Surdulički mučenici: Stradanje mitropolita Vikentija Krdžića

Mitropolit Vikentije i đakon Cvetko su bili ubijeni 2. decembra 1915. godine, nedaleko od Ferizovića, a potom su njihovi leševi spaljeni

Mitropolit Vikentije (kršteno ime Vasilije) Krdžić rođen je 30. januara 1853. godine u Ušću. Osnovnu školu završio je u manastiru Studenica, a Bogosloviju u Beogradu. Zamonašen je u manastiru Studenica 16. septembra 1873. godine. Iste godine rukopoložen je za đakona, a 1875. g. u čin prezvitera. Od 1887. do 1890. godine bio je iguman manastira Svete Trojice i Sretenja u Ovčaru. Žički episkop Sava Barać proizvodi ga u čin arhimandrita 1894. godine. Od 1900. godine boravi u manastiru Hilandar kao saborni starac. Nakon smrti mitropolita skopskog Sevastijana Debeljkovića 13. oktobra 1905. god. izabran je i posvećen u Carigradu za mitropolita skopske eparhije. Nakon toga odmah dolazi u Skoplje. Bio je treći vladika Srbin nakon ukidanja Pećke patrijaršije.

Desetleće u kojem je mitropolit Vikentije stolovao na katedri skopske episkopije izuzetno je značajan period koji je predstavljao prekretnicu, i u kom će se dalekosežno odrediti tok istorije. U njemu je mitropolit Vikentije odigrao značajnu ulogu, i kao duhovnik i kao nacionalni pregalac.

Srpska nacionalna ideja oslobođenja Stare Srbije krajem 19. veka postepeno se i spontano razvijala kroz neoružane (obrazovne, verske i humanitarne), a potom, početkom 20. veka i kroz oružane vidove (ubacivanjem srpskih četa na prostore naseljene pretežno srpskim stanovništvom u turskoj carevini). Iskrene težnje ka oslobođenju slovenskog, pravoslavnog stanovništva na teritoriji (današnje) bivše jugoslovenske republike Makedonije, tadašnja turska vlast je uporno nastojala da spreči, a kada je to postajalo odveć nemoguće, blagonaklono je gledala na podele i sukobe u okviru pravoslavnog stanovništva, koje je rado koristila.

U Skoplju se Vikentije Krdžić rado prihvatio i delikatnog nacionalno-političkog zadatka u vidu pomaganja i koordinacije srpske četničke akcije u Makedoniji.

Osnivanjem Bugarske egzarhije, fermanom sultana Abdul Azisa 27. februara 1870. godine, u sastav Bugarskog egzarhata ušla je, između ostalih, i eparhija skopska. Berlinskim mirovnim ugovorom iz 1878. godine su Pirot, Niš i Vranje ušli u sastav Srbije, dok su ostale eparhije, sa brojnim srpskim stanovništvom i dalje ostale u Turskoj i na poprištu sukoba između Carigradske patrijaršije i Bugarske egzarhije. Nakon upornog insistiranja srpskih narodnih prvaka i uz diplomatski pritisak Rusije, Srbije i Crne Gore, uspešno je izdejstvovano da carigradski patrijarh postavi Srbe za episkope u Prizrenu 1896. godine i Skoplju 1897. godine.

Krajem 19. veka, na prostoru današnje Makedonije pojavljuju se i ilegalne probugarske organizacije VMRO (Vnatrešna makedonska revolucionerna organizacija) i VMOK (Vrhoven makedono-odrinski komitet). Od svog nastanka obe organizacije nisu prezale ni od nasilnih akcija, poput atentata na srpske popove i učitelje. Nakon neuspelog Ilindenskog ustanka 1903. godine usledile su i represivne mere turskih vlasti, a na terenu su se još masovnije počele pojavljivati naoružane probugarske čete. Sve ovo je uslovilo i pojavljivanje srpskih naoružanih četa tokom 1903. godine.

Iako bez zvanične podrške srpskih vlasti iz Beograda, srpske naoružane čete nalazile su se pod kontrolom srpskih konzularnih vlasti u Skoplju, koje su pod plaštom obrazovnih delatnosti sprovodile konspirativnu srpsku četničku akciju. Mitropolit Vikentije je u Skoplju autoritetom svog položaja nastojao da u što većoj meri učestvuje u rukovođenju organizacijom srpske akcije, kao i da pod svoju ingerenciju stavi celokupanu crkveno-školsku delatnost. Povremene nesuglasice oko prevlasti, krajem 1907. i početkom 1908. godine, dovele su do ozbiljnih sukoba unutar srpske organizacije i rascepa na dva krila. Uporište prvog krila bilo je u samom skopskom konzulatu, a drugog – opozicionog krila, u krugu najbližih saradnika mitropolita Vikentija. Početkom 1908. godine konačnu prevagu odnela je konzulska struja, koju je podržavao zvanični Beograd.

Plamen sukoba između konzulata i mitropolije trajao je godinama i naneo nemalu štetu četničkoj akciji. U periodu koji je nastupio Mladoturskom revolucijom, mitropolit se angažovao i na terenu, obilazeći sela u kojima se stanovništvo kolebalo između egzarhije i patrijaršije.

Objavom proglasa – Hurijeta, svim turskim podanicima bili su obećani ustav, građanske i političke slobode. Stvorene su mogućnosti da Srbi u Turskoj svoju nacionalnu organizaciju prevedu u legalne političke tokove. Prvi organizovani legalni oblik nove srpske organizacije bila je Srpska demokratska liga, osnovana u Skoplju, od 23. do 26. avgusta 1908. godine.

Smrt mitropolita Vikentija

Poslednja značajna etapa mitropolitovog života nastupila je nakon uključivanja Bugarske u Prvi svetski rat 1915. godine. Mitropolit je napustio Skoplje zajedno sa srpskom vojskom, stigao je do Prizrena, a potom je bio sproveden od strane bugarskih vojnika za Uroševac. Nije bilo pouzdanih, niti zapravo bilo kakvih zvaničnih informacija o njegovoj daljoj sudbini. Nedugo potom, počele su kružiti glasine da je mitropolit zajedno sa đakonom ubijen od strane Bugara. Nagađalo se i oko vremena i mesta na kom se desilo pretpostavljeno ubistvo, kao i načina na koji je izvršeno.

Osnovano možemo pretpostaviti da je najbliže u detaljima i utvrđivanju istine stigla zvanična komisija u istrazi sprovedenoj odmah po oslobođenju Skoplja. Rezultati istrage o okolnostima koje su dovele do mitropolitovog nestanka objavljeni su već 1919. godine u Parizu na francuskom jeziku u drugom tomu Dokumenata o povredi haške konvencije i međunardnog prava koje su počinili Bugari u Srbiji u periodu od 1915. do 1918. godine. Prema izveštaju broj 169, odmah po dolasku u Skoplje, komisija je započela istragu povodom slučaja mitropolita Krdžića. Zalaganjem komandanta francuske istočne armije, generala Henrija, zvanično su upućene dve depeše, 2. novembra 1918, u kojima se tražila bilo kakva informacija o mitropolitovoj sudbini. Međutim, nikakav odgovor nije stigao. Komisija je naznačila, takođe, izjavu Svetozara Markovića, mitropolitovog rođaka, koji je tokom rata, iz zarobljeništva u Mađarskoj, slao pismene zahteve na adrese mađarskog i bugarskog sedišta, kao i sedišta Crvenog krsta u Ženevi o informacijama o sudbini mitropolita Vikentija. Nikakvog odgovora, takođe, nije bilo.

Komisija je svoju istragu zasnovala na saznanjima na osnovu iskaza prote Antonija Nikčića iz Uroševca, i njegove snahe Magdaline, zatim Nedeljka Stepića, člana crkvenog suda, Milana Maksimovića, Milana Gazikalovića, Hadži Avadisa, rentijera iz Skoplja, Milana Novovića, službenika iz Uroševca, i drugih. Iskazi se međusobno dopunjavaju, slažu se oko najvažnijih činjenica, tako da zajednički navode na sledeću rekonstrukciju:

Mitropolit je, zajedno sa pratiocima, đakonom Cvetkom Nešićem i protom Jovanom Tasićem, sledio srpsku vojsku u povlačenju sve do Prizrena, odakle je 27. novembra 1915. godine bio automobilom odvezen pod oružanom pratnjom jednog bugarskog podoficira i nekoliko vojnika u Uroševac, gde su zajedno bili zatočeni u kući prote Nikčića. Dana 2. decembra, jedan je bugarski poručnik (svedoci su pretpostavljali da je bio Stevan Konsolov), zajedno sa Georgijem Popovim iz Slivena, vojnim zapovednikom Uroševca, saopštio Krdžiću da tog dana treba da krenu za Gnjilane. Oko 20 časova istog dana, mitropolit i đakon su odvedeni u pratnji bugarskog oficira, vojnika i žandarma. Jedan bugarski oficir, prilikom polaska mitropolita iz Uroševca, saopštio je mitropolitu Vikentiju da će biti sproveden u Sofiju kako bi objasnio Neofitu[1], skopskom egzarhijskom mitropolitu, razloge zbog kojih mu je udario šamare još u vreme turske okupacije. Isto je veče Vikentijev saputnik iz Skoplja, prota Jovan Tasić, morao predati lične stvari pokojnog Vikentija Georgiju Popovu, vojnom zapovedniku Uroševca. Među stvarima je bilo i 400 zlatnih leva. Neke od mitropolitovih ličnih stvari, nakon oslobođenja Skoplja, 1918. godine, prepoznao je Nedeljko Stepić u prostorijama koje je u periodu okupacije koristio mitropolit Neofit.

Ubrzo nakon mitropolitovog odvođenja počele su kružiti glasine da su mitropolit i đakon ubijeni i spaljeni od strane bugarskih vojnika, a da je prota Jovan Tasić potom ubijen u blizini Surdulice. Pojavili su se i ljudi poput bugarskog vojnika Stevana Konsolova, ađutanta komandanta mesta, i Trajčeta Poptomova, bugarofila i bugarskog komite, koji su javno priznavali, čak se i hvalili, ubistvom mitropolita. Dušan Lalušev iz Gornjeg Jelovca, koji je takođe bio bugarski komita u kafani u Skoplju priznao je svoje učestvovanje u ubistvu i spaljivanju mitropolita Vikentija i đakona Cvetka, uz tvrdnju da su dvojicu crkvenih velikodostojnika prethodno držali zatočene nekoliko dana, ali da su ipak na kraju morali da ih ubiju na osnovu Neofitovog naređenja. Dušan Lalušev je pred oslobođenje Skoplja pobegao sa bugarskom vojskom.

Mitropolit Vikentije i đakon Cvetko su bili ubijeni 2. decembra 1915. godine, nedaleko od Ferizovića, a potom su njihovi leševi spaljeni. Tom prilikom je kod mitropolita Vikentija nađeno jedno platno na kojem se nalazila jedna ikona i 800 leva, a njegov pomoćnik imao je sa sobom 400 leva. Sav novac je bio uzet. Po nekim svedočenjima, ubistvo se desilo na turskom groblju u Uroševcu, ili na putu Uroševac-Gnjilane, ili Uroševac-Kačanik. Komisija nije utvrdila tačno mesto tog čina. Na osnovu svih svedočanstava, komisija je donela zaključak da je ubistvo bilo unapred pripremano i planirano sa namerom da se prikriju tragovi. Iskazi nekoliko svedoka slažu se u tvrdnji da su nakon ubistva tela dvojice crkvenjaka bila isečena na komade, polivena benzinom i zapaljena. Zločinci su svesno pokušali da uklone materijalne tragove zločina, pre svega od pobožnog naroda u Skoplju, koji je mitropolita Vikentija uvažavao gotovo kao svetitelja zbog njegovih izuzetnih moralnih kvaliteta.

Više iskaza relevantnih svedoka složilo se u tvrdnji da je ideja za zločin došla od Neofita, koji je, nakon ulaska bugarske vojske u Skoplje, došao iz Sofije da bi zauzeo katedru od mitropolita Vikentija. Početkom 1916. godine Neofit se javno hvalio u Skoplju kako je stupio čas za osvetu nad mitropolitom Vikentijem, navodno zbog toga što je ovaj, prilikom njegovog odlaska iz Skoplja 1913. godine, naredio da se Neofitu stavi povez preko očiju. Pred nastupajućom savezničkom armijom 1918. godine, Neofit je pobegao u Ćustendil, gde se od tada pa do svoje prirodne smrti 1938. godine nalazio pod zaštitom bugarskih vlasti. Uprkos dokazima i nedvosmislenim zaključcima komisije, Neofitu nije bilo suđeno, preminuo je u Sofiji, u Bugarskoj, u 68 godini.

Na osnovu izjava relevantnih svedoka pod zakletvom, komisija je smatrala za saučesnike ovog zločina i izvesna lica i funkcionere bugarske nacionalnosti: rezervnog poručnika Stefana Konsolova, ađutanta zapovednika okruga divizije u Skoplju, potporučnika Georgija Popova iz Slivena, ađutanta Komande u Uroševcu, komandanta Uroševca Georgija Dimitrijeva i komandanta odreda Panajota Baklova iz Burgasa.

Komisija je zaključila da su neposredni izvršioci zločina bili:

Trajko Pop Tomov, stari agent bugarske policije u Lipljanu, i Dušan Lijalušev, stari bugarski komita i poznati član dobrovoljačkog odreda koji se pročuo po ubistvima i progonu Srba. Obojica su se u trenutku okončanja istrage nalazila na slobodi pod zaštitom bugarskih vlasti. Prema zaključcima komisije, ubistvo mitropolita Vikentija je smatrano političkim, motivisano koristoljubljem.

Očigledno, ovaj zločin bio je motivisan i ličnom mržnjom i koristoljubljem, a politička pozadina tog čina ogleda se u tome što se njime uklanja značajna duhovnička figura i jedan od glavnih stožera srpskog identiteta u Makedoniji. Krajem 1907. godine, srpski konzulat u Skoplju došao je do saznanja da se mitropolit Vikentije još tada nalazio na spisku za likvidaciju od strane bugarskih aktivista. Prema izveštaju konzulata, početkom decembra navedene godine, u kući bugarskog učitelja Riste Nekova bio je održan konspirativni sastanak na kome su pored ostalih prisustvovali i Kovačev, nastavnik bugarske gimnazije, Tilkov, sekretar bugarske mitropolije i Atanasije Ekimov, pisar bugarske opštine. Osim atentata na mitropolita i direktora srpske gimnazije, Dragomira Obradovića, planirano je podmetanje požara u muškom i ženskom internatu srpske škole, kao i u hotelu Turati, koji je bio u srpskom vlasništvu. U noći između 1. i 2. decembra došlo je do požara u novoj gimnazijskoj zgradi u Skoplju. Zgrada je skoro potpuno uništena, ali niko nije nastradao. Izveštaj je stigao u konzulat nekoliko dana nakon požara.

Neka nova saznanja na osnovu još nekorišćenih arhivskih podataka iz bugarskih, makedonskih i turskih arhiva, mogu dopuniti oskudna saznanja u nekom budućem istraživanju o životu i delu mitropolita Vikentija. Sagledavanjem njegovog života možemo se bolje upoznati sa svim detaljima tadašnje političke borbe u delu srpskog naroda u Turskoj. Smrt mitropolita Vikentija i okolnosti koje su do toga dovele svedoče o duhu ogorčene nacionalističke borbe koja nije prezala ni od najgnusnijih zlodela.

Drugi izvor o smrti mitropolita Vikentija

Br. 169
Uprava Skoplja

Br. 373
Skoplje, 6. januar 1919.

IZVEŠTAJ
predstavljen Istražnoj Komisiji o bugarskim zverstvima
Skoplje

I

Vest se raširila pre oslobođenja Skoplja da je mitropolit Vikentije ubijen od strane Bugara. Već sa našim ulaskom u Skoplje primili smo potvrdu o ovim vestima i uputili smo se u komandu francuske Istočne armije, generalu Henriju, da bi ga zamolilio da pita bugarske vlasti u Sofiji za precizne informacijame o sudbini mitropolita Vikentija. Dve francuske kancelarije uputile su usled toga jednu depešu (br. 1802) 2. novembra 1918. (novi stil). Na pitanja naše uprave sadržanih u pismima, br. 142 od 31. oktobra i br. 179 od 16. novembra, general Henri odgovorio je da tražene informacije od Sofije nisu još stigle.

Mi moramo upozoriti i na deklaraciju prepisanu u pismu br. 73. od Svetozara Markovića, rođaka mitropolita Vikentija, koji je bio interniran u Boldogasoni i koji ju je tokom njegove internacije uputio tri puta Crvenom krstu Bugarske, Crvenom krstu Mađarske i kancelariji Crvenog krsta u Ženevi, kako bi dobio vesti o arhiepiskopu, ali bez nekog rezultata.

II

Istraga je dozvolila da konstatuje to što sledi:

Mitropolit Vikentije pratio je srpsku vojsku sve do Prizrena, gde je ostao sve do 27. januara 1915. Ovog datuma on je prešao u automobil u Ferizović, u društvu jednog podoficira i više bugarskih vojnika (videti iskaz Nedeljka Stepića, člana crkvenog suda [br. 22] i iskaz prote Antonija Mijovića iz Ferizovića, i njegove snahe Magdaline[2] [br. 63 i 64]. U Ferizoviću, odveli su mitropolita u kuću prote Nikčića, i tamo je boravio pod stražom. Dana 2. decembra 1915, jedan bugarski poručnik je stigao u Skoplje, verovatno Stevan Konsolov, u službi komandanta skopskog vojnog okruga, i u pratnji Georgija Popova iz Slivena, koji je bio vojni komandata u mestu Ferizović; poručnik je saopštio mitropolitu Vikentiju, kao i đakonu Cvetku Nešiću (dovedenom isto veče u kuću gde se nalazio smešten u domaćinstvu prote Nikčića), koji su tokom večeri morali da krenu za Gnjilane. U osam sati uveče, dva oficira vratila su se, praćena vojnicima i žandarmima i odveli su mitropolita Vikentija i đakona Cvetka, ostavivši njihov prtljag u Ferizoviću. Od ovog dana nemamo više vesti niti o mitropolitu niti o đakonu.

III

Istragom koja je vođena utvrđeno je da su dva crkvena lica ubijena po naređenju donetom od strane poručnika Konslova iz Skoplja, i da su njihova tela zatim spaljena kako ne bi ostali tragovi zločina. Ubistvo je izvršeno od strane vojnika i bugarskih komita, članova „Dobrovoljačkog odreda”, određenog za pljačkanja i za ubijanja Srba.

Evo činjenica koje nam nameće ovaj zaključak:

1. Prota Antonije Nikčić i njegova snaha Magdalina potvrdili su, u njihovom iskazu br. 63 i 64, da je mitropolit Vikentije odveden bez prtljaga i da su oni videli njihov prtljag, koji se sastojao iz dva kofera, u komandi mesta Ferizovića. Naime, iste večeri, 2. decembra, potporučnik Popov došao je da uzme mitropolitov prtljag, jedan sat pre polaska ovoga, i ostavio je da ih odnese Jovan, mitropolitov sluga, koji ga je sutradan dopratio u Gnjilane i o kome nije imao više novosti kao i o mitropolitu.

2. Nedljeko Stepić, član crkvenog suda, izjavio je u pismu (br. 242) da 3. decembra 1915. (sutradan od nestanka mitropolita Vikentija), da je on bio odveden sa Jovanom pod pratnjom u Gnjilane i da mu je Jovan u putu ispričao da, iste večeri kada su odveli mitropolita, komandant bugarskog mesta Ferizović naredio je odmah posle odlaska mitropolita da sakupi svu odeću i da je donese u komandu mesta. Uzeli su mu zatim 400 zlatnih leva koje mu je mitropolit Vikentije poverio na čuvanje. Jovan je upućen u Vranje i nije imao više novosti o njemu.

3. Isti svedok izjavio je u pismu (br. 264) da je istražujući, prilikom oslobođenja Skoplja, nameštaj bugarskog mitropolita Neofita otkrio stvari koje su pripadale mitropolitu Vićentiju, koje je video kod mitropolita Vikentija u Ferizoviću i koje je on doneo u Komandu mesta ovog grada.

4. Vandijel Mazni, trgovac iz Skoplja, izjavio je u pismu (br. 136), da se Stevan Konsolov, ađutant komandanta Kaleva, zapovednika mesta, hvalio pred njim da je naredio ubistvo mitropolita Vikentija.

5. Prota A. Nikčić i njegova snaha Magdalina potvrdili su da je, u trenutku polaska mitropolita Vikentija, Popov rekao da Vikentije treba da ide u Sofiju kako bi objasnio Neofitu (bugarskom arhiepiskopu u Skoplju) razloge zbog kojih mu je udario dva šamara u vreme turske okupacije.

6. Milan Maksimović i njegova žena Neda, nastavnica bugarskog, izjavili su (br. 244 i 245) da je mitropolit Neofit dolazio s vremena na vreme da vidi njihovog stanara Petra Stoičkova, ađutanata generala Rače Petrova, i da je jedanput, u januaru 1916, rekao: „Kad su me Srbi isterali iz Skoplja, mitropolit Vikentije naredio je da mi zavežu oči i prota Tasa (isto tako ubijen od Bugara početkom okupacije) rekao je da ja zaslužujem da budem ubijen. Trenutak je došao za našu osvetu”.

7. Isti Milan izjavio je da Kilinčev, stari bugarski predsednik opštine u Skoplju, dolazio je isto tako da vidi njegovog stanara Stoičkova, i da mu je zaprećeno jedanput od njega da će podneti istu sudbinu kao Vikentije ako nastavi da ima simpatije za Srbe.

8. Petar Lekić, trgovac iz Skoplja izjavio je (br. 265) da mu je mitropolit bugarski Neofit jedanput rekao: „Vikentije je bio krivac što je hteo da pobegne, da je ostao ovde, ja bih ga poslao u jedan manastir u mesto… Mi nismo hteli više da vrši službu. Tokom pedeset godina mi smo išli da ubijamo, koljemo i palimo. Zatim smo išli da molimo”.

9. Nedeljko Stepić, član crkvenog suda u Skoplju (br. 242) izjavio je da je čuo od jednog bugarskog vojnika, čije ime ne zna, da su bugarski vojnici, koji su odveli mitropolita Vikentija iz Ferizovića, pripremili benzin da bi zapalili leš Vikentijev i đakona Cvetka.

10. Isti Stepić izjavio je da u trenutku kada je on izašao iz bugarskog zatvora u Skoplju, vikar arhiepiskopa bugarskog, Nikola Popov rekao mu je da su to Albanci bili koji su ubili Vikentija i protođakona Cvetka na putu za Kačanik.

11. Prota A. Nikčić izjavio je (br. 64) da je išao u opštinu uveče, 2. decembra 1915, pošto su Popov i poručnik došli iz Skoplja i doneli naređenje da odvedu Vikentija. Nikčić je tamo našao Popova i video je alatke kojima su se služili da bi zakopali leš.

12. Milan Gazikalović, poreklom iz Skoplja, izjavio je da se sreo, u septembru 1916, u vozu iz Skoplja za Prištinu, sa Trajčetom Pop Tomovim iz Skoplja (koji je bio bugarski komita i koji je pobegao sa bugarskom vojskom), i Trajče mu je rekao da je to on bio ubio mitropolita Vikentija i đakona Cvetka i da je našao u mitropolitovoj odeći 400 zlatnih leva.

13. Bojana, udovica đakona Cvetka izjavila je (br. 1.696) da joj je mitropolit Neofit rekao, u aprilu 1916, da su Vikentije i đakon Cvetko ubijeni.

14. Boja Zmejković iz Dufa (Gostivar) izjavio je (br. 336) da Dušan Lialušev iz Gor. Jelovca koji je bio bugarski komita, ispričao mu je, 1916, u jednom skopskom kafeu, da su on i mnogo drugih komita ubili i zatim zapalili mitropolita Vikentija i đakona Cvetka. Oni su ih čuvali više dana bez da ih ubiju, jer Vikentije je imao mnogo zlata na njemu, ali na kraju bili su prinuđeni da izvrše naređenje mitropolita Nikifora i ubili su mitropolita i đakona. Dušan je pobegao sa bugarskom vojskom.

15. Hadži Avadis, rentijer i drogman engleskog konzulata, više od dvadeset godina izjavljivao je (br. 5.303) da je kapetan Aleksandar Mednikarov, zamenik u bugarskom vojnom sudu u Skoplju i u civilnom sudu mira u Kneji (oblast Vrace, Bugarska), pričao mu, u februaru 1916, da je Vikentije bio ubijen na turskom groblju nedaleko od Ferizovića.

16. Milan Maksimović i njegova žena Neda, kao i Tonka, supruga Marka Ćunkovića, skopskog sveštenika, izjavili su (br. 244, 245, 251) da je, u trenutku deportacije sveštenika Marka iz Skoplja u Bugarsku, 27. februara 1916, Tonka čula da se pričalo od vojnika, koji su išli u pratnji sveštenika, da će on biti ubijen. Ona je otišla, dakle, da nađe Stoičkova, ađutanta Maksimovićevog, i molila ga je da spase život njenom mužu. Istog dana, Stoičkov posilni, Miša Bosilev iz Samokova doneo je jedno pismo Stoičkovu i zapovedio je da odnesu ovo pismo mitropolitu Neofitu. To je ono što je uradio i sveštnik je tako ostao živ.

17. Milan Novović, stari službenik iz Ferizovića, izjavio je (br. 11) da su bugarski oficiri stanovali u njegovoj kući i da im je postavio u Ferizoviću (11. novembra). Komandant Georgije Dimitrev, zapovednik mesta, nalazio se kod njega kao i komandant pešadijskog odreda Panajot Baklov (iz Burgasa u civilu trgovac) i Petko N. Milić ušao je, 2. decembra 1915, u sobu Panajotovu i tu se sreo sa potporučnikom Georgijem Popovim, ađutantom zapovednika mesta (iz Slivena) i jednim bugarskim poručnikom, koga nije poznavao i zbog koga je, kako su mu bugarski vojnici rekli, došao iz Skoplja sa njegovim odredom u jednu specijalnu misiju.

Poslepodne 2 decembra, Petko N., koji je bio posilni kod Panajota, pokazao mu je u Panajotovoj sobi jedanu kantu benzina i jednu napunjenu pušku. Izišavši iz sobe, Petko je rekao Miliću da ide i nađe mitropolita Vikentija i da mu savetuje da odmah pobegne, inače će biti ubijen ovim karabinom i zapaljen da se ne bi pronašli tragovi ubistva. On je tražio od Vikentija da mu da 10 leva za ovu uslugu. Uveče istog dana, odneli su kantu i karabin i Milić ih više nije ponovo video. Petko mu je rekao da su ih odneli ađutant Popov i poručnik. Milić je rekao, posle jednog izvesnog vremena, da su Vikentije i đakon Cvetko bili ubijeni nedaleko od Ferizovića i da su njihovi leševi spaljeni, da je nađeno na Vikentiju jedno platno na kojem se nalazila jedna ikona i 800 leva, a da je njegov pomoćnik imao sa sobom 400 leva. Sav novac je bio uzet.

Rezultati istrage dopustili su da se utvrde sledeći zaključci:

A) Poglavar srpske crkve u Skoplju, mitropolit Vikentije i njegov protođakon Cvetko Nešić bili su ubijeni 2. decembra 1915, u blizini grada Uroševca (Ferizović), na putu Uroševac-Gnjilane ili Uroševac-Kačanik.

B) Ubistvo je unapred pripremano i određene odluke preduzete su da bi se uništili svi njihovi tragovi, pošto prema identičnim i usaglašenim izjavama, leševi dvoje crkvenih lica isečena su na komade da bi bili poprskani benzinom i zapaljeni.

V) Odluke koje su preduzete kako bi se izbrisali tragovi zločina objašnjavaju se potrebom da se pobegne od odgovornosti ispred javnosti i prikrije zločin od vrlo pobožnog naroda u Skoplju, koji je smatrao mitropolita Vikentija svetim čovekom zbog njegovih vrlo visokih moralnih kvaliteta.

G) Prema izjavama svedoka dostojnih poverenja i pod položenom zakletvom, inicijativa za zločin došla je od bugarskog mitropolita Neofita, koji je stigao iz Sofije u Skoplje da bi zauzeo katedru ovog istog mitropolita Vikentija. Ovaj je bio ubijen ubrzo po dolasku Neofita u Skoplje. Neofit je pobegao ispred savezničke vojske i danas se nalazi na slobodi u Ćustendilu, pod zaštitom zakona i bugarskih vlasti. On je taj koji je dao ideju za ubistvo i koji je priredio ovaj scenario.

D) Danas, prema izjavama svedoka dostojnih poverenja i pod položenom zakletvom, zaslužni da budu pomenuti kao najcrnji saučesnici zločina, bugarski podanici i službenici su sledeći: rezervni poručnik Stevan Konsolov, ađutant zapovednika okruga skopske divizije, potporučnik Georgije Popov iz Slivena, ađutant zapovednika mesta Uroševca; zapovednik Uroševca, Georgije Dimitrov i zapovednik pešadijskog odreda, Panajot Baklov iz Burgasa.

Đ) Izvršioci zločina su bili Trajko pop Tomov, stari agent bugarske policije u Lipljanu i Dušan Lialušev, stari bugarski komita, dva unajmljena člana „Dobrovoljačkog odreda”, koji je organizovan i korišćen za ubijanje i progon Srba. Oboje se nalaze na slobodi u Sofiji, pod zaštitom bugarske vlasti.

E) Pre nego što je ubijen, mitropolit Vikentije je bio opljačkan. Pronađeno je kod njega i kod njegovog pomoćnika Jovana više stotina zlatnih leva, mitropolitovo vlasništvo, prisvojenih od njega. Svedoci su primetili u kući bugarskog episkopa Neofita više ličnih predmeta koji su pripadali ubijenom mitropolitu.

Ubistvo mitropolita Vikentija treba da bude smatrano kao jedno političko ubistvo i koje je izvršeno iz koristi.

Izlažući rezultate aktuelne istrage, dužnost mi je da primetim da sam se uputio, na današnji dan, vojnom srpskom izaslanstvu u Sofiji, zahtevajući njegovu intervenciju u cilju hapšenja, do kraja istrage i suđenja, svih osoba koje su osumnjičene s punim pravom da su umešane u ovaj zločin. Daleko je od sumnje da će hapšenje i ispitivanje ovih osoba razjasniti sve to što nije moglo biti još izvučeno na svetlost u istrazi koja je vođena u pogledu jednog zločina tako značajnog, kako zbog visokog društvenog ranga žrtava tako zbog načina na koji je izvršen.

(Prefekt R. M. Trifunović)

________________________________________________________________________________________________

Uputnice:

[1] Egzarhijski skopski episkop Neofit rođen je 1870. godine u Ohridu. ( Kršteno ime: Naum Paskalev ) Školovao se u Ohridu, zatim u bugarskoj svešteničkoj školi u Jedrenu, gde se i zamonašio. Godine 1910. bio je izabran za egzarhijskog mitropolita u Skoplju. Nakon otpočinjanja drugog balkanskog rata napustio je Skoplje i dobio je na upravljanje Jedrensku egzarhijsku eparhiju. U periodu bugarske okupacije 1915-1918. bio je ponovo u Skoplju kao egzarhijski mitropolit.

[2] U nastavku dokumenta za protu Antonija se koristi prezime Nikčić umesto Mijović, iz konteksta smo bili slobodni da zaključimo da se radi o istoj osobi.

 

Sestrinstvo manastira Brnjak

 

Naslovna fotografija: spc.rs

 

Izvor Pokret za odbranu KiM, 01. jun 2021.

 

BONUS VIDEO:

Preporučujemo
Pratite nas na YouTube-u