Boris Bulatović: Srpska književnost kao Jozef K. – proces koji traje

Nekadašnji dogmatski kriterijum političke podobnosti je promenio svog nosioca, i iz komunističke doktrine se preselio u zapadnu nauku o književnosti

Naš sagovornik Boris Bulatović (1981), doktor književnih nauka, redovni je član Američkog udruženja za razvoj slavističkih studija, Britanskog udruženja za slavističke i istočnoevropske studije, predsednik Naučnog udruženja za razvoj srpskih studija i glavni urednik časopisa Serbian Studies Research. Boravio je na stručim usavršavanjima u Beču, Inzbruku, La Valeti, Pragu, Bratislavi, Segedinu, itd. Učestvovao je na međunarodnim konferencijama od Hong Konga, preko Kembridža, do Velikog Trnova. Povod za razgovor je njegova studija Oklevetana književnost, koja se bavi pokušajima da se srpska literatura proglasi za ključni izvor našeg „antievropejstva“ i „nacionalizma“: od Njegoša, preko Andrića, do Milorada Pavića. Ovi pokušaji nisu sprovođeni samo kod nas, nego i u svetu.

POLITIČKO, A NE ESTETSKO
Pokušaj da se književnost svede na ideologiju nije od skora: ako ništa drugo, imali smo ga u doba „socijalizma sa ljudskim licem“. Vi ste, pak, uočili srodnost strategija globalističkog neototalitarizma, koji svet osvaja u ime „demokratije i ljudskih prava“ sa strategijama zapadne književne kritike koja, kad se bavi srpskom književnošću, previđa umetnost zarad političke pragmatike. Odakle ove srodnosti? Zašto osnovno merilo nije estetsko, nego političko?
— U svojoj nedavno objavljenoj knjizi Oklevetana književnost, nastaloj na temelju bezmalo desetogodišnjeg istraživanja, uočio sam i nastojao da kritički interpretiram sve ustaljeniju praksu podvrgavanja srpske književnosti jednom naglašenom ideološkom vidu kontekstualizacije, tumačenja i vrednovanja. U tom smislu, počev od poslednje decenije 20. veka, u nezanemarljivom segmentu inostrane akademske recepcije – u oblastima nauke o književnosti, istoriografije, sociologije, kulturne antropologije, politikologije – preovlađuje takav način bavljenja srpskom literaturom koji estetsku relevantnost književnih dela uopšte ne uzima u obzir, ili njihov estetski domet funkcionalizuje kako bi se zatim na primeru umetnički reprezentativnih dela predstavila i dokazala ideološka neprihvatljivost i opasnost čak i najznačajnijih srpskih proznih i pesničkih tvorevina i njihovih autora: Njegoša, Andrića, Vaska Pope, Ćosića, Pavića, Selenića, itd.

Dakle, umetnički relevantna dela pomenutih autora se, sa ovakve zloćudne ideološke kritičke pozicije, ukazuju ne kao područja za istraživanje i rasvetljavanje estetskih vrednosti u srpskoj književnosti, nego kao uzorci u kojima se traga za ideološkim stavovima pisaca. Bez sumnje, primarni motiv za uključivanje srpske literature u domen ovakvog tipa akademskog interesovanja nalazi se potpuno izvan sfere književnosti, i ono svoju funkciju ostvaruje ne u domenu nekakvog autonomnog izučavanja književnih vrednosti, nego u okviru šireg propagandnog delovanja, sa ciljem da srpska književnost stigmatizuje kao ključni ‘saučesnik’ i podstrekač ‘agresivne politike’.

Nastao u vremenu izmenjenog društveno-političkog konteksta i u okolnostima neretko naglašenog ideološkog jednoglasja naučnih stavova sa političkim interesima nosilaca globalne političke moći, korpus ovakvih kritičkih tekstova je u najvećoj meri ostao neistražen u srpskoj nauci o književnosti, iako on na presudan način sudeluje u oblikovanju najšire predstave o srpskoj kulturi, u skladu sa nepovoljnim medijskim imagološkim tretmanom činilaca srpske kulturne i političke egzistencije. Ne izuzimajući iz vida na političkim merilima zasnovanu optužbu koja srpsku kulturu i književnost tereti za svojevrsni kulturni imperijalizam i spregu sa političkim hegemonizmom, valjalo bi zapaziti da ideološka književna recepcija, recimo ona koja je nastala u izvedbi pojedinih američkih slavista i istraživača iz drugih društvenih i humanističkih naučnih oblasti, postupkom mimikrije primenjuje slično sredstvo poput najvećih globalnih uzurpatora ljudskih prava i nacionalnih sloboda.

Kao što neoimperijalni totalitarizam instrumentalizuje ideologiju ljudskih prava, tako i ideološki impregnirani vid akademske ‘književne’ kritike simulira poziciju antikolonijalne kritike, sagledavajući srpsku književnost kao moralno inferiornu književnost kolonizatora. Da nije reč o bilo kakvom preterivanju moguće je, na primer, uveriti se uvidom u kritičarske opservacije Majkla Selsa, Endru Baruha Vahtela, Sabrine Ramet ili Aleksandera Grinavalta.

AUTOŠOVINIZAM KAO INICIJACIJA
U svojoj knjizi tvrdite da zapadna književna kritika lišava naše autore prava na autonomiju stvaralaštva, i preporučuje im autošovinizam kao inicijaciju u svet „pravih vrednosti“. Kako je moguće da se socrealizam i postmodernizam poklapaju u ideološkom inkvizitorstvu?
— Onaj model inostrane akademske recepcije koji demonstrira rigidno ideološko kritičko usmerenje prilikom (pre)ocenjivanja ‘valjanosti’ eminentnih dela srpske književnosti čija estetska relevantnost ranije nije bila upitna – Gorskog vijenca, Na Drini ćuprije, Vučje soli ili Hazarskog rečnika, s jedne strane potpuno zanemarujući njihova umetnička svojstva, a s druge apostrofirajući isključivo njihova pretpostavljena politička značenja, i čineći to u formi krajnje tendenciozne aktuelizujuće recepcije u kontekstu ratova vođenih tokom 1990-ih godina, ne proizvodi neutralno dejstvo. U stvari, ovakav vid recepcije posrednim i neposrednim putem uspostavlja takav horizont očekivanja od srpskih pisaca koji se nalazi u očitoj suprotnosti sa očekivanjem koje ova kritika ima prilikom izučavanja vlastitih nacionalnih književnosti – u smislu primarnosti estetske relevantnosti, te na primeru srpske književnosti afirmiše ‘principe’ utilitarnosti, političke podobnosti i autošovinizma.

Recimo, diplomatski govoreći, u vreme aktivnog i agresivnog zalaganja globalnih subjekata moći za promociju albanskog gledišta na srpsko-albanske odnose u vezi sa ‘kosovskim pitanjem’, stav srpskih pisaca prema ovom fenomenu često na presudniji način utiče na njihovu književnu recepciju negoli umetnička vrednost njihovih književnih ostvarenja. Osim toga, iznova oživljavajući antinomiju između utilitarističkog i estetskog pristupa literaturi, i dajući prednost shvatanju umetnosti kao ideološke projekcije stvarnosti, ideološka kritika o kojoj je reč pokazuje svojstva koja je u osnovi čine bliskom prevladanoj i zloglasnoj socrealističkoj matrici i njenim ‘ždanovskim’ obrascima u kulturnoj politici i nauci o književnosti.

Drugo, iz ideološkog registra Kominterne i Komunističke partije Jugoslavije zapadne političke oligarhije preuzele su i u sopstveni politički i medijski diskurs inkorporirale propagandne stereotipe o srpskoj krivici i ‘velikosrpskoj hegemoniji’, poimajući ih kao aktivne konstante u međunacionalnim odnosima na Balkanu. Stoga, kako je i u periodu posleratne dominacije socrealizma kao i u vremenu na prelazu iz 20. u 21. veka vidna pojava primene političkih merila na polju izučavanja književnosti, umesto o poklapanju socrealizma i postmodernizma sa više argumenata bi se zapravo moglo govoriti o naoko začudnom podudaranju komunističkog i današnjeg globalističkog poimanja srpske odgovornosti i krivice, što za posledicu ujedno ima i srodan vanknjiževni inkvizitorski pristup srpskoj literaturi. Iz ovakvog razmatranja mogli bismo da zaključimo kako je nekadašnji dogmatski i anatemisani kriterijum političke podobnosti – koji je egzistirao u književnostima zemalja bivšeg komunističkog bloka, pre svega u Sovjetskom Savezu, kao oblik takozvane ‘partijnosti umetnosti’ – promenio svog nosioca, i iz represivne i ideološki neprijateljske komunističke doktrine se preselio u zapadnu nauku o književnosti.

ANDRIĆ NA SUDU: OD KOMUNISTA DO GLOBALISTA
Ivo Andrić je jedna od ključnih meta ideoloških strelaca. Pre rata, sa pozicija levih, kritikovao ga je bivši nadrealista, a potonji dijamatovac, Đorđe Jovanović Jarac, kao buržoaskog „ne-realistu“, za vreme SFRJ na njega je udarao Titov musliman Šukrija Kurtović, tvrdeći da je bio potajni austrofil i da je opisivao tursko nabijanje na kolac, a ne i zločine u NDH, a zatim smo, preko Muhameda Filipovića i „BH duha u književnosti“, stigli do Rusmira Mahmutćehajića i njegove s(t)udije o andrićevstvu kao ideologiji genocida. Do kada će Andrić biti dežurni krivac?
— Kada govorimo o političkim vidovima tumačenja Andrićevog proznog opusa iz vremena koje sleduje prekidu postojanja pređašnje jugoslovenske države, onda oni na uverljiv način posvedočuju o jednom drastičnom interpretativnom obrtu: od pisca sa reputacijom pobornika dijaloga različitih i suprotstavljenih kultura i civilizacija, Andrić je, u okolnostima izmenjenog političkog konteksta koji je u radikalnoj meri uticao i na promenu okvira za proučavanje dela ovog pisca, sve učestalije predstavljan kao mrzitelj bosanskih muslimana i „jedan od arhitekata zločinačkog projekta ‘Velika Srbija’”, čiji književni rad se ukazuje kao „književna podrška velikosrpskoj ideji” i „estetika za genocid”.

U kontekstu aktuelnih neknjiževno uslovljenih optužbi sa kojima se srpska književnost sučeljava, negativni recepcijski tok Andrićevog dela ima najduži neprekinuti kontinuitet, počev još od ranih 1960-ih godina i pisanja pojedinih autora sa marginalnom književnom kompetencijom. Uočavajući neobičan fenomen da stepen pripisivane krivice Andriću kao piscu i zaoštrenost kritičarskog tona prema njegovom delu gradacijski raste u svakom narednom napadu, ideološki najpregnantije pokušaje diskreditacije Andrićevog književnog opusa predstavljaju zbornik radova Andrić i Bošnjaci iz 2000. godine, nastao kao pokušaj ‘akademskog’ obrazloženja potrebe za promenom naziva ulice koja u Tuzli nosi Andrićevo ime, kao i dve ekstenzivne studije: Bosanski muslimani u Andrićevu svijetu Muhsina Rizvića, i Andrićevstvo Rusmira Mahmutćehajića, objavljene 1995, odnosno 2015. godine.

Iako su prenaglašeno ostrašćene kritičke refleksije o Andrićevom delu pretežno ograničene na bošnjačku akademsku zajednicu, one su prohodnost u internacionalni akademski opticaj stekle pojavom knjige The Bridge Betrayed Majkla Selsa, američkog izučavaoca odnosa religije i nasilja. U pomenutoj studiji publikovanoj 1996. godine, inače nagrađenoj priznanjem za najbolju knjigu u izboru Američke akademije za religiju 1997. u oblasti istoriografije, njen autor elaborirajući svoju koncepciju ‘hristoslavizma’ za najradikalnijeg reprezenta srpske ‘nacionalističke književnosti’ sa dalekosežnim negativnim učincima uzima upravo Andrića i njegov roman Na Drini ćuprija, a zatim i Njegošev Gorski vijenac. O značajnom uticaju koji je ova knjiga imala na Bila Klintona i Madlen Olbrajt saznajemo od Selsovog saradnika Daglasa Adamsa i američkog kolumniste Al Kamena.

ZAŠTO I KAKO POHRVATITI ANDRIĆA
Ako BH muslimani poriču Andrića, Hrvati bi da ga prisvajaju. Bavili ste se tezom Ivana Lovrenovića, koji je tvrdio da je srpska kultura vučja, i da „prigrabljuje ono što je ne pripada“ – dakle, i Andrića. Hrvati su se bunili i zbog teze da je dubrovačka književnost nastajala na srpskom jeziku. Otkuda ovakav bes, uprkos očevidnostima?
— Demonizovanje i prisvajanje Andrića ponekad nisu suprotstavljene pojave. Najpre, pojedini među najostrašćenijim osporavateljima humanističke vrednosti Andrićevog književnog dela, kao što je Esad Duraković, istovremeno gorljivo odbacuju praksu ‘etnocentrističnog argumentiranja’ u književnoistorijskim razmatranjima, i umesto ‘redukcionističkog’ plediraju za ‘univerzalistički’ pristup u određivanju Andrićeve pripadnosti.

S druge strane, Ivan Lovrenović, odličan poznavalac Andrićevog rada i njegov branilac od niskih čitanja, koji je vodio oštru polemiku sa Durakovićem, iskazuje saglasnost sa bošnjačkim arabistom u stavu da je vezivanje Andrića za prvenstveno srpsku literaturu neprihvatljiv nacionalistički čin. I Lovrenovićevo insistiranje na ‘načelu uključivanja’ i Durakovićevo potenciranje irelevantnosti individualnog samoopredeljivanja pisaca, iako su formulisani u navodno principijelnom i opštem značenju koje bi se moglo ticati bilo koje nacionalne književnoistorijske tradicije, praktično sačinjavaju logiku rezervisanu isključivo za Andrića i Selimovića čije bi opuse po mišljenju imenovanih tumača trebalo izmestiti iz primarno srpskih književnoistorijskih okvira, i to niukoliko ne sa ciljem da se oni sagledaju kao nekakav nadnacionalni estetski fenomen, nego da bi se integrisali u hrvatski, bosanskohercegovački ili bošnjački okvir proučavanja.

Uz to, u svom tekstu „Mjesto Ive Andrića u hrvatskoj književnosti” Lovrenović – imajući na umu Andrićev slučaj – piše o srpskoj kulturi kao agresivnoj, kao kulturi koja „prigrabljuje ono što joj ne pripada”, i nasuprot njoj – o hrvatskoj kulturi koja se oblikovala kao „zgrčena i defanzivna”, tako što je „odbijala od sebe i ono što joj pripada”. Ovakvo zapažanje on pritom proteže na celinu srpsko-hrvatskih odnosa u 20. veku, govoreći o „krvavoj bilanci koju je država Jugoslavija značila za sve nesrpske narode”, posebno za hrvatski i muslimanski, i to u obe prethodne verzije.

Komparativno posmatrano, ovakvi stavovi su i na sasvim elementarnom nivou besmisleni jer se njihovim posredstvom u slučaju prve Jugoslavije naglašava položaj hrvatske nacionalne i političke ugroženosti uprkos potonjem genocidu nad Srbima u NDH izvršenom u Drugom svetskom ratu, dok se na primeru socijalističke jugoslovenske države princip analogije izneverava tako što se ne akcentuje položaj Srba i srpske federalne jedinice kao objekata eventualne političke neravnopravnosti nego se razmatraju isključivo posledice, u ovom slučaju srpskog nacionalizma iz perioda 1990-ih godina, uz podrazumevajuću predstavu o jednostranoj srpskoj ratnoj odgovornosti.

Kada je reč o jezičkom identitetu dubrovačke književnosti, onda je ono što je nekada bilo neupitno i za evropske slaviste i za najvećeg hrvatskog filologa Vatroslava Jagića, danas prestalo da bude tako očigledno jer se posredstvom argumentacije Slobodana Prosperova Novaka, Radoslava Katičića, Maria Grčevića ili nedavno preminulog Mirka Tomasovića zagovara teza o tome da je novoštokavština uvedena u hrvatski jezik ranije nego u srpski, te da je štokavska varijanta jezika dubrovačke književnosti ‘zapadna’ a ne ‘istočna’.

NjEGOŠ KAO „IDEOLOG GENOCIDA“
Naravno, ne možemo zaobići Njegoša, trajno optuženog „pozivara na genocid“. Shema glasi: Vuk Karadžić je Njegoš je Ilija Garašanin. Kakve su posledice korišćenja mrtvačkog jezika politkorektnih javke i odziva kad je pesnik „Vijenca“ u pitanju?
— Krajnosti u prosuđivanju i ideološko vulgarizovanje Gorskog vijenca su u inostranoj akademskoj recepciji zastupljeni u zaista zabrinjavajućim razmerama, pre svega u literaturi koja se bavi različitim istraživanjima (istoriografskim, kulturološkim, sociološkim) vezanim za raspad Jugoslavije. Dominantno književna priroda interesovanja u proučavanjima Njegoševog dela koja je gotovo u celosti prebivala u sklopu slavističke nauke, sredinom 1990-ih je ustupila mesto sasvim oprečno usmerenom recepcijskom obrascu posredstvom kojeg se Gorski vijenac retrospektivno odmerava iz ugla potpuno ideologizovane i revidirane predstave o prirodi jugoslovenskih međunacionalnih odnosa.

U tom smislu, u uticajnoj i citiranoj literaturi – kao kada je reč o studijama Noela Malkolma, Normana Sigara, Majkla Selsa, Holma Zundhausena, Sabrine Ramer, Branimira Anzulovića, Tima Džude ili Kristofera Klarka – koja se neretko koristi u univerzitetskoj nastavi, Njegošev dramski ep se podvrgava jednom parcijalnom i uniformnom vidu tumačenja koje ima za cilj da ocrta liniju neprekinutog kontinuiteta srpske nacionalističke ideologije.

U genezi tako percipiranog kontinuiteta – dijahronim upućivanjem na pojave nastale u različitim presecima u vremenskom rasponu od sredine 19. veka do danas – ukazuje se na raznorodne egzemplare političke, etnološke, filološke, književno-umetničke i antropološke prirode koji tvore svojevrsnu hronologiju ‘velikosrpskih’ i drugih nacionalno i verski isključivih projekata. U pomenute ‘projekte’ se, u literaturi ovakvog tipa, osim dokumenata političke provenijencije – Garašaninovog Načertanija, memoranduma Vasa Čubrilovića o iseljavanju Albanaca, spisa Homogena Srbija Stevana Moljevića, te Memoranduma SANU – po pravilu svrstavaju kosovski mit, Vukov članak „Srbi svi i svuda” i Njegošev Gorski vijenac.

Mogli bismo, uz to, zapaziti da u pokušaju diskreditovanja ovog književnog dela, osim ideoloških ocena po kojima se Gorski vijenac obznanjuje kao ‘poziv na genocid’, ‘trajna shema etničkog čišćenja’ a pesnikova vizija mitskog Miloša Obilića upoređuje sa predstavom o preoblikovanom, ‘genocidnom Hristosu’, značajnu ulogu ima i neadekvatna i instrumentalizovana primena ideologije multikulturalizma kao metodološkog okvira za procenjivanje podobnosti jedne romantičarske književne tvorevine iz sredine 19. veka. Govoriti o Gorskom vijencu sa stanovišta suprotstavljanja piščevom ‘politički nekorektnom’ neprihvatanju načela ‘verskog pluralizma’ je i apsurdno i zlonamerno.

Najzad, čini se da ovakav nedopustiv pristup jednom od najmarkantijih dela južnoslovenske književnosti – koji sa predumišljajem preobraća književni tekst u propagandistički politički pamflet sa nacionalističkom sadržinom – u svojoj osnovnoj zamisli ima težnju da osnaži optužbu o kulturi koja daje obrasce za činjenje nasilja i etničku isključivost, i pripiše joj idejno inspirisanje i saučesništvo u događajima sa samog kraja 20. veka (onako kako se oni predstavljaju i ocenjuju u zapadnoj političkoj javnosti).

OD MARKA KRALjEVIĆA DO VASKA POPE
U svojoj knjizi, bavili ste i tvrdnjom da su srpski književnici glavni rušioci Jugoslavije, koju su svi, od Triglava do Đevđelije, voleli, osim zlih Srba. Rajnhard Lauer je uočio kontinuitet od Marka Kraljevića do Vaska Pope. Kada će se naša književnost i kultura osloboditi okova ideološke pristrasnosti neokolonijalnog oka sa Zapada?
— Zauzimajući apriorni stav da prvostepenu odgovornost za krvavi raspad socijalističke Jugoslavije snose istaknuti srpski pisci i njihova književna ostvarenja nastala tokom 1970-ih i 1980-ih godina – kako to eksplicitno sugerišu Vahtel, Lauer i Sabrina Ramet – ideološki interpretatori s kraja 20. i početka 21. veka tretiraju srpsku književnost kao svojevrstan neposredan idejni i kulturno-politički predložak za nastupajuća politička zbivanja. Na osnovu čega poezija Vaska Pope, romani Vojislava Lubarde, Ćosićevo Vreme smrti, Radulovićeva Golubnjača, Pavićevi Hazarski rečnik i Unutrašnja strana vetra ili Selenićev Timor mortis zavređuju kvalifikacije po kojima tobože predstavljaju književni izraz velikosrpskog nacionalizma i antijugoslovenstva, odnosno književni instrument u razbijanju Jugoslavije? Ovakvo kriminogeno obličje kakvo se naslovljenim delima pridaje predstavlja posledicu sankcionisanja svake književne tematizacije srpskog stradanja (pre svega na prostoru NDH), ugroženosti ili negativnih iskustava u jugoslovenskim zajednicama kao neprihvatljive, šovinističke i ratnohuškačke.

Štaviše, čak i tematske naznake ili pretpostavljene aluzije na srpsko stradanje se po ustaljenoj klišeiziranoj matrici maliciozno sagledavaju isključivo u kontekstu mogućih posledica instrumentalizacije ovakve književne teme ili njenog davanja zamišljenog legitimiteta, autoviktimološke osnove i moralnog opravdanja agresivnoj politici. Radi se praksi višestrukog krivotvorenja (u analizi prirode i geneze jugoslovenskih sukoba, kao i u interpretaciji samih književnih dela) koja u potpunosti proizlazi iz političke sfere, gde su optužbe o ‘velikosrpskoj hegemoniji’ u jugoslovenskoj monarhiji kontinuirano ponavljane i afirmisane i u vremenu nakon izvršenog genocida, dok je jednovremeno nacionalistički epitet pridavan svim srpskim pritužbama na račun vlastitog položaja, čak i kada su one izricane u trenutku u kojem je srpska neravnopravnost bila aktuelna (naročito posle ustavnih promena iz 1974) i prethodila bilo kakvim ratnim sukobima. U skladu sa tim, u nastojanju da percepciju sukoba eksplicira iz perspektive zapadnih interesa i ideoloških postavki, nemački slavista i srpski akademik Rajnhard Lauer 1993. godine projektuje tradicijski luk srpskog ekspanzivnog nacionalizma od kosovskog mita i narodne epske poezije do Pope i Pavića, a zbirku Vučja so iz 1975. predočava kao neku vrstu poetsko-ideološke uvertire u srpske ‘osvetničke’ ratove.

Verovatno najuticajniji američki slavista među onima koji se bave južnoslovenskim temama, Endru Vahtel, okrivljuje Pavićev Hazarski rečnik da je po inicijalnoj zamisli samog pisca (dakle ne u domenu negativnih recepcijskih učinaka nastalih kao posledica eventualne ratne zloupotrebe ovog romana sa srpske strane) imao ulogu u ohrabrivanju Srba „da pucaju na svoje susede”. Interesantno je i to da Vahtel ne izvodi ovakav zaključak iz opisa teritorijalno-administrativnog ustrojstva hazarskog carstva u romanu (kao mogućne alegorije za jugoslovensko društvo), što za polazište u svojoj ideološkoj egzekuciji Hazarskog rečnika uzimaju Lauer ili američki komparatista Dejvid Damroš, već svoje tumačenje Pavićevog delegitimizovanja jugoslovenske ideje zasniva na odsustvu sveznajućeg pripovedača u romanu, čime srpski pisac navodno upućuje nemogućnost prevazilaženja nesporazuma i suprotstavljenih tačaka gledišta između različitih konfesija i naroda.

Zanemarujući saznanje o tome da Vahtel ne izvodi zaključke koji se čine obavezujućim iz ugla njegove vlastite interpretacije i da komparativni aspekt njegove analize ostaje nedorečen (jer, ukoliko je i po njegovim uvidima ukupna državna kulturna politika vodila ka razgradnji države, ukoliko je drastični otklon od jugoslovenstva i antisrpsku retoriku primetio među intelektualcima u zapadnim jugoslovenskim republikama u vremenu koje hronološki prethodi istovrsnom procesu kod Srba, te ako Krleža svojim romanom Zastave zasnovao ‘kulturni obrazac’ koji su tek docnije prihvatili srpski pisci, zaista krajnje neuverljivo i zlonamerno deluje njegova teza o naglašenoj ulozi srpske književnosti u rušenju ideala jugoslovenstva), mogli bismo se zapitati da li je stradanje za vreme Drugog svetskog rata legitimna književna tema (budući da književno oblikovanje srpskog stradanja u NDH Vahtel pripisuje Selenićevom i Lubardinom nacionalizmu), i ukazati na tematske preokupacije (bavljenje holokaustom) u romanima Danila Kiša (pisca kojeg američki istraživač najviše ceni) kao i njegove eksplicitne naznake u esejima „Između nade i beznađa” i „Teme i varijacije”. Ako je u drugom slučaju ova tema legitimna, a u prvom tretirana kao odraz nacionalne fobičnosti i violentnosti, ne znači li to da postoji povlašćeni tip žrtve, i da se na taj način kreira predstava o tome da neki narod po definiciji ne može biti objekat nasilja?

Poneka od ovih pitanja uputio sam i Vahtelu 2008. godine na jednoj slavističkoj konferenciji u Filadelfiji. Na kraju, mogli bismo lako da uočimo paradoksalnu podudarnost vrednosnih kriterijuma koje primenjuju Vahtel na samom kraju 20. veka (u tumačenju novije srpske proze) i merila Šukrije Kurtovića pri njegovom insistiranju da Andrićevi romani predstavljaju antijugoslovensku političku pretnju. Najveća razlika se ogleda u tome što je Kurtović dobronamerni književni amater, dok je Vahtel najugledniji američki istraživač jugoslovenske kulturne politike. Razume se, ne bi moglo biti reči o Vahtelovom neznanju, već o ideološkom pretekstu koji na najbolji način svedoči o usaglašenosti naučnih stavova sa zapadnim političkim interesima – fenomenu u odnosu na koji ‘nacionalistička sprega’ srpske kulture i politike deluje neuporedivo benignije.

 

Razgovarao Vladimir Dimitrijević

 

Izvor Pečat/Stanje stvari, 11. maj 2018.

Preporučujemo
Pratite nas na YouTube-u