Mletačko-otomanski sukob u doba Sv. Vasilija Ostroškog

Kandijski rat je ostao u senci Tridesetogodišnjeg rata, ali je bio značajan za srpski narod, koji se na ratištima duž obale Jadranskog mora vratio u istoriju kao samosvestan akter

Sveti Vasilije Ostroški rođen je decembra 1610. godine a prestavio se u Gospodu maja 1671. Imao je 34 godine kada je juna 1645. počeo Kandijski rat (Κρητικός Πόλεμος, Guerra di Candia), sedam godina nakon što je hirotonisan za episkopa.[1] Umro je iste godine kada je taj rat formalno okončan potpisivanjem mira između Republike Sv. Marka i Porte, dve godine nakon pada Kandije (današnjeg Herakliona) 1669. i završetka ratnih dejstava.

Dugotrajni peti rat Mlečana protiv Turaka započet je na periferiji Evrope, u završnici za istoriju daleko značajnijeg Tridesetogodišnjeg rata. On je stoga isprva bio slabo prisutan u percepciji vodećih sila tog vremena, koje su bile preokupirane stvaranjem novog kontinentalnog poretka otelotvorenog 1648. godine u Vestfalskom miru. Trajanje Kandijskog rata poklapalo se sa četvrt veka dugim periodom života i delovanja Sv. Vasilija kao arhipastira i svetitelja, čiji su se plodovi pokazali jedinstveno značajnim u procesu obnove srpske samosvesti i duhovnosti.

Kandijski rat bio je takođe izuzetno značajan za srpski narod, pre svega zato što su se na njegovim ratištima duž istočne obale Jadranskog mora Srbi vratili na istorijsku scenu kao samosvesni akteri – posle vek i po nestanka sa te scene. U tom ratu učestvovali su Srbi koji su i pre 1645. godine živeli u Dalmaciji i Boki, predvođeni svojim serdarima i harambašama od kojih su neki nosili visoke činove mletačke vojske.[2] Važnu ulogu, međutim, imali su i Srbi izbegli sa turske teritorije koji su popunjavali proređene jednice mletačkih odreda. Nije bio zanemarljiv ni doprinos pograničnih zajednica pod vlašću sultana u primorju, čiji su žitelji – ne napuštajući svoje domove i imanja – svojevoljno izjavili vernost mletačkom Senatu i postali čuvari novonastale granice Serenisime (npr. Grbalj, Maine, Brajići itd).

Kandijski rat savremeni Srbi više ne pamte, premda je on dugo opstajao u kolektivnom sećanju nacije kao epopeja koja je kalila div-junake poput Vuka Mandušića, Stojana Jankovića i Baje Pivljanina. Borci protiv Turaka uživali su podršku duhovnika koji su ih kalili u pravoslavlju kada se usred ratnog vihora pojavila od ranije već poznata, ali na mahove zaoštrena pretnja papskog prozelitizma. Po zapisu Petra Šobajića, vladika Vasilije je „uvijek pod mantijom nosio po dvije kubure i zna se da je obilno pomagao harambašu Baja Pivljanina i njegove četnike“.[3] (Predanje veli da su bili pobratimi.) Podvizi slavnih serdara i harambaša maltene istog časa ulazili su u epske pesme koje su se nedugo potom pevale od Podunavlja na severoistoku do Stare Srbije na jugu.

Kandijski rat stvorio je fluidni vojno-politički i društveni okvir u kome je Sv. Vasilije živeo, radio i svojim delima doprineo dugotrajnom procesu srpske obnove započetom obnovom Patrijaršije 1557. godine. Kako ističe Radovan Samardžić, u tom ratu proces obnove ulazi u onu fazu burnog previranja posle koje je mogao da nastane pokret sa sve jasnije izraženim oslobodilačkim ciljevima i na sve pouzdanijim društvenim osnovama. U narodu i Crkvi očuvano nasleđe i samosvest „u Kandijskom ratu je počelo klijati onim izdancima koji će se kasnije razgranati u vek srpskoga nacionalnog preobražaja“.[4]

Geopolitički kontekst

U vreme ratova Osmanlija i Mletaka u istočnom Sredozemlju u 17. veku geopolitički stožer sveta bio se uveliko pomerio ka zapadu, ka atlantskim pomorskim silama – isprva Portugaliji i Španiji, potom Engleskoj i Holandiji. One su zagospodarile okeanskim prostranstvima i novim pomorskim putevima. Te su promene imale prvorazredni geopolitički značaj. Učinile su kopnenu vezu između tržišta Azije i luka u istočnom Sredozemlju (Put svile) irelevantnom, a pomorske veze između levantinskih luka i tržišta Evrope nepotrebnim.

Sukob Venecije i Turske u istočnom Sredozemlju ostao je stoga konflikt bez značaja za bitne vektore širenja moći novih velikih sila. Međutim, Mleci i Osmanlije kao da su bili predodređeni da ratuju već samim utemeljenjem svojih velikih strategija. Nema presedana u istoriji međunarodnih odnosa da dve značajne sile svog vremena vode čak sedam ratova u manje od tri veka (1423-1718).[5] Takođe nema presedana da su dve sile tako dugo i tako često ratovale kao ravnopravni protivnici, sa promenljivom ratnom srećom i nepredvidljivim ishodima sukoba, uprkos ogromnoj nesrazmeri njihovih ljudskih i materijalnih resursa. Slobodnih građana Venecije u samom gradu i okolnom kopnu (Terraferma) nikada nije bilo više od 200-250.000, dok je teritorija Republike sa svim njenim posedima bila ograničena na manje od 100.000 kvadratnih kilometara.

Mletačka karta Krita (Kandije) (Foto: Wikimedia/eng.travelogues.gr)
Mletačka karta Krita (Kandije) (Foto: Wikimedia/eng.travelogues.gr)

Kandijskim ratom Osmanska imperija ulazi u fazu prenapregnutosti. Slabljenju je doprinelo geostrateški nepromišljeno širenje duboko u kopnenom zaleđu severne obale Crnog mora. Ovo je Osmanlije dovelo u sukob sa tada još snažnom Poljskom sa zapadne strane, sa Rusijom u usponu sa istočne. Ovo su bili periferni frontovi – ključna tačka osmanskog pritiska bila je od Panonije ka donjoj Austriji – ali su svejedno iziskivali nesrazmerne vojne i materijalne resurse.

Proboj kopnene granice sa Austrijom ubedljivo je dominirao na listi turskih prioriteta. Još od rimskih vremena „bečka vrata“ kontrolisala su pristup srcu Evrope sa jugoistoka. Put ka bogatoj Češkoj kroz „moravska vrata“ na severu, ka još bogatijoj niziji severne Italije preko alpskih prevoja na jugu, ka Rajni i Francuskoj na zapadu, vodio je preko Austrije. Tursko osvajanje Beograda i Bude u razmaku od dve decenije nije bio cilj sam po sebi, već priprema logističkog zaleđa za prodor ka najvažnijem strateškom cilju: Beču.

Posle pomorskog poraza kod Lepanta 1571. godine trajno je sputana težnja ka projekciji pomorske moći Osmanlija ka okeanima, Atlanskom na zapadu i Indijskom na jugoistoku. Ni osvajanje Kipra neposredno uoči bitke kod Lepanta nije promenilo nepovoljnu stratešku sliku. Portugalci su uveliko kontrolisali izlaze iz Crvenog mora i Persijskog zaliva, a Španci Gibraltar. Osim toga, Turci nisu posedovali brodove sposobne za okeansku plovidbu. Osmanska pomorska strategija krajem 16. i početkom 17. veka stoga se fokusirala na ograničeni cilj ovladavanja istočnim Mediteranom. U tom cilju bilo je potrebno osvojiti Krit, značajno i veliko ostrvo kojim su Venecijanci vladali prethodna četiri i po veka.

Od iznenadnog turskog iskrcavanja na Kritu juna 1645. do početka 1648. godine skoro celo ostrvo sem Kandije palo je u turske ruke. Na istočnoj obali Jadranskog mora, međutim, Mleci su imali daleko povoljniju stratešku situaciju. Oni su uživali pomorsku premoć i bili su u stanju da uz pomoć lokalnih hrišćana oba obreda uspešno napadaju turska uporišta i naselja duž obale i u njenom zaleđu. Turske linije snabdevanja iz većih uporišta poput Livna do obale Jadrana bile su izdužene, ranjive i u zimskom periodu često neprohodne.

Mletačka strategija

Da bi odvratili protivnika od napada na uporišta Serenisime u primorju i Boki, a indirektno da bi oslabili pritisak na glavno ratište na Kritu, Mlečani su težili da hercegovačka i crnogorska plemena podstaknu da im se pridruže i udare na Turke. Posle tri godine ratovanja, međutim, glavarima tih plemena postalo je jasno da Venecija nema ni resurse ni političku volju da se ozbiljno posveti oslobođenju Hercegovine i Crne Gore od turske vlasti. Oni toga nisu bili svesni, ali odsustvo takve volje od samog početka rata uklapalo se u mletačku veliku strategiju.

Pravci mletačke ekspanzije bili su uslovljeni operativnim potrebama njene flote. Venecijanske brodove pokretali su jedra i ljudske mišice, koji stoga uglavnom nisu plovili duže od 3-4 dana bez pristajanja.[6] U tim intervalima bilo je potrebno obezbediti luke koje pružaju uslove za bezbedni vez, odmor posade, snabdevanje pitkom vodom, hranom i svim ostalim potrepštinama. Mletačka pomorska imperija stoga se prostirala duž priobalnih uporišta na istočnom Jadranu od Istre do Kotora, kao i drugde (obale današnje Albanije, Jonska ostrva, Peloponez itd.), koja su ispunjavala navedene uslove. Venecijanci su sagledavali važnost posedovanja malobrojnih ali probranih lokacija: dobrih sidrišta, lako branjivih utvrđenih punktova i strateških ostrva. Precizno su proračunavali koliko je teritorije u kopnenom zaleđu potrebno da zaposednu da bi im priobalno uporište bilo bezbedno. Nije ih nimalo zanimalo osvajanje teritorija zarad „slave“, a u primorju nije bilo izgleda da se izdaci proširenja i čuvanja novih poseda pokriju oporezivanjem žitelja.[7]

Piter Kastelin, „Bitka kod Dardanela (1656)“, 1657 (Foto: Wikimedia/Legermuseum, Delft. 00102437/002)
Piter Kastelin, „Bitka kod Dardanela (1656)“, 1657. (Foto: Wikimedia/Legermuseum, Delft. 00102437/002)

Ograničenom uspehu Mlečana u podsticanju Hercegovaca i Crnogoraca na borbu sa Turcima doprinela je i njihova naizgled šizofrena verska politika. Ni u jeku rata, kada su im sveži regruti pravoslavne vere bili preko potrebni, oni nisu odustajali od direktnog katoličenja, ili pak grčko-katoličkog unijaćenja, svojih „šizmatika“. Ovo je sprovođeno shodno deklarisanim ciljevima rimske Kongregacije za širenje vere osnovane 1622. godine. Plodove njenog rada i Sv. Vasilije gorko je iskusio iz prve ruke. Pritisci su povremeno dobijali ekstremnu formu: po nalogu zadarskog nadbiskupa Bernarda Floria iz 1648. godine Mlečani su pravoslavne nevoljne da prihvate katoličku veru slali kao robove na brodove, pri čemu je nagrada vojnicima bila 20 dukata „za svaku glavu koja se ulovi za galije“.[8]

Sa druge strane, u složenom poslu odbrane i upravljanja terotiorijalno uskim posedima i pod pritiskom iz dubine osmanskog kopna, pragmatizam je uglavnom odnosio prevagu nad borbenim katolicizmom koji je podsticala kontrareformacija. Goran Komar ističe da je Venecija čak gradila svojevrsni „okvir otvaranja, tolerancije i instrumente regionalnog ustroja samostalnih komuna u slobodi vjere“. Te su tekovine tek povremeno kidane i narušavane „kada su se javljali špicevi naprezanja rimskih prelata Dalmacije“.[9] Ta zlosrećna dvojnost pristupa problemu veroispovesti dalmatinskih Morlaka i njihove istoverne braće u primorju opstala je do kraja postojanja Republike.

Godina 1654. posebno je bila važna za Hercegovinu i primorje: brojni hercegovački hajduci tada dolaze na posede i u službu Mletačke republike (Pivljani, Nikšići, Drobnjaci, Banjani i drugi). Ovo međutim nije bitno uticalo na širu sliku: u završnici rata koja je usledila u sledećoj dekadi, operativni fokus Osmanlija bio je skoro isključivo na osvajanju Kandije. Ovo je ostavilo mletačke posede duž istočne obale Jadrana po strani od većih ratnih dejstava. Lokalni sukobi u primorskom zaleđu, međutim, nastavljali su se do kraja. Doprineli su trajnoj zakrvljenosti Srba pravoslavne vere i njihovih srodnika koji su prihvatili islam. U celini, jadranski front je za Turke bio sekundarna zona operacija.[10]

Jedna od posledica Kandijskog rata bila je eskalacija brutalnosti turskih vlasti prema pravoslavnim hrišćanima. Osvedočena spremnost Srba da prebegnu Venecijancima iz područja pod vlašću sultana, ili da od mletačkog Senata traže da sa sve svojim posedima budu primljeni pod njen suverenitet, predstavljala je sa stanovišta šerijatskog prava neoprostiv prestup zimija. Sa stanovišta lokalnih preobraćenika u islam, pak, nepokornost prezrenih kaura poimana je kao teška lična uvreda, kao izazov njihovom povlašćenom statusu koji iziskuje žestok odgovor. Vrhobreznički letopisac monah Gavrilo vajkao se da su Turci „veliku bijedu svojim podanicima činili, uzimali danomice porez, tukli, ubijali, dok su mnogi utekli u tuđu zemlju, to je bilo žalosno pogledati kako osta pusta zemlja bez ljudi, stoke i plodova zemaljskih. Tada je Alipaša vladao Hercegovačkom oblasti“.[11] Uzeo je maha proces jačanja samovolje lokalnih moćnika čija lojalnost Porti nije bila bezuslovna, što je dovelo do krize autoriteta centralne vlasti u potonjim decenijama.

Istočna jadranska obala sa neposrednim zaleđem, međutim, nikada nije bila na vrhu prioriteta tvoraca osmanske strategije na Bosforu. Glavni vektor nasilnog širenja Otomanske imperije od kraja 14. veka pa sve do poraza pod Bečom 1683. godine bio je usmeren ka severozapadu, od Trakije kroz moravsko-vardarsku dolinu ka Panonskoj niziji i bečkim vratima.[12] Osmanska carevina posedovala je ideološku osnovu ekspanzije u islamskom učenju dužnosti pravovernih da šire „svet vere“ (dar al-islam) nauštrb „sveta rata“ (dar al-harb). Odluke o ratu i miru donošene su, međutim, tek posle pažljive analize obaveštajnih podataka i procene raspoloživih opcija i resursa. Nezavisno od javnog diskursa zasnovanog na dužnosti širenja sveta vere nauštrb sveta rata, proces donošenja odluka u Bursi, potom Jedrenu, a od maja 1453. godine u Carigradu, nije se bitno razlikovao od stratešog proračuna u drugim prestonicama velikih sila. Nezavisno od islamske ideološke nadgradnje, velika strategija Osmanskog carstva – kao i svih drugih velikih sila, u svim istorijskim periodima i geografskim lokacijama – bila je jasno geopolitički uslovljena.[13]

Frans Gefels, „Druga opsada Beča (1683)“ (Foto: Wikimedia/Badisches Landesmuseum)

Rani plodovi osvajanja potvrdili su opravdanost strategije usmerene ka evropskim resursima i izvorima poreskih prihoda. Na Balkanu, u Panoniji i na jugoistočnim obroncima Karpata, Osmanlije su zavladale plodnim nizijama sa obilatim žetvama i neiscrpnim izvorima drvne građe u brdskim predelima. Donji tok Dunava postao je žitnica carevine, nasuprot pretežno bezvodnih prostranstava Anadolije. Poreski prihodi sa Balkana bili su za trećinu veći od onih iz nekada bogate Male Azije i levantinskog primorja.

Premda izrazito kopnena sila, Otomanska imperija razvijala je i pomorsku moć koja je tek krajem 16. veka sputana združenim snagama katoličkih pomorskih sila. Ona međutim nikada nije dostigla nivo talasokratskog fokusa uporediv sa velikim strategijama Venecije, Španije, Portugalije, ili kasnije Engleske.[14] Severnoafrički nominalni podanici Osmanlija, koji su generacijama živeli od piraterije, ugrožavali su hrišćanske priobalne zajednice duž evropskih obala Sredozemlja celih hiljadu godina, od 9. do 19. veka. Nad tim morem kao celinom, međutim, sledbenici Muhamedovi nikada nisu uspostavili punu dominaciju. Kandijski rat nije bitno uticao na promenu te činjenice.

„Osveta geografije“

Cena Kandijskog rata doprinela je opadanju osmanske moći, koje je posle poraza pred Bečom 1683. godine postalo naglo i nepovratno. Ishod je bio Karlovački mir potpisan 1699. godine, za Turke porazan kako teritorijalno tako i moralno. Geostrateški izazov hrišćanskoj Evropi od tada prestaje da bude zaustavljanje otomanskog nasilnog širenja. On prerasta u vojno manje složen ali diplomatski delikatan zadatak upravljanja opadanjem „bolesnika na Bosforu“. Velika oseka zahvatila je pre svega turske posede u Evropi, fokus ranije ekspanzije i glavni izvor prihoda; Mediteran i Azija bili su sekundarni. Nakon što su Osmanlijama uskraćeni izvori poreskih dažbina i zaprečen put novog širenja, nastupa nepovratno opadanje. Mašinerija jedne u suštini eksploatatorske imperije, nesposobne da stvori održivu ekonomiju i da obezbedi izvore novih prihoda bez novih osvajanja, ostala je bez pogonskog goriva. Prestanak širenja neminovno je vodio u dekadenciju.

Venecija je takođe izašla iz Kandijskog rata oslabljena, izgubivši svoj najveći i najbogatiji prekomorski posed. Proširenja u jadranskom zaleđu, sa skromnim resursima i još skromnijim poreskim prihodima, nisu mogla da nadoknade taj gubitak. Što je još važnije, Venecijanci su istovremeno izgubili dominaciju nad sredozemnom trgovinom koja je ionako naglo gubila značaj posle otvaranja okeanskih trgovinskih puteva tokom 16. veka. Sredozemlje je postalo regionalno more, a težište evropske trgovine prebačeno je na Atlantik i Indijski okean. Izazovi dramatičnih geopolitičkih promena, razvoja novih tehnologija plovidbe i uspona novih sila učinili su mletačko prilagođavanje novonastalim okolnostima skoro nemogućim zadatkom. Konačna sudbina Mletačke republike ukazuje da ambiciju koja ne zna sopstvenu meru pre ili kasnije sustigne „osveta geografije“.[15]

Kandijski rat ukazao je na fenomen cikličnosti, koji nalazimo na raznim meridijanima i u vrlo različitim kulturnim i razvojnim kontekstima: faze uspona, razvoja i opadanja velikih sila i zonâ njihove teritorijalne kontrole i političkog uticaja. Taj rat vodile su dve stare suparničke sile u periodu obostranog opadanja. On se pokazao za obe kao igra negativnog zbira, što važi i za dva morejska rata koji su usledili krajem 17. i početkom 18. veka.  Od tih ratova najveću geostratešku korist izvukli su austrijski Habzburzi. Oni će posle sloma druge opsade Beča, a potom u partnerstvu sa Rusima u više navrata tokom 18. veka, nanositi teške udarce Osmanlijama. Pred sam kraj tog stoleća, revolucionarna Francuska je Kampoformijskim mirom (1797.) naprosto ukinula Mletačku republiku, koja više nije bila delotvorni subjekat međunarodne politike.[16]

Posle Napoleonovog konačnog sloma, Austrija je na Bečkom kongresu 1815. godine dobila tada već sasvim osiromašenu i demoralisanu Veneciju, uključujući i sve njene posede na istočnoj obali Jadranskog mora. Reorijentacija Beča ka jugoistoku Evrope imala je sudbinski značajne posledice po srpski narod. Od centralnoevrpske sile koja je bila prvenstveno zainteresovana za očuvanje svojih poseda u Zapadnoj Evropi – na Rajni i u austrijskoj Nizozemskoj – habzburška Austrija sve se više okretala jugoistoku kao sferi strateškog širenja. Konačne posledice tog opredeljenja, kao što se videlo kobnog leta 1914. godine, bile su tragične za Srbe, za Evropu, kao i za same Habzburge.

***

Lik i delo Svetog Vasilija Ostroškog, kao i podvizi srpskih boraca poput Baje Pivljanina, ostavili su neizbrisiv trag u srpskom narodu. Glas o njima proširio se iz Hercegovine, Crne Gore i primorja u sve srpske zemlje i pre kraja Kandijskog rata. Taj dugi sukob ubrzao je ulazak Srba u jednu novu istorijsku epohu: „U unutrašnjem životu tog naroda dogodila se i ona promena koja je postala temelj sadržajnijeg duhovnog života, i uskoro nacionalnog preobražaja ne samo u skladu sa istorijskim tradicijama nego i prema evropskom obrascu“.[17]

Blaženopočivši mitropolit crnogorsko-primorski pokraj moštiju Svetog Vasilija Ostroškog u manastiru Ostrog (Foto: mitropolija.com)
Blaženopočivši mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije pokraj moštiju Svetog Vasilija Ostroškog u manastiru Ostrog (Foto: mitropolija.com)

Pritisnuti između čekića i nakovnja, između Osmanlija koji više nisu krili tiransku prirodu svoje vlasti i Mletaka koji se do samog kraja postojanja Republike Svetog Marka nisu odrekli unijaćenja „šizmatika“, Srbi su se suočavali sa egzistencijalnim izazovima prvog reda. U borbi za opstanak bitno im je pomoglo nasleđe iz perioda Kandijskog rata: svetli primeri junaštva Baje Pivljanina i njegovih saboraca, kao i čudesno duhovno blago koje im je zaveštao ostroški svetac.

 

Tekst predstavlja izlaganje Srđe Trifkovića pod nazivom „Polumesec protiv lava: geostrateški kontekst mletačko-otomanskog suparništva u vreme Sv. Vasilija Ostroškog“ na naučnom skupu „Sveti Vasilije Ostroški – 350 godina od prestavljenja“ održanom u manastiru Ostrog 9. maja 2021. godine

________________________________________________________________________________________________

Literatura:

Jakub J. Grygiel, Great Powers and Geopolitical Change. Boston: Johns Hopkins University Press (Reprint edition), 2011.

Vojin S. Dabić, „Jovanović, Vasilije Ostroški“. Srpski biografski rečnik, knj. 4, Novi Sad: Matica srpska, 2009.

Marko Jačov, Srbi u mletačko-turskim ratovima u 17. veku. Beograd: Sveti Arhijerejski Sinod SPC, 1990.

Robert D. Kaplan. The Revenge of Geography: What the Map Tells Us About Coming Conflicts and the Battle Against Fate. New York: Random House, 2012.

Goran Komar, Falsifikovanje hercegnovske istorije o Morejskom ratu (1684-1699). Herceg Novi, 2005. https://www.rastko.rs/rastko/delo/12072 

John Morrison and Robert Gardiner (urednici), The Age of the Galley: Mediterranean Oared Vessels Since Pre‑classical Times, Conway’s History of the Ship, vol. 2. London: Conway Maritime Press, 1995.

Kosta Radović, „Bajo Pivljanin i sveti Vasilije Ostroški – savremenici i podvižnici“.  Zbornik: Bajo Pivljanin u istoriji, književnosti i legendi. Podgorica: Udruženje Pivljana, 2009.

Radovan Samardžić, „Kandijski rat (1645-1669)“ u: Istorija srpskog naroda, III/1, Srbi pod tuđinskom vlašću 1537-1699. Beograd: Srpska književna zadruga, 1994.

Srđa Trifković, „Talasokratska velika strategija Mletačke republike i njena primena na istočnom Jadranu od 11. do 18. veka“. Zbornik: Zetski gospodari Crnojevići i veziri Bušatlije (urednik Vasilj Jovović). Cetinje: Svetigora, 2019.

Sr­dja Trif­ko­vic, “Ge­o­po­li­tics Re­de­e­med: En­han­cing the Re­a­list Di­sco­ur­se.” De­fen­ce Re­vi­ew: The Cen­tral Jo­ur­nal of the Hun­ga­rian De­fen­ce For­ces. Vol. 144 (2016/I).

________________________________________________________________________________________ 

Uputnice:

[1] Vojin S. Dabić, „Jovanović, Vasilije Ostroški“. Srpski biografski rečnik, knj. 4, Novi Sad: Matica srpska, 2009, str. 466-467.

[2] Marko Jačov, Srbi u mletačko-turskim ratovima u HVII veku. Beograd: Sveti Arh. Sinod SPC, 1990, str. 151.

[3] Kosta Radović, „Bajo Pivljanin i sveti Vasilije Ostroški – savremenici i podvižnici“.  Zbornik: Bajo Pivljanin u istoriji, književnosti i legendi. Podgorica: Udruženje Pivljana, 2009, str. 54.

[4] Radovan Samardžić, „Kandijski rat (1645-1669)“ u: Istorija srpskog naroda, III/1, Srbi pod tuđinskom vlašću 1537-1699. Beograd: Srpska književna zadruga, 1994, str. 336.

[5] Mletačko-turski ratovi vođeni su u ukupnom trajanju od skoro 100 godina u manje od tri veka:

  • Opsada Soluna (1422-1430, Venecija podržala Romeje);
  • Mletačko-turski rat (1463-1479);
  • Mletačko-turski rat (1499-1503);
  • Mletačko-turski rat (1537-1540) („Kliški rat“);
  • Kiparski rat (1570-1573) – završen porazom Turaka kod Lepanta i mletačkim gubitkom Kipra;
  • Kandijski rat (1645-1669) – završen turskim osvajanjem Krita;
  • Morejski rat (1684-1699);
  • Mletačko-turski rat (1714-1718) – poslednji, završen Požarevačkim mirom.

[6] Videti: John Morrison and Robert Gardiner (urednici), The Age of the Galley: Mediterranean Oared Vessels Since Pre‑classical Times, Conway’s History of the Ship, vol. 2. London: Conway Maritime Press, 1995.

[7] Videti: Srđa Trifković, „Talasokratska velika strategija Mletačke republike i njena primena na istočnom Jadranu od 11. do 18. veka“. Zbornik: Zetski gospodari Crnojevići i veziri Bušatlije (urednik Vasilj Jovović). Cetinje: Svetigora, 2019, str. 21-39.

[8] Kosta Radović, navedeno delo, str. 54.

[9] Dr Goran Komar, Falsifikovanje hercegnovske istorije o Morejskom ratu (1684-1699). Herceg Novi, 2005. Preuzeto sa: https://www.rastko.rs/rastko/delo/12072 (pristupljeno 03. maja 2021.)

[10] Pred kraj rata katastrofalni zemljotres pogodio je Dubrovnik 6. aprila 1667. Od njega i požara koji je usledio, Dubrovnik se nikada nije oporavio. Slabljenje Republike nije međutim nije bitno uticalo na lokalni odnos snaga u finalu rata.

[11] Kosta Radović, navedeno delo, str. 55.

[12] Novim podanicima prepušten je izbor između prihvatanja islama ili statusa zimija i plaćanje poreza na neveru („glavarine“, džizje). Za šerijatski utemeljen sistem institucionalizovane diskriminacije nemuslimana u islamskom društvu videti: Srđa Trifković, Senka džihada. Islam: istorija, dogma, ambicija. Beograd: Srpska književna zadruga, 2007.

[13] Vi­de­ti: Sr­dja Trif­ko­vic, “Ge­o­po­li­tics Re­de­e­med: En­han­cing the Re­a­list Di­sco­ur­se.” De­fen­ce Re­vi­ew: The Cen­tral Jo­ur­nal of the Hun­ga­rian De­fen­ce For­ces. Vol. 144 (2016/I), str. 117-128.

[14] Jakub J. Grygiel, Great Powers and Geopolitical Change. Boston: Johns Hopkins University Press (Reprint edition), 2011, str. 90.

[15] Termin pozajmljen iz naslova bestselera R. Kaplana: Robert D. Kaplan. The Revenge of Geography: What the Map Tells Us About Coming Conflicts and the Battle Against Fate. New York: Random House, 2012.

[16] U svetlu geopolitičkih okolnosti poznog srednjeg veka i rane moderne epohe, sposobnost Mletačke republike da produži svoj vek trajanja – od prelomnih događaja na prelazu 15. u 16. vek pa sve do Napoleonovog uspona – svejedno predstavlja impresivno svedočanstvo o sposobnosti njene vladajuće elite da i u vekovima opadanja Serenisime očuva snažne domaće institucije.

[17] Radovan Samardžić (1994), str. 341

 

Srđa Trifković je spoljnopolitički urednik mesečnog magazina „Hronike“ i vanredni profesor na Fakultetu političkih nauka u Banjaluci

 

Naslovna fotografija: Wikimedia/rijksmuseum.nl

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Pratite nas na YouTube-u