UMETNOST I CRVENI TEROR: DUŠAN BOGIĆ (1886-1944) ILI SMRT U JEZAVI

BILjANA BOŠNjAK Slike Dušana Bogića nisu restaurirane. Nije rehabilitovan. Muzej u Smederevu ne čuva...

BILjANA BOŠNjAK

Slike Dušana Bogića nisu restaurirane. Nije rehabilitovan. Muzej u Smederevu ne čuva nijedno njegovo delo

Bilo je, kažu, dvadesetak krvavih noći u Smederevu te 1944. godine nakon 16. oktobra i ulaska partizana u grad na Dunavu. U jednoj od njih, u noći 31. oktobra na 1. novembar, ubijen je slikar i likovni pedagog profesor Dušan Bogić. Svoje radove prvi put je izložio na Trećoj prolećnoj izložbi u Paviljonu „Cvijeta Zuzorić“ 1931. godine. Već naredne 1932. izlaže na Turističkoj izložbi u Beogradu. Kao slikar učesnik Prvog rata, učestvuje na Prvoj izložbi udruženja ratnika slikara i vajara 1912-1918. godine u Paviljonu 1940. godine. Godinu dana ranije u Liježu njegovi radovi predstavljeni su sa slikama Bete Vukanović, Nikole Beševića, Živorada Nastasijevića, Riste Stijovića…

STRELjANjA NA JEZAVI
Već iste noći po ulasku u oslobodilaca u Smederevo započela su hapšenja civila, uglednih domaćina i intelektualaca, za koje je nova vlast odokativno, rekla-kazala metodom, našla da su bili saradnici nemačkog okupatora i pristalice Dimitrija Ljotića, koji je, kao Smederevac, imao veliko uporište u rodnom gradu.

U sećanju starijih Smederevaca još je ostalo kako im rođake, prijatelje, komšije i poznanike, vezane i polugole, samo u donjem vešu, nova vlast vodi kroz grad. Na grudi su im okačili table na kojima je pisalo „ja sam narodni neprijatelj“, „ja sam ratni bogataš“… Odvođeni su i zatvarani na dve lokacije u gradu – u podrumu kuće u Knez Mihailovoj 8, na kom se danas nalazi tržni centar Don Žon i u kuću u Ulici Despota Stefana, u kojoj je bilo sedište Ozne. Zatvorenici su tu boravili jedan do dva dana, a potom su u sred noći, oko dva i tri sata ujutru odvođeni do reke Jezave i ubijani. Svake noći streljano je nekoliko desetina ljudi. Oko konačnog broja streljanih žitelja Smedereva i okolnih sela još se istoričari i statistike spore i broje. Izgleda da samo Jezava – strašnog li imena – čuva tačan broj žrtava ovih jezivih noći.

ĆERKIN DEČKO LjOTIĆEVAC I OGLASNA TABLA
Dušana Bogića ubili su zato što se njegova najstarija ćerka Veroslava – Vera zabavljala sa Ljotićevim poručnikom i zato što je on, kao njen izabranik, bio čest gost u kući Bogića. Slikareva ćerka Vera bila je član Belih orlova, omladine Zbora, pokreta kog je 1935. godine, uz prefiks jugoslovenski, osnovao Dimitrije Ljotić, a od čijih su pristalica početkom Drugog svetskog rata formirani vojni odredi formalnog naziva Srpski dobrovoljački korpus, poznatiji kao „ljotićevci“. Sam Dušan Bogić nikada nije bio član Zbora.

dusanbogicgimnayija u smederevuaDruga verzija „razloga“ za streljanje je u Bogićevom ratnom angažmanu u smederevskoj „realki“. Kao nastavnik, danas bi se reklo likovnog, bio je zadužen za uređivanje školske oglasne table, a u toku rata na tu tablu kačen je propagandni materijal protiv komunista. Taj detalj nije bio po volji oslobodiocima. Pritom je početkom rata Ministarstvo prosvete, na čijem je čelu bio ministar Velibor Jonić, osnovalo takozvane Okružne odbore za prosvećivanje naroda. Profesori „realke“ bili su u obavezi da drže učenicima predavanja u nacionalnom duhu. Takvo predavanje – ne postoji podatak da li jedno ili više – održao je i profesor Bogić. Zbog tih aktivnosti u školi partizani su streljali Bogića i još jednog nastavnika. Ratni direktor škole Dušan Konjević „prošao“ je sa kaznom zatvora. Na prvoj sednici nastavničkog veća po oslobođenju tadašnji komesar škole, Slovenac, nastavnik nemačkog jezika, konstatovao je da su dvojica profesora njihove škole s razlogom ubijena.

U knjizi streljanih posle 12. septembra 1944. godine, objavljenoj na sajtu Ministarstva pravde Republike Srbije, nastaloj na osnovu nadasve precizne evidencije Ozne, do koje je došla Državna komisija za tajne grobnice, pored ličnih podataka o slikaru Dušanu Bogiću, mesta rođenja i zvanja stoji: ubijen 31. oktobra 1944; kvalifikacija: ZBOR – ljotićevci.

CIGARETE, MANTIL I STOLICA
U sećanju Ljubinke Milinković, najmlađe ćerke slikara Dušana Bogića ostalo je:

„Moja sestra Vera bila je član omladine Zbora. Posle rata živela je u inostranstvu. Umrla je u Londonu. Otac Dušan nikada nije bio član Zbora. Zato nije ni bežao. Uhapsili su ga u našoj kući odmah po oslobođenju Smedereva 1. novembra 1944. godine. Zatvoren je u zgradu sazidanu nakon eksplozije u Smederevu. Zvali su je kuća smrti. Odveden je na Jezavu, a porodica nikada nije dobila zvanično obaveštenje o njegovoj smrti. Danima smo išli do bandere na kojoj su lepljeni spiskovi streljanih. Potom su nas pozvali da preuzmemo njegove lične stvari. Predali su nam cigarete, radni mantil i stoličicu na kojoj je sedeo u zatvoru.“

dimitrijeljoticOva sećanja ostala su u vidu beležaka u rokovniku kustosa Muzeja u Smederevu istoričarke umetnosti Snežane Cvetković, zapisana tokom njene posete slikarevoj ćerki Ljubinki Milinković u njenom stanu u Beogradu 2001. godine. Nama ih je ustupila za ovaj tekst. U podrumu kuće gde je slikar bio zatvoren – nekad je to bila kuća porodice Petković, koju je potom kupio inženjer italijanskog porekla – danas se nalazi kafić.

Dušan Bogić rođen je 24. februara 1886. godine u Velikom Gradištu. Otac Andreja i majka Velika bili su zemljoradnici. Osnovnu školu i niže razrede gimnazije završio je u rodnom gradu, a 1910. godine upisuje Umetničko-zanatsku školu u Beogradu. U njegovoj generaciji 1910-1914. godina bili su danas gotovo zaboravljen slikar impresionista Viktor Živković, Kruševljanin Dragoslav Vasiljević Figa, koji se, pored slikarstva, uspešno bavio muzikom, bio kompozitor, dirigent i violinista, te vajar Risto Stijović, slikar Veljko Stanojević…

U to vreme u Školi su predavali slikari Marko Murat, Ljubomir Ljuba Ivanović, vajar Đorđe Đoka Jovanović… O Bogićevom školovanju u Umetničko-zanatskoj školi u Beogradu svedoči dokument koji je istoričar umetnosti Lazar Trifunović u svojoj knjizi Srpska crtačko-slikarska i umetničko-zanatska škola u Beogradu (1895-1914). U tom spisu iz 1911. godine traži se da školska uprava dostavi ko od učenika nije podneo uverenje o siromašnom stanju, a koristi beneficije besplatnog školovanja. Pomenuti su Dušan Bogić, Kosta Josipović, Lazar Milutinović, Sima Jovanović i Živorad Nastasijević.

Iste, 1911. godine u listu Štampa izašao je prikaz o školskoj izložbi, napisao ga je Martin Ivanaj gde kaže:

„Slikarsko odeljenje podeljeno je na crtanje sa gipsa, crtanje prirode, na malanje, akvarelisanje i na akt. Iz crtanja sa biste (prva godina) između ostalih izbijaju sa svojim radovima Marija Radenković, (Milorad) Đokić, Stojanović i Bogić. Svi oni imaju meke poteze, celinu zajedno sa pojedinostima, tako da se u svakom radu vidi apsorbovana individualnost“.

Pisac ovog prikaza je, ni manje ni više, jedan od dva brata – Martin i Miraš – čiji je stric Leka bio predstavnik Skadra na osnivanju Prizrenske lige 1878. godine. Obojica braće su, kako to obično biva, školovani u Beogradu. Martin je u godinama pred početak Prvog rata pisao pesme, a izgleda i likovne prikaze, u prestoničkoj štampi. Potom je otišao iz Srbije, jer mu se nije svidela beogradska politika prema Albaniji. A u istoriju umetnosti Srbije „upisao se“ nežnim pismom koje je kao student poslao nikom drugom do srpskoj slikarki Danici Jovanović (1886-1914) iz Beške, u to vreme učenici Umetničko-zanatske škole. Nju je u 28. godini austrougarska vlast odlukom prekog suda streljala podno Petrovaradinske tvrđave zbog izdaje cara, jer se kao ugledna Srpkinja nije libila da govori o želji za slobodom svog naroda. Sahranjena je u zajedničkoj grobnici na Petrovaradinskom groblju.

SLIKE SA USPOMENOM NA EKSPLOZIJU
Neposredno po završetku školovanja generacija Dušana Bogića odlazi u Prvi svetski rat. I sam Bogić je sa srpskom vojskom prešao Albaniju, odatle je prebačen u Afriku, gde je i dočekao kraj rata. Po povratku u Beograd Ministarstvo prosvete ga raspoređuje 19. maja 1919. godine na mesto privremenog učitelja veština u rodnom Velikom Gradištu, gde u službi ostaje do 11. avgusta 1922. godine, kada odlazi na upražnjeno mesto učitelja veština u Senti. U gradu na Tisi Bogić ostaje sve do 1936. godine, kada je na svoj zahtev premešten u Smederevo za nastavnika u „realki“. Već naredne 1937. godine podnosi zahtev da ga premeste u Beograd, navodeći kao razlog da mu ćerka upiše stručnu školu. Molba za premeštaj mu nije bila uslišena.

dusanbogicsmederevoaJoš tokom službovanja u rodnom Velikom Gradištu slikar se oženio 30. oktobra 1921. godine Milicom Životić. Imali su troje dece – ćerke Veroslavu i Ljubinku i sina Dragana. Samo je najmlađa Ljubinka ostala da živi u Srbiji. Prema njenim sećanjima, otac Dušan bio je plodan stvaralac. Nažalost, nije mnogo toga ostalo sačuvano. Ćerka Ljubinka kaže da su veći broj očevih slika odneli Nemci tokom rata, deo je uništen tokom razaranja Smedereva, a dosta je „otišlo“ i nakon tragedije koja je zadesila porodicu Bogić. I ono malo dela sačuvano u porodici kod bližih i daljih rođaka oštećeno je, zasečeno, gotovo svako ima uspomenu na veliku eksploziju nemačke municije u Smederevskoj tvrđavi koja se dogodila 5. juna 1941. godine. Bila je toliko jaka da je napravila krater širine 50 metara dubine devet metara, porušila je veći deo grada, letelo je kamenje i do veličine vodeničarskog točka, pucala su stakla, nijedna kuća nije ostala neoštećena, a podrhtavanje tla, kažu, osetilo se u Velikoj Plani, Beloj Crkvi, Vršcu i Beogradu. Uzrok eksplozije i broj žrtava te tragedije nikad nije tačno utvrđen. Nemačka komanda u Beču procenila je da je nastradalo oko 2.000 ljudi. Kasnije procene idu i do 4.000 hiljade poginulih.

Nakon te eksplozije vlada Milana Nedića, čiji su sin i trudna snaha poginuli u eksploziji, postavila je Dimitrija Ljotića za vanrednog poverinika za obnovu Smedereva. Grad je obnovljen za tri godine.

SIN DRAGAN STRELjAN U KOČEVJU
Najstarija ćerka Veroslava u ratnom Smederevu posle eksplozije pomagala je kao bolničarka u raščišćavanju grada. Potom je radila u administrativnom odeljenju Izvanrednog komeserijata za obnovu Smedereva. Sin Dragan je maturirao u toku rata, potom se priključio dobrovoljcima, kako su još nazivali članove Srpskog dobrovoljačkog korpusa. Bio je član jednog od tri puka SDK koja su se 12. maja 1945. godine u Austriji predali Britancima. Englezi su 2.418 ljotićevaca od 24. do 29. maja 1945. godine na prevaru, pod izgovorom da ih šalju u Italiju, predali partizanima. Dragan Bogić bio je u prvoj grupi koju su partizani odmah streljali u oblasti Kočevskog roga. Druga grupa je bila, zajedno sa slovenačkim domobranima, zatvorena u logor Šentvid. Ubrzo su i oni pogubljeni. Slikareva supruga Milica ostala je po okončanju rata da živi u Srbiji sa najmlađom tada maloletnom ćerkom Ljubinkom. Posle rata joj je oduzeto biračko pravo.

dusanbogicSilosaSlike Dušana Bogića nisu restaurirane. Nije rehabilitovan. Muzej u Smederevu ne čuva nijedno njegovo delo. O izložbi radova ovog umetnika nikada nije ni postojala pomisao. Poslednji i prvi posleratni popis slika i crteža Dušana Bogića uradio je početkom 90-tih godina prošlog veka istoričar umetnosti Uglješa Rajčević. U stanu slikareve ćerke Ljubinke video je slike: Autoportret, olovka; Smederevo, olovka (1935); Betoven, ulje na platnu; Izvor reke Mlave, ulje na platnu (1939); Silos u Smederevu (na slici iznad), ulje na platnu; Pogled iz kraljevih vinograda, ulje na platnu; Pejzaž, ulje na platnu i Most na Tisi (čuva se u Novom Sadu).

Kultura
Pratite nas na YouTube-u