Pravoslavlje i privredni život (2)

Pravoslavlje ne može da se povezuje sa nekom od postojećih klasa, a još manje sa bilo kakvim određenim sistemom privrednog organizovanja

Prvi deo ovog teksta, pod naslovom „Pravoslavlje i privredni život“, možete pročitati OVDE.

 

Od ove ontologije privrede okrenimo se njenoj etici. U oblasti potrošnje i opšteg moralisanja u privrednom životu uticaj Crkve ispoljava se u vaspitavanju duhovnog ukusa, u borbi sa savremenim paganstvom, sa raskoši i izopačenošću. Naravno, stepen toga uticaja teško je izmeriti, ali tu činjenicu isto je toliko teško poricati.

U oblasti raspodele Crkva je pozvana da bude socijalna savest, a obavezna je da svoj glas podiže u srcima ljudi i u društvenom životu. U savremenoj socijalnoj neusklađenosti Crkva podržava društvenu solidarnost kojom se društva čuvaju od rušilačkog delovanja centrifugalnih sila klasne borbe. Ukoliko bi učenje o klasnoj borbi poništilo sva društvena učenja, onda društvo ne bi postojalo jer bi se raspalo u međusobnoj borbi. Ali, čovečanstvo ipak živi od ljubavi, a ne od mržnje i može se reći, uprkos mržnji. A moć ljubavi, spasavajuće i objedinjavajuće, daje Crkva.

Bilo bi neumesno ovaj uticaj pripisivati bilo kojoj od hrišćanskih veroispovesti, zato što ovde imamo zajedničko delovanje svih, pri čemu svaka od Crkava ima svoj udeo u učestvovanju. To se isto mora reći i o socijalnom delovanju hrišćanstva, kako se to i ispoljilo u današnje doba u vezi sa pokretom Life and Work, a koji je započeo na Stokholmskoj konferenciji. U sferi praktičnog razrešavanja socijalnog pitanja, u njegovom najnovijem postavljanju, pravoslavlje ima manje istorijsko iskustvo nego zapadne crkve koje su pred sobom imale razvijeni industrijski kapitalizam u to doba kada su pravoslavne zemlje još bile u stanju naturalne privrede sa prevladavanjem zemljoradnje. I samo najnovije vreme sa svojim pitanjima, naročito u vezi sa boljševizmom, postavlja Crkvu pred socijalno pitanje u svoj njegovoj oštrini.

Može se ukazati na ona svojstva pravoslavlja koja imaju važnost za njegov odnos prema socijalnom problemu. To je, pre svega, bez obzira na prisustvo jerarhizma, odsustvo klerikalizma, i uopšte saborni duh pravoslavlja, ono što se laičkim jezikom zove demokratizam. Naravno, pravoslavna sabornost nije demokratija, ipak, ovde odsustvo „kneževa crkve“, sa crkvenim monarhom – papom na čelu, čini ga narodnijim, pogodnijim za duh ekonomske demokratije. Dostojevski je ponekad govorio: pravoslavlje je naši ruski socijalizam. Time je hteo da kaže da se u njemu sadrži nadahnuće ljubavi i socijalne jednakosti koje je odsutno u bezbožnom socijalizmu. Pravoslavlje je u istoriji bilo ne samo carsko, nego i seljačko. Sada, prestavši da bude prvo, a ostajući drugo, sve bliže postaje radničkoj klasi.

Monah na Svetoj Gori obrezuje maslinovo stablo

Što se tiče konkretno socijalizma, pravoslavlje se, naravno (uostalom, zajedno sa čitavim hrišćanstvom), nepomirljivo odnosi prema bezbožništvu u socijalizmu, koje kao da predstavlja njegovu religiju. Ova veza socijalizma sa antihrišćanskim čovekoboštvom predstavlja činjenicu savremenosti koja ima svoje duhovne i istorijske uzroke. To je iskušenje hleba radi kojeg se čovečanstvo odriče Hrista i ispoveda da jedino od hleba čovek živi (ekonomski materijalizam). Ipak, ova žalosna činjenica ne čini ovu vezu socijalizma sa bezbožništvom nerazlučivom i ostavlja mogućnost za drugačiju hrišćansku budućnost. Jer, čovekova duša je po prirodi hrišćanka i ona se ne može do kraja zadovoljavati samo hlebom.

ODNOS PREMA SOCIJALIZMU
Kakav je, pak, doista, odnos pravoslavlja prema socijalizmu? Ono do sada nije pružilo bogoslovsko određenje po ovom pitanju, a ono i nije potrebno zato što to nije pitanje dogmatike, nego jedino socijalne etike. Ipak, u pravoslavnom predanju, u delima vaseljenskih učitelja Crkve (Sv. Vasilija Velikoga, Jovana Zlatoustog i dr), imamo savršeno dovoljno osnova za pozitivan odnos prema socijalizmu shvaćenom u najopštijem smislu, kao negiranje sistema ekploatacija, špekulisanja, koristoljublja.

Razume se, reforma socijalnog poretka, kao i mera ostvarljivosti socijalnog ideala, jeste ne samo pitanje principa, nego i praktične svrsishodnosti. Svaka privredna organizacija ima svoje pluseve i minuse pod koje se mora podvoditi praktični račun. I ruski komunizam je pokazao, s dovoljnom očiglednošću, kakva je on neizmerna beda, budući da se ostvaruje kao najsurovije nasilje s gaženjem svih ljudskih prava. Ipak, to je upravo zato što je njegova duša bezbožništvo i militantno bogoborstvo. Zbog toga za njega i ne postoje one religijske granice koje se postavljaju nasilju priznavanjem lične slobode i neotuđivih prava ličnosti na samoopredeljenje.

Ipak, mogućan je drugačiji, takoreći slobodan ili demokratski socijalizam i smatramo da ga istorija neće mimoići. I za pravoslavlje nema nikakvih razloga da mu se suprotstavlja; naprotiv, on je ispunjenje zapovesti ljubavi u socijalnom životu. A pravoslavlje ima u sebi moći za ovaj socijalni poziv – da osvetljava istorijski put čovečanstva svojom svetlošću da budi socijalnu savest, da zvonjenjem poziva u crkvu trudbenike i mukom pritisnute. Sve do sada, u svojim istorijskim sudbinama, pravoslavlje je imalo manju mogućnost da se samoodređuje u odnosu na socijalno pitanje, nego druge hrišćanske veroispovesti.

Ali, upravo u današnje vreme ono je u boljševičkoj Rusiji postavljeno licem u lice sa njim. Kada se gvozdena klešta besmislenoga komunizma, koja guše svaki život, konačno rasture, rusko pravoslavlje će duhovno iskoristiti one pouke koje mu je Proviđenje poslalo u danima teških iskušenja, u oblasti socijalnog hrišćanstva.

Spomenik Karlu Marksu u Moskvi na kojem se nalazi natpis „Proleteri svih zemalja, ujedinite se”.

Pravoslavlju, pri ovome, nisu svojstveni oni zadaci klerikalizma koji se neizbežno ukazuju kao svojstveni militantnom imperijalizmu katoličanstva. Za ovaj potonji, socijalna politika, i čak takozvani katolički socijalizam, jest neizbežno sredstvo za očuvanje i proširenje uticaja crkvene organizacije sa papom na čelu (mada mi, naravno, ne mislimo da je to samo sredstvo). Ovaj imperijalistički motiv gotovo da nije prisutan u pravoslavlju, koje teži da proširi svoj uticaj jedino na duše. Ali, pitanja socijalnog hrišćanstva moraju za njega da postoje kao takva, sama po sebi, ili stvar njegovog vlastitog samoopredeljenja, njegovog propovedanja u svetu. Proroci Izrailja imali su u svojoj propovedi socijalne motive, zbog čega se u njima ne bez razloga vide rani vesnici socijalnog hrišćanstva na starozavetnoj osnovi. Ali, duh prorokovanja nije se ugasio u hrišćanskoj Crkvi, za koju rukovodeću moć imaju reči apostola Pavla: „Duha ne gasite. Proroštva ne prezirite“.

SOCIJALNO HRIŠĆANSTVO
Tokom mnogovekovnog postojanja hrišćanske Crkve, a naročito u 19. veku, i na istoku i na zapadu, pojavljuju se pokušaji propovedanja socijalnog hrišćanstva.[1] Lično smatram da mi ovde imamo još neotvorenu stranicu hrišćanstva i njeno otvaranje pripada budućnosti.

Za hrišćanstvo, naravno, nije dovoljno da se samo prilagođava promenama koje su se zbile u životu nezavisno od njega i, pri tome, ne uvek slobodno i neiznuđeno, kako je to bilo i jeste do ovoga vremena. Hrišćanstvo je pozvano da vodi narode, da budi njihovu savest i napreže njihovu volju ka novim ciljevima koji su obuhvaćeni u njegovoj neizmernosti. Drugim rečima, očekujemo buđenje novog proročkog duha u hrišćanstvu, njegove početke već vidimo u ruskom pravoslavlju 19. veka, a u njegovo dalje raspaljivanje uzdamo se posle u boljševičkoj Rusiji.

Reč je o nečem većem, čak neizmerno većem, nego što je „hrišćanski socijalizam“ u njegovim različitim oblicima, u kakvima on postoji u svim zemljama. Reč je o novom liku društvenog hrišćanstva, o novom obrascu crkvenosti i crkvenog socijalnog stvaralaštva; ono što se sada zove socijalizam jeste samo jedan od spoljašnjih pralikova onog izobilja darova koje u sebi sadrži Crkva. Da, i hrišćanstvo ima svoju socijalnu i komunističku „utopiju“ koja će se ostvariti ovde na zemlji i njeno je ime na jeziku starozavetnih i novozavetnih proročanstava. Carstvo Božije koje u potpunosti svojoj pripada budućem veku, ali će se ispoljiti – radi svedočenja istine – i još ovde, na zemlji.

O ovome svedoče starozavetni proroci (Isaija i dr) i o ovome svedoči i Tajnovidac (Otkrov. gl. 20). Hristos je Car i, mada carstvo Njegovo nije od ovoga sveta, ono se dešava i na ovom svetu. Carska harizma koju je On dao Crkvi, zove i tera na istorijsko stvaralaštvo. A sada oni koji imaju uši da slušaju neka obrate pažnju na grmljavine istorije. Ipak, ovo pripada onoj budućnosti koja za nas još leži iza istorijskog horizonta. Za sadašnji trenutak, pak, ostaje saomopredeljenje pravoslavlja u odnosu na postojeće socijalne klase i njihove uzajamne odnose.

DVE POZICIJE
Razume se, pravoslavlje ne može sebe da vezuje ni sa kakvom od postojećih klasa kao takvom (mada to žele da mu natovare i s desna i s leva). Hrišćanstvo je iznad klasa sa njihovom ograničenošću i egoizmom. Još manje ono može da bude povezano sa bilo kakvim određenim sistemom privrednog organizovanja, za svaki od njih postoji vlastiti istorijski redosled. Ipak, u primeni na savremeni trenutak mogu biti istaknute dve pozicije koje imaju nekakvu socijalno-etičku očiglednost.

Prva se pozicija sastoji u tome da pravoslavlje ne štiti privatno vlasništvo kao takvo, čak ni u onom stepenu u kojem to još čini katolička Crkva koja u njemu vidi ustanovljenje prirodnog prava (enciklika pape Lava 13. Rerum novarum i dr). Privatno vlasništvo je istorijska institucija koja se sve vreme menjala u svojim karakteristikama, kao i u svom socijalnom značenju, i nijedan od načina njegovog postojanja nema samodovoljan i stalan značaj. Druga pozicija sastoji se u tome što pravoslavlje ne može da štiti kapitalistički sistem privrede kao takav, jer je on zasnovan na eksploataciji najamnog rada, mada se do pogodnog trenutka može s njim miriti radi njegovih zasluga u podizanju proizvodnosti rada i u opštoj proizvođačkoj energiji.

Monah čisti manastirski kompleks Kijevsko-pečerske lavre

Ali, ovde postoje neosporne granice čije prelaženje nema opravdanja. Kao što hrišćanstvo ne može i ne sme da se miri sa crnačkim ropstvom, tako ono ne sme da se miri ni sa eksploatacijom dečijeg rada kojeg je bilo u prvobitnim stadijumima kapitalizma; uostalom, i sam on, kao i privatno vlasništvo, neprekidno se menjaju u svom istorijskom liku, urastajući u socijalizam. No, apstraktne kategorije socijalizma ili kapitalizma, toliko pogodne za demagogiju, pokazuju se savršeno neprimenjivima za produbljivanje razmatranja pitanja u svetlu savesti. Ali, postoji jedna viša vrednost u svetlosti koje i treba davati uporednu ocenu različitih privrednih oblika. To je sloboda ličnosti, pravna i privredna. A najbolji od privrednih oblika, ma kako se on zvao i ma kakvu kombinaciju kapitalizma i socijalizma, privatnog i društvenog vlasništva, on predstavljao, jeste onaj koji najviše obezbeđuje u datom stanju ličnu slobodu, kako od prirodnog siromaštva, tako i od socijalnog ugnjetavanja. Zbog toga je u svojim prosuđivanjima o privrednim oblicima i odnosima prema njima pravoslavlje istorično. To je sfera relativizma sredstava, uz nepromnjeivost cilja.

Ali, zbog toga se ono može odnositi samo negativno jedino prema savremenom ruskom komunizmu, jer je on, uz neka savršeno neosporna socijalna  dostignuća, sistem tiranskog nasilja nad ličnom slobodom i njeno radikalno negiranje. On je sistem duhovnog ropstva, a zbog toga je i hula na Duha Svetoga. Zbog toga nije slučajno da je on propraćen i satanskom mržnjom prema Bogu i Njegovoj svetinji.

Kao zaključak, nekoliko reči o dogmatskom zasnivanju hrišćanskog socijalizma. On proističe iz opšte ideje Crkve koja, poput kvasca, deluje u čitavom svetu, a ova ideja nije ništa drugo do ideja bogoovaploćenja. Hristos je primio ljudsku prirodu u svoj njenoj punoći i u svom njenom istorijskom obuhvatu. Osvećenje i iskupljenje i, preobraženje odnose se ne samo na lično biće, nego i na ljudsku vrstu, na socijalno biće – za njih će se pitati i po njima će suditi čoveku na Strašnom sudu. I hrišćanska društvenost nosi ove nove zavete bogoovaploćenja koje se razotkriva u sili svojoj u sva vremena ljudske istorije svojim različitim stranama, a u naše doba hoće da se razotkrije u socijalnoj sferi.

 

(KRAJ)

 

Iz knjige: Pravoslavlje pregled učenja pravoslavne crkve, Novi Sad, Književna zajednica Novog Sada, Novi Sad, 1991.

 

Sergej Nikolajevič Bulgakov (1871-1944), ruski ekonomista, filosof, teolog i pravoslvni sveštenik.

________________________________________________________________________________

UPUTNICE:
[1] U Rusiji se ovde može ubrojiti delatnost grupe slavjanofila, arhimandrita Teodora Buharevog, Dostojevskog, Tolstoja, Vl. Solovjovog, naročito N. Fjodorovog. Ovde pripada i grupa sada aktivnih pisaca. Navešću i svoje knjige: 1) „Od marksizma ka idealizmu“, 2) „Dva grada“. Istraživanje o prirodi društvenog ideala u dva toma, 3) „Filosofija privrede“, 4) „Svetlost nevečernja“, 5) Beleške iz istorije ekonomskih učenja, Beleške iz istorije socijalnih učenja, i dr.

 

Naslovna fotografija: S. Vlasov

 

Izvor Novi Standard

Kultura, Filozofija
Pratite nas na YouTube-u