavije (1974-1990)“, Prometej i Samizdat B92, Zagreb i Beograd, 2003, str. 86-100.

Autor je diplomirani istoričar i doktorand Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Beogradu

Istorija
Pratite nas na YouTube-u