VASILIJE KRESTIĆ: ODNOS SA HRVATIMA GRADITI NA RECIPROCITETU

Osnovni uzrok sukoba između Srba i Hrvata leži upravo u hrvatskom državnom i istorijskom...

Osnovni uzrok sukoba između Srba i Hrvata leži upravo u hrvatskom državnom i istorijskom pravu. To je temelj sukoba do naših dana

Smatram da je podjednako nemoralno krivotvoriti istorijske činjenice, kao što je nemoralno prećutkivati ih. U oba slučaja, istorija se podešava, prilagođava ili podređuje nekome ili nečemu. Istorija nije sama sebi cilj, ona treba da posluži nacionalnim i državnim interesima, ali samo strogo proverenim i naučno dokazanim činjenicama”, kaže akademik Vasilije Krestić, čije je novo i dopunjeno izdanje knjige „Znameniti Srbi o Hrvatima” objavila Srpska književna zadruga.

Ovo delo kroz portrete Ilije Garašanina, Jovana Subotića, Svetozara Miletića, Svetozara Markovića, Jovana Jovanovića Zmaja, Jakova Ignjatovića, Dimitrija Ruvarca, Jovana Skerlića, Slobodana Jovanovića i Jovana Dučića, kao i kroz brojne navedene spise i dokumenta, pokazuje odnose Srba i Hrvata kroz istoriju, od Ilirskog pokreta do kraja Drugog svetskog rata. Sa hrvatske strane, neke od glavnih ličnosti su Josip Juraj Štrosmajer i Ante Starčević.

Zbog čega ste istraživanje počeli Ilirskim pokretom?
— Moj cilj bio je da putem biografija napravim politički presek srpsko-hrvatskih odnosa, da se vidi kakav su odnos Srbi imali prema Hrvatima, i to od Ilirskog pokreta, od tridesetih godina 19. veka, pa sve do naših dana. Počinjem, dakle, od nametanja ilirskog imena svim Južnim Slovenima. Ova književno-istorijska vrsta malo je zastupljena u našoj istoriografiji. Jedino je upotrebio Viktor Novak u knjizi „Vuk i Hrvati”, gde se putem biografija ulazi i u suštinske probleme odnosa dva naroda. Koristio sam bogatu građu, prepisku, zatim same tekstove aktera u knjizi, koristio sam memoarske spise i saborske govore. Nisam imao cilj da bilo koga obezvredim ili napadam, nego da zaista osvetlim do kraja, sa svih mogućih aspekata, međusobne odnose.

Koliko je do sada istorija bila u službi politike i ideologije kod nas?
— Došao sam do mnogih zaključaka o tome kako je naša istoriografija bila podređena dnevnoj politici i pre nastanka Jugoslavije. Pokazao sam kakve su silne greške, pre svega na račun srpske politike, srpske istorije i srpskih ličnosti u politici, činjene za ljubav sloge, jedinstva i bratstva. Kroz ove tekstove jasno se vidi da ti nesporazumi tinjaju vek i po, i da povremeno izbijaju na površinu na najužasniji način, da bi bili završeni genocidom. Naročito između dva svetska rata, činjeni su mnogi ustupci Hrvatima, i to zahvaljujući tome što su oni imali ilirizam koji je prikazivan kao jugoslovenska ideja. U stvari, to je bila ideja nacionalnog preporoda Hrvata.

Jedna od ključnih sintagmi koje koristite u knjizi za hrvatski narod jeste „politički narod”?
— Osnovni uzrok sukoba između Srba i Hrvata leži upravo u hrvatskom državnom i istorijskom pravu. To je temelj sukoba do naših dana. Ako se pozivate na hrvatsko državno i istorijsko pravo, ono podrazumeva veliku i etnički čistu Hrvatsku. To pravo je u ranijim periodima utvrdilo ideju da svi stanovnici jedne Hrvatske jesu, u političkom i etničkom smislu, Hrvati. Ovaj koncept Hrvati su preuzeli od Mađara. U težnji da stvore veliku Mađarsku, od Karpata do Jadrana, Mađari su nametali svoj politički narod. Šta to znači? Svi stanovnici Ugarske – Srbi, Rumuni, Slovaci, Hrvati – jesu u političkom smislu Mađari. Zbog toga dolazi do revolucije iz 1848. godine, u kojoj učestvuju Srbi i Hrvati protiv Mađara. Ali, posle revolucije, u Hrvatskoj se ta politika nameće u odnosu na Srbe. U feudalnom društvu vladalo je pravilo: „Čija teritorija, onoga i vera.” U Mađarskoj, a zatim i u Hrvatskoj, to je prešlo u: „Čija teritorija, onoga je nacija”. Time se srpski narod sistematski briše. To su osnovni uzroci sukoba i to je u mojoj knjizi razobličeno kao zlo koje, nažalost, traje do naših dana i koje je dovelo do genocida.

Kakvo je bilo Štrosmajerovo jugoslovenstvo?
— U svojoj knjizi dokazao sam kako, ne samo jugoslovenstvo Ilirskog pokreta, već i jugoslovenstvo Josipa Juraja Štrosmajera, nije pravo jugoslovenstvo. To je jugoslovenstvo samo po imenu, ali ima hrvatsku i velikohrvatsku suštinu, jer ni Štrosmajer se u svojoj politici nije odricao od hrvatskog državnog prava. On nije mogao da bude pravi Jugosloven. Prema tome, iz svega što sam napisao, vidi se da je Jugoslavija stvorena na pogrešnom shvatanju jugoslovenstva.

Dučić je doživeo veliku osudu kad je na to ukazivao?
— Dučić je kao diplomata ušao u problematiku srpsko-hrvatskih odnosa kao pragmatičan političar. Bio je žigosan u vreme komunizma, ali ja sam do istih zaključaka došao i sam, istražujući građu. Zbog toga ga, u nekom smislu, mogu smatrati i svojim prethodnikom u tumačenju srpsko-hrvatskih odnosa i jugoslovenske ideologije. Kroz sve što sam prikazao u knjizi čitaocu je mnogo jasnije i kako je došlo do genocida nad srpskim narodom u Hrvatskoj. Ako se na silu poriče ime srpskog naroda, ako se ne priznaju njegova prava, ako je primoran da postane deo hrvatskog naroda, onda tu ne može da bude kompromisa.

Da li imate kontakte sa hrvatskim istoričarima i kako oni tumače Štrosmajerovu i Starčevićevu politiku?
— Starčevića nisu u stanju da opravdaju i prihvataju njegovu isključivost i mržnju prema Srbima. A kad je reč o Štrosmajeru, pre nego što je došlo do raspada Jugoslavije, hrvatski istoričari su me kritikovali da na neki način pokušavam da ga obezvredim kao Jugoslovena, da ga prikažem kao austrofila. Međutim, posle sloma Jugoslavije, sami hrvatski istoričari zaključili su da više nema potrebe da Štrosmajera predstavljaju kao Jugoslovena i da treba otvoreno reći da je on bio dobar hrvatski nacionalista. Uvažavam Štrosmajera, o njemu sam napisao posebnu monografiju „Biskup Štrosmajer, Hrvat, velikohrvat i Jugosloven”. Pisao sam i o tome da kad je Jovan Jovanović Zmaj, sa svojim bratom Kornelom, pokretao list „Jugoslavija”, uz pomoć kneza Nikole, Štrosmajer nije hteo da učestvuje u tome nijednim dinarom. Svojom knjigom „Velikohrvatske pretenzije na Vojvodinu i Bosnu i Hercegovinu” pokazao sam koliko su velikohrvatske težnje bile zastupljene u tamošnjoj politici od revolucije iz 1848. godine do Franje Tuđmana, i koliko su remetile međusobne odnose. S druge strane, postojale su optužbe o velikoj Srbiji i srpskom šovinizmu, čak je i Garašaninovo „Načertanije” tumačeno kao velikosrpski dokument. Tako će biti dok politika ne uvaži naučne rezultate.

Kako tumačite da posle Jasenovca i logora za decu i dalje postoje rasprave o natpisu „Za dom spremni”?
— Ta struja u Hrvatskoj, koja nije malobrojna i nije za potcenjivanje, i dalje sledi tu politiku hrvatskog državnog i povjesnog prava, na čemu je građena i čitava politička ideologija Hrvatske stranke prava, a posebno takozvane Frankofurtimaške stranke, iz koje su proizašli Pavelić i ustaše. To je dosledna linija iz tog vremena, koja ima duboki kontinuitet.

Na čemu Srbi i Hrvati sada treba da grade odnose?
— Došlo je vreme da se suočimo sa činjenicama i shvatimo da moramo da uspostavimo strogi reciprocitet, dakle – što vi nama, to mi vama. U nama bliskoj perspektivi između naša dva naroda nema „ljubavi”, a bojim se da neće biti ni sloge, ako ne bude tog strogog reciprociteta. Nema više popuštanja i izvinjavanja. Kome se izviniti kad s druge strane nema osećanja odgovornosti za zločine? Ako je to tako, onda znači da treba da postoje samo dobri komšijski i poslovni odnosi, ali sve na temelju strogog reciprociteta.

Prošle godine navršilo se 30 godina od Memoranduma. Šta je presudno uticalo na to da odlučite da učestvujete u stvaranju ovog dokumenta?
— Nisam se nametao tadašnjim akademicima koji su me izabrali u komisiju za pisanje Memoranduma, a kako sam bio jedan od malobrojnih koji su se bavili pitanjem srpsko-hrvatskih odnosa i na toj temi sam i doktorirao, postao sam član te komisije zahvaljujući svojim objavljenim tekstovima. Stojim iza svega što sam napisao u Memorandumu, bez obzira na to što je toliko napadan i obezvređivan i što mu je podmetano da je doveo do raspada Jugoslavije.

Da su ondašnji srpski i jugoslovenski političari dobro shvatili Memorandum, siguran sam da ne bi došlo do raspada Jugoslavije. Ovaj dokument nije zagovarao nikakvo zlo, već je pokušao da očuva Jugoslaviju na federativnim osnovama. To nije bio program, već analiza tadašnjeg društveno-političkog, ekonomskog i ustavnog stanja u Jugoslaviji, kao i predlog da se izbegnu konfederacija i asimetrična federacija kao put ka razbijanju države.

Autor Marina Vulićević

Izvor Politika, 6. oktobar 2017.

Preporučujemo
Pratite nas na YouTube-u