POSTIZBORNA FRAGMENTACIJA NEMAČKE

E. VEJN MERI Mesecima su Nemci sa nevericom posmatrali britanske i američke demokratske izbore....

E. VEJN MERI

Mesecima su Nemci sa nevericom posmatrali britanske i američke demokratske izbore. Sad se novčić okrenuo

Iako se politika možda vrtela oko lokalnih tema, nemački nacionalni izbori reflektovali su velike trendove u političkoj kulturi zemlje koja se nalazi u centru evropskog projekta i transatlantskih odnosa. Njih bi trebalo da razumeju Amerikanci koji uzimaju zdravo za gotovo da je Angela Merkel opet pobedila. U stvarnosti njena partija je osvojila jedan od tri glasa, a to teško da je mandat. Na širem planu izbori su pokazali nastavljak fragmentacije političke moći u ujedinjenoj Nemačkoj, odnosno trajno otuđenje građana sa istoka od političke kulture Nemačke i Evrope, kao i rastuću delegitimizaciju nemačkih političkih i ekonomskih elita.

Postratna Savezna Republika je izgrađena na snažnim političkim partijama centrističke desnice i levice. Hrišćanske demokrate, zajedno sa bavarskim hrišćanskim socijalistima (CDU/CSU), bili su torijevci nove Nemačke, njena prirodna vladajuća partija. Socijaldemokrate (SPD) su izazivale konzervativce sa pozicije koja je bila istinski levičarska, ali snažno antikomunistička i antisovjetska. Nemački radnici i birači živeli su u strukturi vlasti u kojoj su vlada, banke, korporacije, radnički sindikati i mediji bili međusobno isprepleteni (najblaže rečeno). Sistem je stvarao prosperitet, bezbednost i stabilnost. Takođe je učvršćivao odnos sa SAD i evropskim partnerima.

CENA NEMAČKOG UJEDINjENjA
Integritet ovog posleratnog konsenzusa oslabio je čak i pre ujedinjenja, ali zaokret ka istoku od političkog centra gravitacije koji je donela apsorpcija bivše Nemačke Demokratske Republike (DDR) promenio je sve. Hladnoratovski konsenzus Zapadne Nemačke odražavao je realnost podeljene Nemačke i podeljene Evrope. Sa Nemačkom koja više nije frontalni bedem u Hladnom ratu opalo je prihvatanje status-a quo od strane mlađih glasača. Nemačka misija u Evropi (izgradnja „evropske Nemačke, a ne nemačke Evrope“) poreskim obveznicima izgleda veoma skupo, budući da je Zapadna Nemačka pristala da tokom jedne generacije subvencioniše istočne države. Ujedinjenje je u Nemačku političku demografiju uvelo građane koji nisu imali iskustva sa zapadnim sistemom, prema kojem su bili ozbiljno skeptični. Većina porodica u Istočnoj Nemačkoj nije imala praktični kontakt sa demokratskom politikom još od Vajmarske Republike. Očekivanja od ujedinjenja bila su visoka, ali odsustvo sofistikovanog pristupa sa njihove strane otvorilo je Istočnu Nemačku za talas oportunista (carpetbaggers) sa Zapada, dok je najtalentovanija omladina često videla šansu u preseljenju na Zapad ili negde drugde.

Ovo su bila ogromna društvena, ekonomska i politička pomeranja. Mnoge knjige su napisane i mnoge će tek biti o ovoj dramatičnoj (premda mirnoj) epizodi ponovnog ucrtavanja Nemačke u evropsku mapu. Institucije koje su oblikovale postratnu realnost pokušale su da se najvećim delom održe nepromenjenim pred novim građanima za koje su prezimena kao što su Adenauer i Brant predstavljala ustajale relikvije. To nije moglo trajati. Prva politička šizma dogodila se nakon odluke vlade SPD Gerharda Šredera da usvoji neoliberalne principe u partiji nekad ogrezloj u marksizmu. Ovo je dovelo do odvajanja levog krila SPD, koje se 2007. pridružilo bivšim komunistima Istočne Nemačke, formirajući Levu partiju. Tako je SPD postao previše mali za predvođenje nacionalne koalicije i dovoljan samo za podređenu ulogu u velikoj koaliciji sa CDU/CSU, zbog čega je postao manje privlačan za glasače do mere da je prošlog meseca osvojio tek jedan od pet glasova. Stranka se povukla u opoziciju, stupajući na dugi put obnavljanja izgubljenog ugleda među razočaranim nemačkim levičarima, za koji se ne zna da li će biti uspešan.

afd2017Koalicija CDU/CSU pod Angelom Merkel iskoristila je dugogodišnju vladavinu da učvrsti svoju dominaciju na proširenom političkom centru i preuzme neke aspekte politike levice. Čineći to, Merkelova je ostavila svoje desno krilo širom otvorenim za teme koje idu od spasilačke pomoći Grčkoj, preko dobrodošlice bliskoistočnim izbeglicama bez mnogo promišljanja, do usvajanja društvenih inovacija koje se nisu svidele tradicionalnom elektoratu CDU/CSU, kao što su, na primer, istopolni brakovi. Kao što je sada poznato svima, to nebranjeno desno krilo je sada preuzela novonastala, ali dinamična politička snaga Alternativa za Nemačku (AfD).

AFD STRANKA PROTIVLjENjA
Teško je preuveličati koliko je bilo upečatljivo brzo sticanje političkog legitimiteta od strane AfD. Partija ima poslanička mesta u 13 od 16 nemačkih država (i verovatno će osvojiti još neka), a u nacionalnom zakonodavnom telu Bundestagu imaće ih 95. Veličina parlamentarnog uspeha AfD delimično oslikava prirodu nemačkog izbornog sistema, jer AfD sada ima više mesta u Berlinu nego što je politički snažniji Nacionalni front ikada uspeo da osvoji u Assemblée National u Parizu. Pitanje kako će se ova raznolika grupa ponašati izaziva zabrinutost u tradicionalnijim partijama (i, bez sumnje, užitak u novinarskim srcima), jer AfD nema nikakav razlog da sarađuje sa Merkelovom na formiranju bilo kakve koalicije ili u upravljanju državom. AfD je izabrana da se suprotstavi, i to će i učiniti. Zaista, kad se na 13 procenata koje je osvojila AfD doda devet procenata Leve partije (plus glasovi manjih radikalnih stranaka), ispada da je gotovo jedan od četiri nemačka birača odlučio da se suprotstavi osnovnom ustavnom konsenzusu zemlje.

Merkel može – nakon nekog vremena – da sastavi tročlanu koaliciju njene CDU-CSU sa liberalnim slobodnim demokratama (FDP) i Zelenima, ali njen četvrti mandat na poziciji kancelara neće mnogo ličiti na prethodna tri. Opet, ona nema izborni mandat, jer je partija koju vodi ostvarila najlošiji rezultat u istoriji. Bavarska CSU je uplašena nakon katastrofalnog izbornog rezultata, a najkasnije sledeće jeseni čekaju je republički izbori. Zla krv između CDU i CSU znači da će u suštini Merkelova upravljati vladom četiri partije, što u Nemačkoj nije pokušano od Vajmara.

Upravo ova fragmentacija političke strukture dizajnirane za stabilnu Bonsku Republiku čini da nemački politički pejzaž deluje tako nesigurno. SPD mora bar probati da se pomiri sa Levom partijom ako želi da povrati dovoljno glasača kako bi mogao da se vrati na svoj standardni naziv „narodne“ partije. FDP – koji se suočio sa potencijalnim nestankom tokom četiri godine van Bundestaga – ne sme ugroziti svoj povraćeni integritet preteranim kompromisima sa Merkelovom. Zelenima su potrebna kredibilna pitanja kako bi mogli da pokažu da nisu samo zaostavština kontrakulture iz 60-tih.

nemackaizbori201709U drugim evropskim zemljama takođe se dogodila ozbiljna politička fragmentacija (ili još gore), ali ključna uloga koju ima Nemačka je ono što Berlinu daje mogućnost da sa specifičnom težinom upravlja i govori sa Evropom i u ime Evrope. Naročito zbog toga što su berlinske elite na neki način obećale svojim evropskim susedima da nikad neće dozvoliti pojavu istinske političke snage – kao AfD – na desnici. Pre samo nekoliko meseci Berlinom je vladao mentalitet „ovde se to ne može dogoditi“. Budući da duh AfD ne može biti vraćen u bocu (ne sa 95 poslanika u Bundestagu), na pitanje fragmentacije ostatka nemačkog političkog centra će biti stavljen ozbiljan naglasak, kako domaćim, tako i stranim zahtevima.

OTUĐENjE ISTOČNE NEMAČKE
Ne bi bilo fenomena AfD bez kontinuiranog otuđenja velikog dela stanovništva Istočne Nemačke tokom više od četvrt veka od pada Berlinskog zida. Koreni, radikalizacija i masovna podrška birača AfD su na istoku. To je mnogima ironično jer na istoku je malo stranaca i još manje sirijskih izbeglica, ali najotvorenija islamofobija u Nemačkoj se razvila u Drezdenu. Pitanje otuđenja istočnih Nemaca je složeno, ali se zasniva na viktimizirajućem mentalitetu proisteklom iz četiri decenije boravka na pogrešnoj strani zida i mnogo godina zapadnonemačke velikodušnosti i snishodljivosti.

Nemački Osnovni zakon iz 1949. je, u slučaju ujedinjenja, predviđao ustavnu konvenciju, ali bivša DDR je prosto apsorbovana u Saveznu Republiku na isti način kao Sarland nakon francuske posleratne okupacije. Istočna Nemačka je ujedinjenjem postala član EU bez aplikacije za članstvo, kvalifikacija ili bilo kakvih kvalitativnih merila (nešto kao Gibraltar), ostavljajući svoj narod bez stečenog osećaja evropskog identiteta ili razumevanja Evropskog projekta. Ankete pokazuju da je stanovništvo Istočne Nemačke najneprijateljskije nastrojeno prema Americi u celoj Evropi, videći u njoj vodeću silu globalizacije, koju mnogi smatraju glavnim krivcem sopstvene viktimizacije.

Iako istočni Nemci najvećim delom žive mnogo bolje nego što su živeli u DDR, nostalgija za tim danima ostaje jaka, baš kao i nezadovoljstvo zbog činjenice da – po gotovo svim parametrima – Istok još uvek ne živi jednako dobro kao Zapad i da možda zapravo i nazaduje u tom smislu. (ZapadnNemci imaju običaj da se bave pitanjem svoje velikodušnosti prema Istoku, što doprinosi društvenim tenzijama). Da je Istočna Nemačka nezavisna zemlja, bila bi demografski najstarija na svetu (iako je očekivani životni vek duži nego u SAD). U političkoj kulturi Istoka postoji sindrom „nezadovoljnog starca“, što možda objašnjava zbog čega se toliko plaši stranaca društvo u kojem se oni jedva i primećuju. Ljudi tamo mrze nemačke, evropske i globalne trendove pred kojim gotovo da nemaju uticaj ili izbor. Sad mrzovoljni istočnjaci kao kompenzaciju imaju čvrsto uporište u Bundestagu.

nemacPoslednji faktor koji je uticao na nemačke izbore je ono što je u Evropi poznato pod nazivom „demokratski deficit“, odnosno tendencija političkih i ekonomskih elita da oblikuju politiku i budućnost evropskih naroda bez mnogo propratnog konsultovanja. Zaista, elite nekada kažu biračima da ponove referendum ako je rezultat prvog glasanja bude suprotan želji EU, ili, kao što je nedavno bio slučaj u Holandiji, jednostavno zanemare ishod referenduma kako bi ispunili navodne obaveze prema Briselu. Očigledno je da je gubitak legitimiteta elita globalni fenomen. Bregzit je bio čin pobune protiv londonskih elita iz engleskog Midlandsa od strane torijevskih i laburističkih birača, dok je neuspeh Hilari Klinton na predsedničkim izborima – ako ništa drugo – predstavljao odbacivanje obalskih elita od strane američkog hartlenda.

BREGZIT, TRAMP, NEMAČKI IZBORI…
Antielitistički trend je veoma jak u Nemačkoj. Takozvani „Dizelgejt“ skandal je mesecima dominirao tamošnjim naslovnim stranama, urušavajući kredibilitet gospodara najvažnije industrije u Nemačkoj i važan izvor nacionalnog ponosa. Ogromna kašnjenja i prekoračenje troškova na nizu projekata izgradnje javnih objekata doveli su u pitanje mogućnost nemačkih političkih entiteta da na odgovoran način upravljaju javnim finansijama. Opadanje nemačkog javnog obrazovanja i saobraćajne infrastrukture dovodi u pitanje nemačku percepciju onoga što su smatrali osnovnim dostignućima svoje zemlje. Konačno, haotična izbeglička politika postavila je fundamentalno pitanje o kompetenciji nacionalne administracije, jer nije bilo prave koordinacije ili konsultacija ni sa lokalnim vlastima ni sa drugim evropskim vladama. Veliko pitanje za novu vladu će biti „porodično ujedinjenje“ onih migranata koji su već primljeni u Nemačku. Ukoliko ne bude striktne kontrole (koja podrazumeva poruku mnogim migrantima da idu kući), porodično ujedinjenje bi moglo da umnoži migrantsku populaciju, a to nemačko društvo jednostavno neće tolerisati, što bi moglo podstaći nasilje protiv stranaca.

nemackaizbori201708Srećom, Nemačka u srži ostaje čvrsta ustavna republika sa otpornim društvom i institucijama. Njeni lideri bi, međutim, mogli da izgube kontakt sa važnim uzrocima društvenih frustracija jer su prestali da slušaju one koji se nisu slagali sa njihovim prioritetima. Tipično javno opravdanje Angele Merkel za njene političke izbore je da „nema alternative“. AfD je bila proizvod društvenog odbacivanja takvog stava. U tom smislu, nemački izbori se mogu porediti sa referendumom o Bregzitu u Velikoj Britaniji i pobedom Donalda Trampa u Americi. Kad su britanska i američka javnost odbacile programe njihovih elita, svet je bio šokiran. Neki bi to mogli nazvati demokratijom u akciji, koja je horor za istinskog intelektualca. Mesecima su Nemci sa nevericom posmatrali britanske i američke demokratske izbore. Sad se novčić okrenuo, videćemo kako će to ispasti.

E. Vejn Meri je viši saradnik za Evropu i Evroaziju u Američkom savetu za međunarodne odnose u Vašingtonu

Preveo ALEKSANDAR VUJOVIĆ

 

The National Interest

Svet
Pratite nas na YouTube-u