O METROPOLAMA ILI CENTAR GLOBALISTIČKOG POMODARSTVA

DRAGOŠ KALAJIĆ Početak pada svih velikih civilizacija Špengler vidi u napuštenim provincijskim gradovima, a...

DRAGOŠ KALAJIĆ

Početak pada svih velikih civilizacija Špengler vidi u napuštenim provincijskim gradovima, a kraj u metropolama

Po pravilu istorijskog iskustva, kraj velikih civilizacija obeležen je naglim rastom metropola do kritičnih limita prenaseljenosti i promiskuiteta, da zatim nastupe nagle dekadencije, rušenja i nestajanja tih “kamenih kolosa” pod peskom vremena i zaborava. Karl Marks bi se mogao složiti sa Špenglerom da je svetska istorija – istorija grada. Mi smatramo da je neopravdano ostala neprimećena ona uloga koju je Marks video u instituciji grada kao odlučnog momenta u razvoju proizvodnih odnosa. Otuda je i u osnovnim marksističkim analizama novih oblika kapitalizma izostalo razumevanje značaja funkcije grada za razvoj i/ili raspad tih oblika.

U pogledu značaja grada Marks je bio veoma jasan i jezgrovit: „Istorija drevne klasike jeste istorija grada, ali grada osnovanog na zemljoposedništvu i poljoprivredi; azijska istorija je neka vrsta neizdeferenciranog jedinstva grada i sela; germanski period srednjeg veka počinje od sela, kao sedišta istorije, te je kasniji razvoj u znaku sukoba grada i sela; moderna istorija je urbanizacija sela, a ne, kao u antičkom dobu, ruralizacija sela“.

Početak pada svih velikih civilizacija Špengler vidi u napuštenim provincijskim gradovima, a kraj u metropolama koje su i neposredni uzročnici procesa involucije. Metropole „srozavaju ostatak sveta na puke provincije, čiji je zadatak da hrane metropole”. Drugim rečima, metropole su neka vrsta kolosalnih parazita koji rastu crpeći sve vitalne energije civilizacije. Pad metropola jeste znak iscrpljenosti tih energija. Na kraju, bedni ostaci stanovništva “žive između kamenih masa ne drugačije od čovečanstva kamenog doba“. Dakle, pojava metropola na horizontima istorije jeste ne samo znak, već i osnovni materijalni uzrok kraja civilizacija. Prethodnu misao potvrđuje činjenica da su se gotovo sve metropole u istoriji čovečanstva srušile, ne pod udarcima spoljnih neprijatelja, već pod udarcima sopstvenih samoubilačkih procesa raspadanja i stihija haosa, imanentnih razvoju tih “kamenih kolosa” hibrisa. Mirča Elijade ukazuje na primer urbane civilizacije Indije, sa metropolama čija su veličina i luksuz dostojni modernih metropola; ta civilizacija je bila već u agoniji i pre dolaska vedskih osvajača koji su doneli “seulement le coup de grace”.

RIM KAO SOPSTVENI NAJVEĆI NEPRIJATELj
Na drugoj strani planete i u drugom vremenu osvajanja mnogi gradovi prekolumbovskih civilizacija su bili prazni i pusti, i pre dolaska Korteza i njegovih conqiustadores. Na kraju svoje imperije Rim je naseljvao više od tri miliona ljudi jedne international crowd. Bojeći se najezde varvara, poslednji imperatori gradili su kiklopske zidine oko Rima. Uzalud. Uzalud, jer niko nije napao te zidine koje su do današnjeg dana sačuvale celovitost, svedočeći o velikoj zabludi, jer je sam Rim bio sebi najveći neprijatelj. Već u petom veku nove ere Rim naseljava desetak hiljada ljudi koji žive doista životom “kamenog doba”, te sve do modernog doba taj „sveti grad” nije imao više od sto hiljada duša bednih senki antičke slave. Ipak, patološki odnos urbanog prema ruralnom, metropole prema provinciji, ne možemo prihvatiti kao jedini uzrok sloma civilizacije.

Skloni smo da vrednujemo kao izuzetno značajan simptom ono „mešanje jezika”, o kome govori biblijska legenda kao o uzroku propasti Vavilona. K tom „mešanju” i promiskuitetu gubi se originalna etnička i etička energija, koja daje čvrstinu temeljima svake institucije, ili se gubi ona unutrašnja diferencijacija koja je osnovni uslov života svakog složenog organizma. „Mešanje jezika”, kao uzrok propasti jednog urbanog kompleksa, jeste samo drugo ime drugog zakona termodinamike, dakle zakona „toplotne smrti” usled izjednačenja temperature svih molekula datog fizičkog sistema. Metropole su mikromodeli realizacije one svemirske tenzije o kojoj govori Gibsova teorija, tenzije ka najvećoj verovatnoći svemira, dakle ka haosu. I zato nije slučajno da su raspadi drevnih i modernih metropola u znaku „haosa” i opšteg osećanja ugroženosti puke fizičke egsistencije.

detroit0Prethodno izlaganje je samo nagovestilo neke od repera između kojih treba posmatrati uspon i pad modernih metropola, kao znak i uzrok poslednjeg perioda sloma moderne kulture i civilizacije. Na početku tog perioda Herman Broh opaža: “Od vremena pada Rimske imperije izgledalo je da su metropole zauvek nestale, ali one se sada ponovo dižu“. Na kraju tog perioda, danas, stanovništvo velikih metropola kao što su Njujurk ili Pariz već počinje da napušta te prostore haosa i opasnosti. U “The City in History” Luis Mamford govori da moderni građanin živi u “ambijentu koji ga svakog trenutka uništava. Ni najsiromašniji divljak kamenog doba nije živeo u tako bednim i obeshrabrujućim skupinama”.

Sindromi raspada modernih metropola asociraju analogne pojave u drevnim metropolama. Tako Juvenal ovim rečima svedoči o životu u Rimu kraja prvog veka nove ere: “Bolje je živeti tamo gde nema požara, pretnji i noćnih užasa. Bio bih glup i neoprezan ako bih noću izlazio na večeru, a da prethodno nisam potpisao testament”.

NjUJORK I PARIZ
Takvu ispovest mogao bi da potpiše i svaki stanovnik modernih metropola, poput Njujorka, o kome ovim rečima svedoči Donald Klopfer:

“Radost je nestala. Život je postao tmuran, ponekad i tragičan. Svaki dan idem peške u kancelariju, ali ono što je nekad bila prijatna šetnja, sada je postalo pravo ratno bojište. Nekad davno, sa svojom ženom, rado sam šetao posle večere Petom avenijm, do parka. Povremeno pokušavamo da obnovimo staru naviku, ali se ubrzo trkom vraćamo kući, prestravljeni mračnim kreaturama koje se vide naokolo. Njujork je uvek bio opasan grad, ali samo noću i to u dalekim i ozloglašenim kvartovima. Danas je svuda opasan. Osim toga, svakim danom rastu svakodnevni mali i veliki problemi; prljavštvina, prostakluk, zagađenje vazduha.”

Još gore mišljenje o Njujorku ima upravo administracija te metropole, koja je svojevremeno izdala priručnik za turiste sa sledećim naslovom: Dobrodošli u grad straha. Priručnik za opstanak. Osnovni saveti: ni po koju cenu ne izlaziti posle osamnaest časova i ne kretati se peške. O užasima druge metrople, koja se zove Pariz, već je tridesetih godina ovoga veka svedočio Ferdinan Selin:

detroit2“Najnezdraviji grad na svetu, najusandučeniji, najzabijeniji, najzadađeniji, najzabačeniji, nepopravljiv – to je Pariz na svojim sramnim brdima. To je ćorsokak zatvoren u kloaki, koja kipti od mrcina, od miliona nužnika, od vodopada izliva i gorućeg petroleja, to je utakmica truljenja, jedna fiziološka katasrtofa, očuvana, puna entuzijazma…Ono što je tu neophodno to svakako nije ‘urbanizam! Tu treba totalni kraj ‘urbanizma’. Periferije ne treba preuređivati, treba ih izrovati, uništiti. Periferijaje pojas zaraze, ona štiti i čuva sva truljenja grada. Sozila1 Sozial! Lako je to reći! Ali pre svega Sozial!, to je pitanje čistog vazduha i krvnih zrnaca.”

Ali istorija gnušanja pred tom metropolom je duža: preciznije, potiče iz srednjeg veka kada je Sveti Bernar video u Parizu „nove Vavilonije”, a Pjer d Sel „mrežu poroka, klopku zla”. Ipak, u istom dobu, po svedočenju Žaka l Gofa, Pariz je za laičke intelektualce bio „raj na zemlji, ruža sveta, balzam univerzuma“.

VERNICI ODANI DO SMRTI
Uprkos svoj očiglednosti naglog pogoršanja kvaliteta života u modernim metropolama-nekropolama, uprkos svom njihovom haosu i užasu, propadanju i raspadanju, ti čelični, stakleni i betonski kolosi što čuvaju „entuzijazam utakmice truljenja” i „fiziološke katastrofe” – imaju i svoje vernike, odane do smrti. Pre svega, to je upravo većina stanovništva metropola, koja nastoji da u njima opstane posvaku cenu. To je jedna international crowd, poput vavilonske, usamljena gomila labilnih i debilnih kreatura, bez korena i tradicije. Degenerisanih potomaka onih ratara i beskućnika koje je prinuda industrijalizacije, lihve i nameta izgnala iz sela ka gradovima – spavaonicama proletarijata.

Ta gomila modernih zapadnih metropola toliko je izopačena i trajno zatrovana tipom gradskog života da je takođe onesposobljena za neku drugu i povoljniju alternativu života. Ta gomila parazita i najamnika, bačena na zemlju ili u divlju prirodu, ne bi uspela opstati nijedan dan radom svojih mišica i misli: za njih, grad je užasna, ali jedina alternativa. Potom, vernici metropola su i njihove “elite” koje sado-mazohistički uživaju u smradu tog promiskuiteta i hibridnosti, ozareni onom Zolinom „radošću da smrde“.

Arhitekti te elite. Poput Paola Solerija, sanjaju o metropolama još većeg stupnja zgusnutosti, gde će petnaest miliona ljudi živeti na sto dvadeset kvadratnih kilometara prostora. Paolo Soleri otvoreno priznaje da je inspirativni ideal njegove utopije – termitski život: “Po svojoj prirodi, ljudi su skloni žalopojkama. Ali, ja sam optimista. Kad-tad ljudi će naučiti da žive kao pčele u košnici ili mravi u mravinjaku“. Soleri verovatno nikad nije čuo za pesnika Džona Dona, jer pripada onoj prošlosti koju američki radicals-chic zabranjuju u ime „novog”; ipak, on samo potvrđuje drugi deo čuvene Donove propozicije: “Budi viši od čoveka, jer ćeš u suprotnom biti manji od mrava”.

Na drugoj strani Atlantika akcije i projekti britanske grupe arhitekata „Arhigram” ciljaju da sruše poslednje ostatke ruralnog i patrijarhalnog sveta, u koje unose „trojanske konje”, odnosno pokretne cirkuse – simbole metropola. Idealna metropola za ove fanatike veštačkog, urbanog života jeste Las Vegas: „Las Vegas pokazuje kako se može stvoriti čudesni ambijent sa prostom upotrebom električne struje. Svetlosti kombinovane sa filmskim projekcijama mogu da preobraze svaku pustinju u grad“. U ovom slučaju „pustinja” to je rurarlna priroda; inverzija značenja termina veoma je simptomatična za inverziju vrednosti u urbanoj forma mentis.

detroit07Ove naznake ljudskih razlika u odnosu prema instituciji grada ili metropole vode nas do osnovnog principa svakog zamašnijeg razmatranja istorije urbisa. Naime, polazeći od našeg pogleda na svet, opažamo dva osnovna tipa odnosa prema gradu ili metropoli kao ambijentu života. Prvi tip odnosa je negativan – drugi je pozitivan, te prvi odgovara uranskoj, patrijarhalnoj ili indoevropskoj, a drugi htonskoj, matrijarhalnoj tradiciji juga evroazijskog kontinenta i Mediterana. Veoma je čudno da niko dosad nije primetio ove razlike u tipovima odnosa i njihove osnove u odgovarajućim tipovima kultura ili civilizacija; takođe, veoma je čudno da nije primećena očevidnost lokacija svih drevnih metropola upravo u regionima htonskih i matrijarhalnih civilizacija.

DVA TIPA ODNOSA PREMA GRADU
Suštinu pozitivnog odnosa prema gradu ili metropoli, u znaku opšteg promiskuiteta, objašnjava htonska religioznost i matrijarhalna struktura društvenog života. Na drugoj strani, odbojnost i gađenje koje oseća uranski i patrijarhalni čovek pred gradom ili metropolom jesu izrazi njegove solarne religioznosti, potrebe za usamljenošću i nezavisnošću života na sopstvenom „odelu”, u prirodi, gde čvrstina zajednice počiva na energiji tradicije geniusa i duševnoj solidarnosti slobodnih ljudi. Uvek kada u istoriji provaljuje elementarna snaga uranskog čoveka, ona pokazuje i neprijateljstvo prema gradu. Tako je heroj vedske epopeje, bog Indra, označen i kao „uništitelj gradova” (parandara) koji je za sobom ostavio ruševine stotina dravidskih gradova. Neprijatelji vedskih heroja označeni su kao dasa, kao bogati stanovnici gradova, koji žive u neznanju, izopačenosti i bedi „potrošačkog društva”, posvećeni kultu penisa.

Na drugoj strani kontinenta uranske virilne spiritualnosti, Platon ograničava broj stanovnika svoje države-grada na domet jednog ljudskog glasa, a Germani odbijaju da žive u gradovima koje su osvojili, nastanjujući se u okolini, poput rimskih patricija koje su samo preke državne dužnosti vodile u Rim. Po Tacitu, taj uranski čovek je i u samim hramovima video „tamnice bogova”. Čitava istorija evropskih gradova obeležena je borbom uranskog (solarnog) i htonskog principa, gde je prvi gradu nalagao red, a drugi nered i haos. Haos modernik metropola znak je pobede prave htonske institucije grada, te Luis Mamford možda nije ni svestan dubine svog opažanja kada govori o „materinskom karakteru gradskog ambijenta”.

Ipak, ne poslednji od od paradoksa istorije jeste činjenica da je ta borba uranskog principa – da gradu nametne strukture svog reda – u stvari održavala život grada, premda su iste strukture protivne njegovoj htonskoj „prirodi”, koja teži haosu, kao idealnom principu. Čudovišna ekspanzija i haotizacija sadržaja modernih metropola pokazuju da je ta težnja pobedila isrušila sve prepreke reda, oslobodivši svoju pravu „prirodu”.

No, opet paradokslano, to oslobađanje unutrašnjih potencijala grada vodi, preko metropola, sopstvenoj negaciji, agoniji i smrti. Jasno je da agoniju modernih metropola treba posmatrati i kao izraz patološkog razvoja sistema lihve i monopola pseudokapitala, ali i taj uzrok ulazi kontekst htonske kulture i civilizacije kao bitni element struktura njenog društvenog života. Naime, troškovi održanja i onih najnižih uslova života modernih metropola daleko prevazilaze finansijska sredstva njihovih administracija, koja se prezadužuju, prepuštene na milost i nemilost bankarskog sistema.

detroit09Za bankarski sistem lihve, moderne metropole su izuzetno povoljan posao, jer ih hronično siromaštvo prinuđuje da prihvataju kredite i pod najnepovoljnijim uslovima, i uz najveće interese; osim toga, taj sistem lihve je uvek siguran da će naplatiti sva dugovanja i interese metropola koje od bankrotstva spasavaju njihove državne administracije, verujući u iluziju da ugled države zavisi od ugleda metropola. Tako se i na tom planu finansijskog poslovanja primećuje ona pojava na koju je upozorio Špengler: metropole parazitski crpe dobra provincija, celine države. Samo u Njujorku, pored metaforičkih parazita, danas živi više od milion i po nezaposlenih, čije egzistencije obezbeđuje socijalna pomoć. Uskratiti tu pomoć znači stvoriti milion i po buntovnika koji bi dokrajčili rušenje metropola.

Odlomak iz knjige „Smak sveta“ (1979)

Priredio ALEKSANDAR VUJOVIĆ

Istorija
Pratite nas na YouTube-u