Jan Keršo: Kratka, zloslutna i dramatična istorija sadašnjosti

Keršo ne samo da piše istoriju vremena koje su njegovi čitaoci doživeli, nego piše i istoriju vremena koje ti čitaoci još uvek nisu pošteno ni doživeli

Premda je otvoreni antikomunista, autor knjige “Do nade i natrag” insistira na razlikovanju Jugoslavije od zemalja Sovjetskog bloka, i ne smješta je s one stranu Gvozdene zavjese. Istorija sadašnjosti je contradictio in adiecto, nemoguća stvar, nešto kao uvid u nevidljivo ili, bolje, prošlost neprošlog. Ali za čitaoca, a ponekad, vjerovatno, i za istoričara – kakvi su, primjera radi, bili Erik Hobsbaum i Toni Džudt – istorija sadašnjosti često je mnogo uzbudljivija od istorije prošlih herojskih vremena. Ali od kada započinje sadašnjost?

U psihološkom i u individualno-egzistencijalnom smislu sadašnjost je ovo sad, ovaj trenutak koji je u trenutku kada ga izgovaramo već odavno prošao. U svakom drugom, socijalnom, ličnom, porodičnom, antropološkom pogledu sadašnost je poveći vremenski fragment, koji se prostire između prošlosti i budućnosti, i koji i od jedne i od druge oduzima dio prinadležnosti. Sadašnjost je, dakle, sastavljena od solidnog komada prošlosti, određenog ritmovima individualnog i društvenog trajanja, te nešto manjeg komada budućnosti, onog koji, recimo, obuhvata planove za sljedeći godišnji odmor ili za sljedeću knjigu koju bismo pročitali ili napisali. Ti planovi mogu biti iznevjereni, ali oni se svejedno tiču sadašnjosti. A prošlost koja je sadašnjost obuhvata onaj fragment ličnog ili društvenog života koji još uvijek nije prošao, premda se, možda, odavno dogodio. To su oni događaji od kojih će se tradicionalni istoričari distancirati potrebom za – istorijskom distancom. Prošlost je tek ono čemu ne treba istorijska distanca.

Jan Keršo, britanski istoričar, Hitlerov biograf, istraživač njemačkog fašizma, naumio je da u dva toma napiše produženu istoriju Evrope dvadesetog veka. Prvi tom, u kojem se bavi vremenom između 1914. i 1950, Fraktura je objavila u julu 2017, a drugi, o razdoblju 1950-2017, u novembru 2018. Obje knjige preveo je Vuk Perišić. Prva je naslovljena “Do pakla i natrag”, druga “Do nade i natrag”. Druga knjiga, u izvorniku objavljena 2018, završava događajima iz jeseni 2017, tako da je jedva malo manje “aktuelna” od iole ozbiljnije novinske kolumne.

Keršo ne samo da piše istoriju vremena koje su njegovi čitaoci doživjeli, pa će ih – koliko god bili čitateljski oprezni ili naprosto pametni – njihov doživljaj konfrontirati s njegovom istorijskom interpretacijom, nego on piše i istoriju vremena koje ti čitaoci još uvijek nisu pošteno ni doživjeli. Ili, preciznije rečeno, nisu ga doživjeli na način da o njemu imaju neko svoje dovršeno mišljenje. Ova knjiga, dakle, na jedan, istina neuporedivo temeljniji način, na čitaoce djeluje kao što (opet) na njega mogu, ili bi trebali, djelovati ozbiljni novinski kolumnisti. Naravno, u onim velikim i blagoslovljenim kulturama u kojima postoje ozbiljne novine. Keršo nam pomaže da mislimo o ovom sad trenutku.

Veći dio knjige obuhvatiće razdoblje hladnog rata, dakle i totalne ideološke, svjetonazorske, pa i kulturne polarizacije svijeta, pri čemu je onda i istorijska interpretacija bitno određena svjetonazorom interpretatora. Jan Keršo je nedvosmisleni antikomunista. On očito nema, niti je kad imao, sentimenata prema lijevoj utopiji i prema evropskim socijalističkim praksama. S druge strane, njemački fašizam njegova je velika životna tema, uključujući i sve ono i sve one koji su bili sateliti njemačkog fašizma ili, poput pape Pia XII i Katoličke crkve u Portugalu i Španiji, gdje su putnici, a gdje veliki pokrovitelji te duhovni i ideološki podržavaoci fašizma. Keršo, međutim, ne dolazi u iskušenje upoređivati neuporedivo, a još manje relativizovati zločine nacista zločinima komunista. On ne samo da je posve hladan prema ovakvim ponudama aktuelnih ideoloških moda, nego ih povremeno, premda rubno, i prokomentariše.

Njegova istorija hladnog rata za čitaoca će biti zanimljiva i zato što je doista pisana izvan perspektive učesnika u tom ratu. Ravnodušan prema prosovjetskoj kao i zapadnoj marksističkoj interpretaciji epohe, Keršo je na trenutke i na pomalo šokantan način distanciran i od zapadnjačke, na kraju i pobjedničke hladnoratovske perspektive. Tako, recimo, piše o jednostranosti straha koji je od atomske bombe vladao među građanima Zapada tokom pedesetih. Sovjetske bombe su doživljavali kao prijetnju opstanku svijeta, premda ih je stalno bilo neuporedivo manje nego američkih, a američke bombe doživljavali su kao sredstvo odvraćanja i preventivne zaštite, od kojih svijetu ne prijeti nikakva opasnost. Bila je to svojevrsna zaslijepljenost propagandom.

Malo prije smrti Staljin je Zapadu nudio ujedinjenje Njemačke, pod uslovom trajne njemačke neutralnosti. Amerika je to odbila. Nekoliko godina kasnije, “zabrinut zbog mogućnosti obnove ‘njemačkog militarizma’”, budući da su Amerikanci i Britanci Zapadnoj Njemačkoj dopustili vojsku od pola miliona ljudi, uključujući mornaricu i vazduhoplovstvo, Sovjetski Savez predložio je vlastito pristupanje NATO savezu. Zapad je to odbio i tek nakon toga osnovan je vojni pakt zemalja Varšavskog ugovora. (Ovaj čitaoc je, recimo, još i znao za Staljinovu ponudu ujedinjene, ali neutralne Njemačke, ali nije imao pojma o toj kolosalnoj, ali i vrlo značajnoj bizarnosti da je Sovjetski Savez htio u NATO. Velika većina drugih, hrvatskih koliko i evropskih, čitalaca nemaju pojma ni o jednom ni o drugom, premda bi važno bilo znati, ne samo zbog prošlosti nego i zbog sadašnjosti, da prijetnja svjetskom miru nipošto tokom hladnoga rata nisu bili samo jedni…) .

Izvanredno zanimljiv i važan dio interpretacije Jana Keršoa tiče se Alžira, alžirskog rata za oslobođenje i francuske traume i kompleksa izazvanih tim velikim, te u antropološkom, a možda i u istoriografskom smislu još uvijek nedovršenim događajem (nedovršenim, jer se još uvijek, vrlo živo, množi niz direktnih posljedica tog rata). Keršo na neki način započinje priču od dramatično bitnog podatka, koji se skoro uvijek prećutkuje, zaboravlja, ostavlja negdje po strani: Alžir u pravnom, ali ni u životnom, kulturnom i socijalnom smislu nije bio francuska kolonija, nego je još od 1848. bio integralni dio francuske teritorije. U Alžiru su živjele, ali su se u Alžiru i rađale generacije Francuza, koji su zaista bili Francuzi, ali drugu domovinu osim Alžira nisu imali. (O tome smo ponešto znali iz romana i eseja Alberta Kamija.) Stotine hiljada Evropljana, ne samo Francuza, naselili su tu zemlju i bili domaći u njoj. Arapsko-muslimanska većina je bila obespravljena, i u tome je bila klica pobune, koja je zametnuta još u davna predratna vremena, i o kojoj Francuzi neće povesti računa sve dok već ne bude prekasno.

Šarl de Gol umio je izaći iz Alžira i time amputirati ne samo dio izgubljene francuske teritorije, nego i s ogromnim brojem kulturološki, nacionalno i politički objedinjenih izbjeglica opasno zaljuljati Francusku republiku, jer bi nakon krvavog rata svako drugo rješenje bilo gore i opasnije. U južnu Francusku izbjeglo je 800.000 kolona (Francuza i ostalih Evropljana), chelokupna alžirska jevrejska zajednica, te neutvrđen broj harkija, Arapa koji su bili lojalni vlastima, radili su u državnoj službi, kao policajci, činovnici, poštari, a u novom su Alžiru bili izvrgnuti krvavom pravedničkom bijesu većine. Njih je u Francuskoj dočekao nemjerljiv prijezir, ali nisu više imali gdje. Dijete harkija je Zinedin Zidan.

Alžirska epizoda, onako kako je predstavlja i interpretira Jan Keršo, višestruko bi nam na Balkanu mogla biti zanimljiva. I ne samo na Balkanu. Ako ni zbog čega, a ono da se prisjetimo u čemu je razlika između velikih ljudi i državnika kakav je bio De Gol i ovih nevoljnika koji danas upravljaju našim sudbinama, a bogami i sudbinom Evrope.

Način na koji Keršo tretira naše male uloge u velikoj evropskoj istoriji nikako se neće svidjeti onoj moralno-intelektualnoj matici i eliti koja upravlja današnjom Hrvatskom. Osim što nema nikakvih simpatija za Hitlera, Pavelića i ustaše, Keršo, premda antikomunista, vrlo jasno razlikuje Jugoslaviju od sovjetskog komunističkog bloka. Premda mu ne pjeva ode, Tito je u njegovoj interpretaciji pozitivac. Jednako je nezgodna stvar s njegovom interpretacijom ratova u devedesetim, te s ulogom Franje Tuđmana u najnovijoj evropskoj istoriji. Do u najsitnija crevca vjeran faktografiji, Keršo našu najnoviju istoriju tumači na način koji je blizak načinu i interpretaciji Ive Goldštajna, samo što Keršo nema ni Goldštajnove milosti prema temi, ni njegov hrvatski patriotizam.

Tako piše: “Ustaše su, često na bestijalan način, ubile stotine hiljada Srba (većinom), Jevreja i Roma. Broj ubijenih ogorčeno su osporavali i srpski (koji su ga preuveličavali) i hrvatski nacionalisti (koji su ga umanjivali). Franjo Tuđman, koji će uskoro postati predsjednik Hrvatske, bio je među onima koji su umanjivali razmjere ustaških ubijanja (bizarno je da je za progon Srba u NDH okrivio Jevreje, a tvrdio je takođee da je i broj ubijenih Jevreja u Holokaustu preuveličan).”

Vuk Perišić sjajno je preveo knjigu, a ovaj mu čitalac nalazi samo jednu grešku, toliko sitnu da je vrijedi anegdotalno spomenuti. U fusnoti na 445 stranici, navodeći da je fragment teksta iz dnevnika djevojčice Zlate Filipović preveo s engleskog, prevodilac kaže: “Ne postoji službeno izdanje ‘Zlatinog dnevnika’ na južnoslovenskim jezicima.” To nije tačno. Knjigu je 1994. u izvorniku objavilo Znanje, u biblioteci Hit junior, urednički ju je potpisao Ivan Kušan, koji je ovog čitaoca pozvao da govori na promociji, održanoj u Klubu Jabuka negdje u proljeće iste godine.

 

Autor Miljenko Jergović

 

Izvor Jutarnji list, 23. april 2019.

Preporučujemo
Pratite nas na YouTube-u