Kako je u Zagrebu pet dana nakon osnivanja SHS izbila oružana pobuna

Nesporazum o državnom uređenju SHS, ugrađen u njene temelje, pratio je tu državu sve vreme njenog trajanja

Posle svih trauma, završetak Prvog svetskog rata za srpsku vojsku bio je trijumfalan. Srpske Prva i Druga armija, posle dvadesetčetvoročasovne topovske paljbe, 15. septembra 1918. krenule su u završni juriš. Do kraja septembra oslobodile su Makedoniju, početkom oktobra ušle u Vranje, potom u Niš, a 1. novembra umarširale su u Beograd.

Ali cena pobede bila je poražavajuća: Srbija je izgubila četvrtinu celokupnog stanovništva!

Na Konferenciji mira u Parizu, predstavnici Srbije prijavili su 1.247.435 ratnih žrtava.

U tom prvom planetarnom ratu Srbija je izgubila 22,4 odsto muškog stanovništva, Francuska 10,5, Nemačka 9,8, Austrougarska 9,5, Italija 6,2, Velika Britanija 5,1, Rusija 1,3, Belgija jedan i Sjedinjene Američke Države 0,2 odsto.

Nekoliko dana po oslobađanju Srbije, Nikola Pašić će sa političarima austrougarskih Hrvata, Slovenaca i Srba u Ženevi, posle Krfske, potpisati novu deklaraciju kojom je bilo odloženo donošenje odluke o državnom uređenju zajedničke države.

Naime, južnoslovenski političari iz Austrougarske nekoliko meseci pre završetka rata, odnosno 19. oktobra 1918. godine, na vest o nameri sila Antante da sa političke karte Evrope izbrišu Habzburšku carevinu, čime su stvoreni uslovi za rađanje Jugoslavije, izabrali su jedno političko telo koje su nazvali Narodno vijeće. Ono je odmah proglasilo otcepljenje Hrvatske i Slovenije od Beča i pristupilo formiranju Države Srba, Hrvata i Slovenaca koji žive na teritoriji Austrougarske. Pošto se proglasilo za nosioca vlasti na teritoriji Habzburške monarhije gde žive Slovenci, Hrvati i Srbi, Narodno vijeće je izrazilo želju za ujedinjenjem sa Kraljevinom Srbijom po federalnom, a ne unitarnom principu.

Krajnje je zanimljivo ponašanje hrvatskih i slovenačkih političara, čiji su narodi živeli pod austrougarskom čizmom, poslednjih meseci 1918. godine. Doktor Ante Trumbić, predsednik Jugoslovenskog odbora u Londonu, zahtevao je da se u novim okolnostima ovaj odbor proglasi za „međunarodno priznati organ koji ima ovlašćenje da predstavlja Slovence, Hrvate i Srbe koji žive u Austrougarskoj“. Očigledno da ovom dalmatinskom političkom prvaku Kraljevina Srbija sada više nije bila potrebna kao na početku rata, kada je njegov zemljak i istomišljenik Frane Supilo izjavljivao u maju 1915. godine u Nišu da „Srbija mora da bude onaj državotvorni faktor koji će sabirati i slijevati Južne Slovene, jer je ona dokazala da je dorasla ovakvoj misiji“. Tri i po godine kasnije, Trumbić je tvrdio da nova međunarodna situacija više ne dozvoljava da Srbija posmatra jugoslovenske narode u Austrougarskoj kao objekat njenih ratnih ciljeva, već ih mora tretirati kao „ravnopravne činioce koji imaju izvor svoga prava bez obzira da li postoji Srbija“.

Prestolonaslednik Aleksandar, koji je već bio preuzeo kraljevsku vlast u Srbiji, odbio je da potpiše Ženevsku deklaraciju, na brzinu proglasio novu državu, a svađe između srpskih i hrvatskih političara i novog kralja, oko državnog nedonoščeta, obeležile su prve mesece. I od početka su bacile u zasenak više od milion ratnih žrtava Srbije, od ukupno 4,7 miliona njenih stanovnika.

Regent je 1. decembra 1918. na oba uha čuo proklamaciju austrougarskih Slovenaca, Hrvata i Srba da on vrši vlast „nad čitavom teritoriju sada jedinstvene države Srba, Hrvata i Slovenaca“, a na jedno uvo njihov zahtev da se nova država formira na federalnom, a ne na unitarnom principu. I taj nesporazum, ugrađen u njene temelje, pratio je tu državu sve vreme njenog trajanja.

Nepunih mesec dana posle proglašenja ujedinjenja tri jugoslovenska naroda u zajedničku državu, izabrana je 20. decembra 1918. godine prva vlada Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Na njenom čelu stajao je istaknuti radikalski prvak Stojan Protić, a potpredsednik je bio slovenački političar Anton Korošec. Ministarstvo inostranih poslova povereno je Anti Trumbiću, a resor unutrašnjih poslova preuzeo je srpski političar iz Hrvatske Svetozar Pribićević.

Vest o formiranju prve jugoslovenske vlade izazivala je pravo zaprepašćenje u javnosti, jer u njoj nije bio jedan od najpopularnijih srpskih političara – Nikola Pašić.

U političkim krugovima počela su nagađanja i žučne rasprave oko toga zašto regent Aleksandar Karađorđević čelnu funkciju u prvoj jugoslovenskoj vladi nije poverio Pašiću, svom najbližem saradniku, koji je sve vreme rata bio predsednik srpske vlade i, kako su mnogi smatrali, bio najzaslužniji za „srpsku ratnu pobedu i izbavljenje jugoslovenskih naroda iz austrougarskog ropstva“.

Signali za Pašićevo udaljavanje iz vlade, po svemu sudeći, stigli su sa severa Evrope. Naime, nekoliko meseci pre završetka Prvog svetskog rata, uticajni engleski politički aktivista i istoričar Siton Votson oštro je napao Pašića zbog „niza načinjenih političkih grešaka u toku rata“. Votson je u listu „Nova Evropa„, čiji je bio urednik, objavio dva članka u kojima je optužio Pašića da je, između ostalog, za vreme rata nepravedno uklonio sa mesta načelnika srpske Vrhovne komande proslavljenog vojvodu Radomira Putnika, zatim da je najveći krivac što je pukovnik Dragutin Dimitrijević Apis, vođa tajne organizacije „Crna ruka“, osuđen u solunskom procesu na smrt, kao i da je jedan član njegove najuže familije bio umešan u korupcionašku aferu (misli se na sina Radeta), i najzad, da je Pašić isuviše star, konzervativan i opterećen „turskom i balkanskom tradicijom“.

Pet dana posle svečane ceremonije proglašenja ujedinjenja „bratskih jugoslovenskih naroda“ i uspostavljanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, u Beograd je stigla zlokobna vest da je u Zagrebu izbila oružana pobuna protiv nove državne zajednice! Oduševljene pristalice jugoslovenskog ujedinjenja nisu mogle da veruju da u Hrvatskoj postoji tako snažan otpor ideji o zajedničkom životu Srba, Hrvata i Slovenaca u jedinstvenoj državi.

Najzapaljivija antijugoslovenska atmosfera vladala je u kasarnama bivše austrougarske vojske u Zagrebu, gde su još nedemobilisani hrvatski vojnici uzvikivali parole protiv ujedinjenja i stvaranja jugoslovenske države. U kasarni bivšeg 53. austrougarskog pešadijskog puka i 25. domobranskog puka okupilo se 5. decembra 1918. godine preko 250 naoružanih vojnika pod komandom narednika Martina Murka i krenulo glavnom zagrebačkom saobraćajnicom – Ilicom, prema Trgu bana Jelačića. Pred njima je išla vojna muzika, a iz grla vojnika prolamale su se parole „Živjela hrvatska Republika“, „Živio Stjepan Radić“, „Dolje kralj Petar“… Hrvatski podban Srđan Budisavljević i šef zagrebačke policije Grga Anđelinović, u panici, obratili su se predstavniku Srpske vrhovne komande u Zagrebu, potpukovniku Dušanu Simoviću, čije su jedinice nekoliko nedelja pre izbijanja pobune ušle u glavni grad Hrvatske. Od Simovića su tražili da srpska vojska interveniše i spreči nerede. Obazrivi srpski oficir odbio je ovaj predlog, rekavši da je to posao policije.

Ostavši bez podrške vojske, Grga Anđelinović je naredio konjičkom odredu policije da u Ilici presretne vojnu kolonu i razoruža je. Zagrebački policajci nisu izvršili naređenje svoga šefa i 250 naoružanih vojnika stiglo je na Jelačićev trg. Anđelinović je pre toga u tri zgrade na ovom trgu smestio grupe naoružanih pripadnika organizacije „Soko“, u nadi da će oni pružiti otpor pobunjenim vojnicima. Umesto toga, nekoliko vojnika je ušlo u jednu od ovih zgrada i ubilo predvodnika „Sokola“ Marcela Tičaka. Posle toga je nastala opšta gužva i odjeknuli su plotuni. Vojnici su pucali na prozore zgrada gde su se zabarikadirali Anđelinovićevi ljudi, a iz ovih zgrada su odgovarali puščanom i mitraljeskom vatrom.

Kada su policijski šefovi u kasnim večernjim časovima počeli da sastavljaju izveštaj o događajima od 5. decembra 1918. godine, mogli su samo da konstatuju „da je u nemirima poginulo 15 građana i vojnih lica a da ih je 20 teže i lakše ranjeno“. Vest o krvoproliću na Jelačićevom trgu šokirala je Zagrepčane, a najoduševljenije pristalice „jugoslovenske ideje“ izgubile su onaj optimizam sa kojim su dočekale proglašenje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

SRBI PREGLASALI KOMUNISTE
Srbi su na Ustavotvornoj skupštini 1919. godine preglasali Hrvate, pa je tako pobedio koncept unitarnog uređenja zemlje. Dve godine kasnije, ustavno rešenje usvojeno je prostom većinom. Za Ustav su glasala 223 poslanika, 35 protiv, a 161 poslanik nije glasao. Od onih koji su glasali „za“, 184 su bila Srbi, 18 muslimani, 11 Slovenci i 10 Hrvati. Dva i po puta više Slovenaca, 26, i čak osam puta više Hrvata, 83, nije glasalo za Ustav ili nije došlo na skupštinu. Među onima koji su apstinirali bili su poslanici Hrvatske republikanske seljačke stranke, slovenačkog Jugoslovenskog kluba i Komunističke partije Jugoslavije.

 

Autor Ivan Miladinović

 

Izvor Večernje novosti, 24. septembar 2018.

 

Preporučujemo
Pratite nas na YouTube-u