Ugušeni glas Janka Tufegdžića (1907-1944)

Šta je bio pravi razlog zbog koga je Janko Tufegdžić posle 1945. prognan iz srpske književnosti

Dame i gospodo,
Braćo i sestre,
Pre nekoliko godina prosvetne vlasti u Srbiji izbacile su iz obavezne lektire Hajduk Stanka. Prvo izdanje najčitanijeg romana među Srbima njegov pisac Janko Veselinović posvetio je Nikoli Tesli, našem nesumnjivo najvećem i, uz Pupina i Milankovića, najpoznatijem naučniku. Osim duhovne bliskosti, Teslu i Janka su, kao svešteničke sinove, povezivali i njihovi zajednički pravoslavni koreni.

Sveštenički sin bio je i Janko Tufegdžić, unuk Janka Veselinovića, čije delo večeras predstavljamo nakon sedamdesettri godine od autorovog fizičkog nestanka. I nakon sedamdesetsedam godina od objavljivanja Tufegdžićevog poslednjeg naslova.Taman toliko traje i progonstvo pesnika Na CeruVečne SrbijeNepobeđene Mačve i Drine iz istorije srpske književnosti. Da li je na kaznu književnog ostrakizma posle Drugog rata Tufegdžić osuđen zbog svog pesničkog diletantizma, jalovog nadahnuća, ili možda jezičkih i stilskih nedostataka?

Ili razloge za ovaj njegov izgnanički status u srpskoj književnosti ne treba tražiti na planu literarnom i estetskom, već na onom političkom i ideološkom? Jedno je sigurno: kroz ličnu i stvaralačku sudbinu Janka Tufegdžića prelomila se naša srpska međuratna, ratna, kao i poratna, sudbina.

No pođimo redom.

1.

„Pravoslavnih poeta nema. To su mračnjaci koje napredni Beograd već davno gleda preko ramena“.
Miloš Crnjanski, 1935.

Janko Tufegdžić diplomirao je na grupi za jugoslovenske književnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu. U članstvo Udruženja književnika primljen je 1928. godine, kada je i objavljena njegova prva zbirka pesama Bespuća i bludnje. Već sledeće godine objavio je novu zbirku Zvezdani hlad, a 1940. iz štampe izlaze Nevidljive bitke.

U naponu stvaralačke snage, u njegovoj tridesettrećoj godini života, došlo je do naglog prekida u objavljivanju Tufegdžićevih  radova.

Sve što je potom napisao u narednih pet godina pod ratom i okupacijom, ostalo je u rukopisima, koje je sačuvala Jankova kćerka Planinka. Ona ih je predala svojim sinovima, a Jankovim zahvalnim unucima Janku i Stevanu Markovačkom. Samo zahvaljujući njima dvojici, kao i priređivaču Pesama gospođi Jugoslavi Ljuštanović, dobar deo ove rukopisne zaostavštine prvi put se našao u ovoj knjizi koju večeras predstavljamo. I tu leži njena posebna vrednost i njen nesumnjivi značaj. Pored ove novine, u knjizi Pesme na jednom mestu našle su se i sve tri Jankove pesničke zbirke objavljene za njegovog života.

Tufegdžićev (na slici ispod, drugi zdesna) poetski dar, njegov lirizam, njegova kritika monetarizma i vulgarnog materijalizma, njegovo hristoljublje, rodoljublje i ljubav prema prirodi i prema Rusiji nisu bili u književnoj modi ni između dva rata. Ali mora se priznati da tadašnja preovlađujuća književna moda niti je diktirala zabranu, niti prećutkivanje, niti jednodušnu kritiku. Tako su i stihovi Janka Tufegdžića nailazili na zaslužene pohvale i laskave ocene mnogih uglednih pera, poput Radeta Drainca, Riste Ratkovića, Đure Gavele, Vida Latkovića, Boška Novakovića i dr.

Kao najžešći kritičar njegovog pesničkog dela javio se, međutim, svojevremeno urednik Srpskog književnog glasnika Milan Bogdanović, koji je u Politici 1933. objavio Lirske preživelosti. Sam naslov Bogdanovićevog napisa naznačio je i svojevrsnu presudu Tufegdžićevoj poeziji.

Za bolje razumevanje onovremenih književnih prilika valja znati da su se tada Milan Bogdanović u Beogradu i Miroslav Krleža u Zagrebu već bili pozicionirali kao vodeće figure marksističke književne levice u borbi protiv koncepta  nacionalne književnosti i Miloša Crnjanskog, kao njenog najizrazitijeg predstavnika.

Pravi književni rat otpočeo je 1932, kada je Crnjanski u listu Vreme objavio članak Mi postajemo kolonija strane knjige, uperen prvenstveno protiv beogradskog Nolita. Druga faza ovog sukoba među piscima u međuratnoj Jugoslaviji nastavljena je u prvoj polovini 1934. takođe na stranicama Vremena, kada je objavljen Oklevetani rat, polemički obračun Crnjanskog sa Krležom. U završnu i frontovsku bitku protiv marksističke literature i prodora komunističkih ideja u srpsko društvo, protiv pacifističkog klevetanja srpskih oslobodilačkih ratova, kao i protiv frankovštine, koja je iz Zagreba i Beča duboko penetrirala u više slojeve jugoslovenske prestonice i u njene književne krugove, Crnjanski ulazi tek nakon osnivanja časopisa Ideje.

Prvi broj glasila koje je bilo u vlasništvu i pod uredništvom pisca Seoba i Dnevnika o Čarnojeviću izašao je 6. oktobra 1934, samo tri dana pred ubistvo kralja Aleksandra I Karađorđevića u Marseju. U ovom gnusnom političkom zločinu zapaženu ulogu su odigrale i hrvatske ustaše, na čelu sa Antom Pavelićem, budućim poglavnikom nakazne i genocidne NDH.

2.

„Pravi marksist zna da sa crkvama i hrišćanstvom ne može biti kompromisa, ako se želi pobeda marksizma“.
Miloš Crnjanski, 1937.

Iza programskih stavova Miloša Crnjanskog u prvi mah najodlučnije su stali I. Nevistić, Dimitrije Najdanović i Vladimir Vujić. Posle Drugog rata svi oni su proterani iz srpske književne istorije. Uređivačku politiku Ideja podržali su svojim saradničkim prilozima Stanislav Vinaver, Milan Kašanin, Momčilo Nastasijević, Isidora Sekulić, Svetislav Stefanović…

Iza svetnazora Milana Bogdanovića i Miroslava Krleže – koga su, uostalom, kao i Trockog, vlasti Kraljevine Srbije proterale 1912. kao strane agente – stali su i poduprli ih članovi redakcionog odbora Nolita iz Beograda: Pavle Bihali, Gustav Krklec i Josip Kulundžić. Zanimljivo je da je Gustav Krklec kasnije bio urednik ustaškog nedeljnika Graničar, koji je izlazio u okupiranom Zemunu od 1942. do 1944. godine i koji je širio otvorenu mržnju prema Srbima, prema Romima i prema Jevrejima. „Gustlu“, kako su Krkleca zvali, to uopšte nije smetalo da 1972. postane ni manje ni više nego predsednik Saveza književnika Jugoslavije, u kome su na čelnim funkcijama od njegovog osnivanja bili Bogdanović i Krleža.

U upravi Saveza književnika Jugoslavije bio je i Velibor Gligorić. On je prvi u Beogradu pesniku Lamenta nad Beogradom prikačio etiketu „malog književnog Hitlera“. Istu etiketu odaslanu iz Beograda rado su prihvatili i koristili u drugim krajevima Jugoslavije. Krleža, August Cesarec i Savo Marković Štedimlija obogatili su asortiman u etiketiranju, proširujući ga na optužbe za fašizam i poredeći Crnjanskog i sa Gebelsom. Fon Papenom i sa Geringom.

Protiv pisca Dnevnika o Čarnojeviću ustali su i Milovan Đilas i Radovan Zogović u Beogradu. Kao i ceo literarni, promarksistički i antisrpski orijentisani Zagreb: Horvat, Vračarević, Lopičić, Herman, Durman, Magdić, Galogaža…

Miloš Crnjanski je znao da u Janku Tufegdžiću nema samo odanog i vernog prijatelja, sa kojim je za letnjih žega rado odlazio na Drinu i u njegovu rodnu kuću u selu Badovinci u Mačvi, već da u unuku Janka Veselinovića ima pravog, vrednog i dostojnog istomišljenika, sledbenika i delatnika na polju nacionalne književnosti i kulture.

Nekoliko godina pred Drugi svetski rat pisac Embahada poslat je u embahade, da bi se po oslobođenju zemlje našao zatočen kao politički emigrant u Londonu. Njegov dalji životni i stvaralački put mnogima od vas je dobro poznat. Kao što vam je poznata i drama njegovog povratka u Beograd, nakon skoro četvrt veka.

Janko Tufegdžić je ostao u Beogradu i nastavio da piše pesme, prozne zapise, članke i reportaže u Pravdi, u kojoj je bio stalno zaposlen kao novinar do 1938. Kasnije je obavljao dužnost glavnog i odgovornog urednika Ošišanog ježa i bio stalni dopisnik Politike. Član novinarskog Udruženja bio je od 1929. Govorio je francuski, engleski i češki jezik, a služio se nemačkim i italijanskim. Često je putovao u Italiju, Češku, Francusku, Austriju, Švajcarsku, Mađarsku i Bugarsku.

3.

„Pogledajmo kako stvari stoje sa čisto srpskog interesa“.
Miloš Crnjanski, 1935.

Početak Drugog svetskog rata zatekao je Janka Tufegdžića u činu rezervnog pešadijskog kapetana II klase. Na poziv svog sinovca konjičkog poručnika Vojislava Voje Tufegdžića, Janko je stupio u vojničke redove đenerala Draže Mihailovića, prvog ustanika protiv Hitlera u Evropi. Bio je šef propagandnog odseka u štabu prvo kapetana, a kasnije pukovnika Dragoslava Račića u Cerskom korpusu, a potom u Cersko-majevičkoj grupi korpusa JVuO. Uređivao je listove Glas CeraŠumske vestiUljez… Uglavnom je bio stacioniran u jednoj pećini u selu Gornje Košlje na planinini Bobiji, kod Ljubovije. Na ovoj planini četnici su za vreme rata, uz pomoć meštana Donje Orovice i okolnih sela, podigli pravoslavnu crkvu brvnaru. U ovoj crkvi su u zimu 1943. godine venčani (na slici ispod, u pozadini sa svećom kum Dragoslav Račić) Janko Tufegdžić i Zora Novaković, maturantkinja šabačke gimnazije rodom iz mačvanskog sela Klenja. Naredne godine rođena je njihova kćerka Planinka, a samo par meseci po njenom rođenju, Janko sa vojnicima ostalih  jedinicama najodlikovanijeg srpskog oficira ćenerala Draže Mihailovića povlači se u Bosnu.

U novembru 1944. gubi mu se svaki trag, sve doskora, kada je njegov unuk Janko Markovački posle upornog traganja došao do pouzdanih saznanja da su njegov deda i nekolicina Tufegdžićevih saboraca pobijeni na spavanju u kući u jednom muslimanskom selu nakon što im je prethodno ponuđeno gostoprimstvo.

I sad tek dolazimo do onog najvažnijeg i do pravog razloga zbog koga je Janko Tufegdžić posle 1945. prognan iz srpske književnosti. Pred nama se sada u ovoj knjizi, u poglavlju Planino tugo… II otvaraju autentični zapisi i potresna literarna svedočanstva o herojskoj borbi četnika đenerala Draže Mihailovića protiv nemačkog okupatora i protiv ustaša i komunista. Kao kula od karata, ruše se propagandni mitovi o 7. julu 1941, kao datumu ustanka u Srbiji, pošto je na videlo istorijske nauke nepobitno izašlo da je Loznica prvi oslobođeni grad od nemačkog okupatora na tlu Srbije i na tlu Evrope u Drugom svetskom ratu. Najmlađi major u Kraljevini Jugoslaviji, a kasnije potpukovnik Veselin Misita, na čelu ustanika Draže Mihailovića poginuo je istog dana u kome je predvodio oslobođenje Loznice 31. avgusta 1941.

U kratkim novelama Vod smrti i Cule Janko Tufegdžić nam daje literarni opis, kao akter i kao svedok, četničke opsade Šapca i oslobođenja Koviljače 6. septembra 1941, na rođendan kralja Petra II. Napad na Nemce u Koviljači predvodio je Tufegdžićev komandant Račić, a okupatoru su u pomoć priskočile i ustaše iz Bosne. Tufegdžić je gledao i opisao pogibije saboraca, što od puščanog metka, što od gelera, što od razvučenih žica kroz koje je okupator proveo struju visokog napona…

Usledile su četničke pobede nad Nemcima u Zajači i Krupnju. U kratkoj pripovesti Streljanje Tufegdžić donosi skoro nadrealne scene ponašanja pred egzekuciju trojice ustaša, jednog muslimana i Rusa inžinjera, koji su služili neprijatelju i obaveštavali ga o kretanju ustaničkih jedinica.

Dovoljne su samo ove tri Tufegdžićeve kratke novele, a ima ih još, kao vrhunsko književno svedočanstvo o tome kome je pripalo prvenstvo u borbi protiv nemačkog okupatora na tlu bivše Jugoslavije, a ko se potom zakitio tuđim perjem i svoje protivnike u građanskom ratu označio kao izdajnije naroda i sluge okupatora.

Bar vama ovde jasno je, da ništa sem ove tri kratke novele nije napisao, i one bi bile dovoljne da se posle Drugog rata uguši glas i utuli književno kandilo Janka Tufedžića, kome večeras u Udruženju književnika Srbije odajemo dužnu poštu. I, makar uz veliko zakašnjenje, trudimo se da ispravimo jednu veliku književnu i kulturnu nepravdu. Znam da je malo sve ovo da Janka vratimo na vrh svetlih stranica srpske književne istorije. Na ono mesto koje mu, prema estetskoj vrednosti njegovog dela, zasluženo pripada.

Svi mi koji smo se ovde i ovim povodom sabrali u Francuskoj 7 upravo na Vavedenje Presvete Bogorodice na neki način smo i duhovni potomci Janka Tufegdžića. I, ako nećemo mi, ko će drugi to da preduzme u kulturnoj klimi ove prestonice, koja još malo pa k’o jaje jajetu liči na onu iz predratne decenije prošlog veka.

Hvala vam na pažnji s kojom ste me saslušali.

Beseda izgovorena na predstavljanju posthumnog izdanja „Pesme“ Janka Tufegdžića (1907-1944) u Udruženju književnika Srbije, Francuska 7, na Vavedenje 2017. godine

Istorija
Pratite nas na YouTube-u