Ušli smo u eru novog hladnog rata

Generali i stratezi dobro znaju ono što promiče ekonomistima i trgovcima: američko-kineski hladni rat je počeo i trajaće decenijama

Juna 2005. godine, napisao sam članak za naslovnicu Atlantika pod naslovom „Kako bismo se borili protiv Kine“. Napisao sam da će „američko vojno nadmetanje sa Kinom… definisati 21. vek. A Kina će biti opasniji protivnik nego što je Rusija ikada bila“. Postarao sam se da objasnim da će ratovi budućnosti biti pomorski, sa svim svojim apstraktnim borbenim sistemima, iako su pre 14 godina prljave protivpobunjeničke borbe bile u središtu pažnje.

Ta budućnost je stigla i ona ne predstavlja ništa manje od novog hladnog rata: konstantni, beskonačni kineski kompjutersko-hakerski napadi na arhive američkih ratnih brodova, personalne arhive Pentagona i tome slično, predstavljaju rat vođen drugim sredstvima. Ova situacija će trajati decenijama i samo će se pogoršavati, bez obzira na to da li je ovaj ili onaj trgovinski sporazum sklopljen pred kamerama između nasmejanih kineskih i američkih zvaničnika, čime se finansijska tržišta lansiraju u nebesa. Novi hladni rat je permanentan iz čitavog niza razloga koje generali i stratezi razumeju, a mnogi drugi, naročito oni iz poslovne i finansijske zajednice usmerene ka Davosu, i dalje više vole da ignorišu. A kako su odnosi između SAD i Kine najvažniji za svet (i proizvode brojne sekundarne i tercijarne efekte), hladni rat između ova dva subjekta postaje negativni organizujući princip današnje geopolitike, sa čime će tržišta jednostavno morati da računaju.

KINESKI KARIBI
Uzrok je to što su razlike između Sjedinjenih Država i Kine oštre i fundamentalne. One se jedva mogu obuzdati pregovorima, ali se nikada ne mogu istinski smanjiti. Kinezi su posvećeni tome da isteraju američke pomorske i vazduhoplovne snage iz Zapadnog Pacifika (tj. Južnog i Istočnog kineskog mora), dok je američka vojska odlučna u nameri da tu ostane. Kineska nastojanja savršeno imaju smisla kada se posmatraju sa njihove tačke gledišta. Kinezi gledaju na Južno kinesko more na način na koji su američki stratezi posmatrali Karibe tokom 19. i početkom 20. veka: kao na vodenu ekstenziju svoje kontinentalne, kopnene mase, čija bi kontrola omogućila slanje mornaričkih snaga u širi rejon Pacifika i Indijskog okeana, uz istovremeno smekšavanje Tajvana. To je slično načinu na koji je dominacija nad karipskom regijom omogućila Sjedinjenim Državama da strateški kontrolišu Zapadnu hemisferu, pa tako i da utiču na balans snaga na Istočnoj hemisferi u dva svetska rata i Hladnom ratu. Za Sjedinjene Države je put ka statusu svetske sile počeo na Karibima, a za Kinu on počinje u Južnom kineskom moru.

Ali Amerikanci se neće maknuti sa Zapadnog Pacifika. Američki vojni establišment, kako onaj uniformisani, tako i onaj civilni, tretira Sjedinjene Države kao pacifičku silu za sva vremena: o tome svedoči poduhvat komodora Metjua Perija za trgovinsko otvaranje Japana 1853, američka okupacija Filipina 1899, krvavi pomorski desanti na čitav niz pacifičkih ostrva u Drugom svetskom ratu, slamanje i obnova Japana nakon Drugog svetskog rata, Korejski i Vijetnamski rat, i možda najvažnije, trenutna ugovorna savezništva Vašingtona koja se protežu od Japana do Australije. Radi se o emotivnoj i istorijskoj posvećenosti, što sam i sam iskusio dok sam bio na američkim ratnim brodovima u Zapadnom Pacifiku.

Borbena formacija kineskog nosača aviona Lajoning tokom vojnih vežbi kineske mornarice u Južnom kineskom moru, 2. januar 2017.

Štaviše, američko Ministarstvo odbrane je mnogo više naelektrisano povodom kineske pretnje u odnosu na rusku. Tamo smatraju da Kina, sa njenim agilnim uzdizanjem u ulogu tehnološke sile (pri čemu je ne opterećuje ledeni birokratski nadzor kakav vlada u Americi), može da sustigne i prestigne Sjedinjene Države u 5G mrežama i digitalnim borbenim sistemima. Silikonska dolina jednostavno nikada neće sarađivati sa Pentagonom ni blizu onog nivoa na kojem bujajući kineski visokotehnološki sektor sarađuje sa svojom vladom. Kina je referentna pretnja u odnosu na koju se američka vojska samoprocenjuje.

DVOPARTIJSKI KONSENZUS
Američko odbijanje da se teritorije otvorenog mora prepuste Kini je slavljeno od strane liberalnih jastrebova koji će najverovatnije popuniti azijske kadrove bilo koje predstojeće demokratske administracije, da i ne pominjemo republikance (kako one antitrampovski orijentisane, tako i one koji podržavaju predsednika Trampa). Što se tiče takozvanih američkih neoizolacionista, kada pogledate bolje oni se suštinski zapravo zalažu za povlačenje američkih kopnenih snaga sa Bliskog istoka, što je nešto što bi u stvari ojačalo američke pozicije protiv Kine. A kada pogledamo levičarske demokratske progresivce, kada se radi o tvrdolinijaškom pristupu trgovinskim pregovorima sa Kinom, oni i nisu tako daleko od mišljenja Trampovih ekonomskih savetnika. Podsetimo se da je kandidat demokrata Hilari Klinton bila primorana da se javno odrekne sporazuma o slobodnoj trgovini pod nazivom „Transpacifičko partnerstvo“, usled pritisaka iz njene sopstvene stranke. Činjenica je da je, od odlaska predsednika Ričarda Niksona u Kinu 1972, američka politika na Pacifiku bila izrazito konzistentna bez obzira na to koja je stranka držala Belu kuću, pa je isto tako i okretanje protiv Kine dvopartijski stav, što znači da na njega bilo kakav potencijalni impičment (opoziv predsednika, prim. prev.) ili predsednički izbori neće imati nekog dramatičnog efekta.

Što se tiče samih trgovinskih pregovora, ono što zaista ljuti i trampovce i demokrate (kako one umerene, tako i one progresivne) je sam način na koji Kina posluje: uz krađu intelektualne svojine, pribavljanje osetljivih tehnologija „bajautom“ (engl. „buyout“ – kupovina kontrolnog udela akcija u nekoj kompaniji, sa sve osobljem, opremom, dugovima i ostalom aktivom i pasivom entiteta, prim. prev.), spajanje državnog i privatnog sektora kako bi kineske kompanije imale nepoštenu prednost (nepoštenu makar po merilima globalnog kapitalističkog trgovinskog sistema), manipulacije valutama, itd. Trgovinski pregovori, ma kako uspešni bili, nikada neće uspeti da promene te fundamentalne probleme. Kina može da prilagođava svoj poslovni model samo na marginama.

A kako se ekonomske tenzije sa Kinom nikada neće značajnije umanjiti, one će se samo rasplamsati u vojnoj sferi. Kada se kineski brodovi sudaraju sa američkim razaračima, ili Kina uskraćuje ulaz američkom desantnom brodu u Hong Kong – kao što se dogodilo prošle jeseni – to se ne može odvojiti od atmosfere promenjene retorike povodom trgovine. Sa nestajanjem liberalnog svetskog poretka, otpočela je normalnija istorijska era geopolitičkog rivalstva, a trgovinske tenzije su samo pratnja tih rivaliteta. Kako bi razumeli šta se dešava, moramo da prekinemo sa veštačkim razdvajanjem kinesko-američkih trgovinskih tenzija i kinesko-američkih vojnih tenzija.

FILOZOFSKA SUPROTSTAVLjENOST
Postoji i ideološki aspekt ovog novog hladnog rata. Nekoliko decenija se na kineski munjeviti razvoj u Sjedinjenim Državama gledalo pozitivno, a relativno prosvećena autoritarnost Deng Sjaopinga i njegovih naslednika je bila sa lakoćom tolerisana, naročito u američkoj poslovnoj zajednici. Ali je Kina pod Sijem Đinpingom evoluirala od meke ka tvrdoj autoritarnosti. Umesto kolegijalne grupe neharizmatičnih tehnokrata obuzdanih pravilima o penzionisanju, sada imamo doživotnog predsednika sa rastućim kultom ličnosti, koji se nalazi na vrhu rigorozne kontrole omogućene digitalnim sredstvima – što uključuje elektronsku facijalnu rekogniciju (prepoznavanje lica) i praćenje internet pretraga sopstvenih građana. Sve to postaje sve jezivije, a američki lideri iz obe stranke osećaju sve veću odbojnost prema tome. Ovde takođe govorimo o režimu koji je u proteklim godinama utamničio oko milion etničkih Ujgura-muslimana u rigoroznim radnim logorima. Filozofska suprotstavljenost između američkog i kineskog sistema postaje velika kao jaz koji je postojao između američke demokratije i sovjetskog komunizma.

Trgovinski pregovori američke i kineske delegacije, Peking, 14. februar 2019.

Imajte na umu i to da tehnologija podstiče ovaj sukob, umesto da ga ublaži. Kako Sjedinjene Države i Kina sada „nastanjuju“ isti digitalni ekosistem, „ratovi integracije“ – u kojim granice nisu udaljene hiljadama milj, već samo jedan klik – su mogući po prvi put u istoriji: Kina može da provali u američke poslovne i vojne mreže, kao što i Sjedinjene Države mogu da provale u kineske. Veliki Pacifik više nije barijera kakva je nekada bio. Šire posmatrano, upravo je uspeh decenija kapitalističkog i pseudo-kapitalističkog ekonomskog razvoja širom Pacifika generisao bogatstvo potrebno za upuštanje u tako sofistikovanu vojnu sajber trku u naoružanju. Uistinu bi novo doba ratovodstva bilo nemoguće bez ekonomskog prosperiteta koji mu je prethodio: čaša je poluprazna upravo zato što je polupuna. Ovo je teza gotovo proročke knjige profesora Pola Brekena sa Jejla, iz 1999, pod naslovom Vatra na Istoku: Uspon azijske vojne snage i drugo nuklearno doba.

RAT NIJE IZVESTAN, ALI…
Dobra vest je što sve ovo ne mora da dovede do krvavog rata. Loša vest je što bi moglo. Lično smatram da šanse za nasilni rasplet još uvek nisu ni blizu nivoa 50-50, nakon čega rat postaje verovatan, umesto moguć. Bez obzira na to, šanse za rat su se bitno uvećale. Razlozi za to prevazilaze puku Tukididovu paradigmu straha, časti i interesa. Pitanje je koliko bi Kinezi mogli da budu emotivni povodom pitanja kakvo je, na primer, Tajvan; i koliko je lako da se pomorski i vazduhoplovni incidenti (i nezgode) otmu kontroli. Što se više ove zemlje budu borile oko trgovine i što kineski i američki ratni brodovi budu bili bliže jedni drugima u Južnom kineskom moru, to će vremenom sukobljene strane imati manje kontrole nad događanjima. Kao što znamo, mnogi ratovi su počeli iako nijedna strana nije imala interes da ga započne. A vruć konflikt u Južnom ili Istočnom kineskom moru će uticati na svetski finansijski sistem mnogo više nego kolaps Iraka, Sirije, Libije ili Jemena.

Ono što je sprečavalo Hladni rat da preraste u vrući je bio strah od hidrogenskih bombi. To daleko manje važi za ovaj novi hladni rat. Upotreba nuklearnog oružja i era njihovog testiranja u atmosferi nastavlja da čili iz sećanja, što kreatore politika na obe strane čini manje užasnutim pred takvim oružjem nego što su to bili njihovi prethodnici tokom 1950-ih i 1960-ih. Uz to, nuklearni arsenali su postali manji u smislu veličine i razorne snage i postaju usmereniji na taktički nivo dejstva. Povrh toga, u ovoj novoj eri preciznog, tj. navođenog oružja i potencijalnih masivnih sajber napada, obim nenuklearnog ratovodstva se drastično uvećao. Rat velikih sila je sada zamisliv na način na koji nije bio tokom prvog Hladnog rata.

IRACIONALNE STRASTI
Ono što bi zaista trebalo da nas plaši nije Kina u usponu, nego Kina u padu. Kina sa ekonomijom koja usporava, nakon stvaranja pozamašne srednje klase sa potpuno novim kategorijama potreba i zahteva, jeste Kina koja bi mogla da iskusi više društvenih i političkih tenzija u narednoj deceniji. Tema knjige Politički poredak u društvima koja se menjaju koju je 1968. napisao harvardski politikolog Samjuel Hantington jeste da stvaranjem velikih srednjih klasa raste potencijal za političke nemire u državama. To će podstaći kinesko rukovodstvo da još više raspali nacionalizam u cilju društvene kohezije. Dok skeptici, naročito u svetskoj poslovnoj zajednici, gledaju na Južno i Istočno kinesko more samo kao na gomilu kamenja koje štrči iz vode, kinesko stanovništvo to vidi drugačije. Za njih je Južno kinesko more sveta teritorija, maltene kao i Tajvan. A jedino što sprečava Kinu da postane još agresivnija u Istočnom kineskom moru je strah da bi Japan mogao da je porazi u otvorenom sukobu – što je nešto što bi toliko ponizilo rukovodstvo iz Pekinga da bi dovelo u pitanje stabilnost same Komunističke partije. Tako da će Kina čekati još par godina dok ne prevaziđe Japan u pomorskoj i vazduhoplovnoj snazi. Vladari iz Pekinga su svesni toga koliko je tesno njihova strategija vezana za raspoloženje kineskih masa. Prema tome, ovaj novi hladni rat je podložniji iracionalnim strastima, podgrejanim ekonomskim nesuglasicama, nego što je to bio stari Hladni rat.

Svečani defile Narodnooslobodilačke vojske Kine prilikom obeležavanja 70. godišnjice Dana pobede u Drugom svetskom ratu, Moskva, 9. maj 2015.

U drugoj polovini dvadesetog veka, Sjedinjene Države i Sovjetski savez su imali sopstvene unutrašnje ekonomije (bez obzira na to koliko su različite one međusobno bile), koje su bile daleko bolje zaštićene od destabilišućih snaga globalizacije nego što su američka i kineska ekonomija sada. Upravo je fuzija vojnih, trgovinskih, ekonomskih i ideoloških tenzija – kombinovanih sa destabilizacijom koju je iznedrilo digitalno doba, brišući fizičke distance – ono što je stvorilo zlokobno vrzino kolo odnosa između Sjedinjenih Država i Kine.

Geopolitički izazov prve polovine 21. veka je ogroman: kako sprečiti da se hladni rat između Kine i SAD pretvori u vrući. Sprečavanje vrućeg rata podrazumeva intenziviranje diplomatije ne samo od strane Stejt departmenta, nego i od Pentagona – da američki generali razgovaraju i posećuju kineske generale kako bi stvorili mrežu odnosa koji su ekvivalentni hladnoratovskoj vrućoj liniji. Ova diplomatija mora da odoli iskušenju svođenja američko-kineskih odnosa na jednu spornu temu, bilo da je to trgovina ili Južno kinesko more. Ona bi mogla da znači tvrdu igru na polju trgovine, uz održavanje javne retorike opuštenom i razumnom. Strast postaje istinski neprijatelj u ovom nadmetanju, jer u megafonskom svetu društvenih medija strast rasplamsava impuls za potvrđivanjem sopstvenog statusa, što je oduvek bio osnovni izvor ratova. To više od svega zahteva preuzimanje jednog koncepta iz priručnika američkog diplomate Džordža Kenana o obuzdavanju: budite oprezni, ali uvek budite spremni za kompromis povodom pojedinačnih pitanja, kao i tokom kriza. Drugim rečima, budite strpljiviji od njih. Jer, iako je potpuno drugačiji od sovjetskog sistema, kineski sistem će – što više bude postajao autoritaran – biti skloniji pucanju od američkog.

 

Robert Kaplan je autor knjige „Povratak svetu Marka Pola: Rat, strategija i američki interesi u 21. veku“. Takođe je viši saradnik Centra za novu američku bezbednost i viši savetnik Evroazija grupe.

 

Preveo Vladan Mirković

 

Izvor Foreign Policy

Svet
Pratite nas na YouTube-u