Priče iz Vojvodine: Kako je Banat pripojen Srbiji

O doprinosu dr Emila Gavrile nacionalnom oslobođenju Srba u Ugarskoj

Među najzaslužnijim ljudima zato što su Zrenjanin, Banat i Vojvodina danas u sastavu Srbije i slave vek od prisajedinjenja, jeste dr Emil Gavrila (1861-1933).

Advokat po profesiji, novinar po vokaciji, političar koji je krajem 19. i početkom 20. veka bio jedan od vođa srpskog nacionalnog pokreta u Južnoj Ugarskoj, u uvodniku 18. broja “Banatskog glasnika” iz 1931, uz Mihajla Pupina i Uroša Predića, svrstan je među velikane Banata. Delo ovog srpskog rodoljuba i neumornog borca protiv ugnjetavanja ponovo je afirmisano pre nekoliko godina, kada mu se Zrenjanin odužio nazivajući jednu ulicu njegovim imenom. Istovremeno, Zavod za zaštitu spomenika kulture preuzeo je brigu o kući u Nemanjinoj 3, gde je rođen gde je i živeo. Gavrilovo delo neiscrpna je inspiracija za mlade naraštaje i istoričare.

U Velikom Bečkereku, Gavrila je završio osnovnu školu i gimnaziju. Pravo i filozofiju studirao je u Beču, Bonu, Minhenu i Budimpešti. Već u ranoj mladosti počeo je da sarađuje u listovima koji su se bavili srpskim političkim i kulturnim prilikama. Vrlo rano zainteresovao se za srpsko nacionalno pitanje u Ugarskoj. U rodnom gradu 1887. pokrenuo je prvi list na srpskom jeziku pod nazivom “Glas”.

List, međutim, nije bio dugog veka – vlasti su ga zabranile posle šest meseci, a protiv Gavrile povele sudsku parnicu. U Velikom Bečkereku nastavio je da se bavi javnim radom i 1890. otvorio advokatsku kancelariju. Dve godine kasnije, u Sremskim Karlovcima izabran je za poslanika pri Srpskom crkvenom saboru. Zbog odlaska Jaše Tomića u zatvor, 1893. preuzeo je uredništvo novosadske “Zastave” i sa tog položaja nastojao da prevaziđe razdor koji se pojavio u srpskom nacionalnom pokretu.

Gavrila je 1894. pripremio Sabor u Sremskim Karlovcima, kom je prisustvovalo između 15.000 i 20.000 Srba. Sabor je jednoglasno osudio najavljene zakone mađarske vlade o građanskom braku i matičnim knjigama, u kojima su Srbi, ali i drugi nemađarski narodi u Ugarskoj, videli opasnost od dalje mađarizacije. Iste godine, u atmosferi linča i zastrašivanja mađarskih vlasti, na Veleizdajničkom procesu branio je optužene Rumune, autore tzv. “Transilvanijskog memoranduma” kojim su zahtevali izjednačavanje prava sa Mađarima. Na Kongresu narodnosti 1895. u Budimpešti učestvovao je kao sekretar srpske strane. Zbog saradnje sa političkim i narodnim predstavnicima Rumuna i Slovaka, Gavrila je kasnije nazvan “pretečom Male Antante”.

Svoju nacionalnu misiju nastavio je u Bosni i Hercegovini 1896, gde je u Sarajevu sarađivao sa bosanskim Srbima u borbi za nacionalna i verska prava. Aleksandar Stanojlović u knjizi “Petrovgrad” (1938) navodi da je Gavrila 1896. sastavio memorandum o nacionalnom, verskom i prosvetnom stanju Srba u Bosni.

Uređivao je Bosansko-hercegovački zbornik. U periodu 1902-1914. živeo je naizmenično u BiH i Budimpešti, gde je radio kao pravni referent Generalnog konzulata Kraljevine Srbije. Pred aneksiju BiH, 1905. u Sarajevu je pokrenuo prvi srpski politički list u Bosni pod nazivom “Srpska riječ”, a osnovao je i Srpski sokolski pokret.

— Posle Sarajevskog atentata 1914. Austrougarska je proglasila uvođenje prekog suda i tada počinje teror nad srpskim stanovništvom i ostalim slobodoljubivim ljudima u Velikom Bečkereku i okolini. Pohapšeni su viđeniji Srbi, a većina njih samo zbog nacionalne pripadnosti. Za navodno učešće u atentatu u Sarajevu, uhapšen je Gavrila, ali i njegova supruga Olga, koja mu je pomagala u političkom radu. Zajedno su internirani u mađarski logor u Kiškunhalašu, gde su proveli sve ratne godine, odnosno do 1918. – podseća Vanda Vojvodić Miceva, iz zrenjaninskog Istorijskog arhiva.

Miceva naglašava da su za prisajedinjenje Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji najzaslužniji Bečkerečani. Prvi Srpski narodni odbor na tlu današnje Vojvodine, naime, formiran je na inicijativu dr Slavka Županskog 31. oktobra 1918. u Bečkereku, a za počasnog predsednika izabran je Gavrila, koji se u tom momentu još nalazio u zatočeništvu.

Slobodu je dočekao nekoliko nedelja kasnije, baš kao i njegov rodni grad, u koji je 17. novembra umarširala srpska vojska na čelu sa brigadirom Dragutinom Ristićem. Kao delegat SNO iz V. Bečkereka, Gavrila je učestvovao na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu 25. novembra 1918, gde je izabran za člana Narodne uprave. Time je krunisana njegova politička borba i ostvaren san o nacionalnom oslobođenju Srba u Ugarskoj, kao i tome da se Vojvodina direktno i bezuslovno pripoji “majci Srbiji”.

Emil Gavrila preminuo je u slovenačkoj Rogaškoj Slatini, gde je bio na odmoru, u 73. godini. Njegovi posmrtni ostaci preneti su u Veliki Bečkerek i sahranjeni u porodičnoj grobnici na Tomaševačkom groblju.

NI MINISTAR, NI BARON
Mađarski režim Ištvana Tise, čiji je Gavrila bio ogorčeni protivnik, ponudio mu je baronsku titulu u zamenu za političku pasivizaciju. Prethodno nije prihvatio poziv za ulazak u vladu Crne Gore.

— Kad nisam primio titulu crnogorskog ministra pravde, ne treba mi ni titula mađarskog barona – odgovorio je Gavrila, što je kao kuriozitet preneo “Banatski glasnik”, čiji je bio dugogodišnji saradnik.

OLGA, SABORAC I BRAČNI DRUG
Emilova supruga Olga Gavrila (1860-1927) potiče iz poznate velikobečkerečke porodice Popović – Peci, koja je dala čitav niz istaknutih ličnosti u društvenom, političkom i ekonomskom životu grada.

Uhapšena je i internirana u Mađarsku zajedno sa suprugom 1914, odakle se vratila tek novembra 1918. Boraveći u logoru obolela je, a iako je sve hrabro izdržala, dugo se posle rata oporavljala. Ostala je upamćena kao jedna od retkih žena interniranih zbog rada na nacionalnom oslobođenju.

 

Izvor Večernje novosti, 08. novembar 2018.

Preporučujemo
Pratite nas na YouTube-u