O rekonfiguraciji postjugoslovenskog prostora (1)

Balkan mora biti rekonfigurisan. Njegova deatlantizacija je neophodna ne samo radi stabilizacije, već i iz geopolitičkih motiva

Uvod
(Ne)konsekventnost granica kao geopolitički ulog i ishod

Unutrašnje granice u „drugoj Jugoslaviji“ dugo su bile ne samo politička, već i naučna tabu-tema. Geopolitička i ideološka pozadina prilikom opredeljenja za federalno ustrojstvo države, selektivnost u primeni principa razgraničenja republika (i autonomnih oblasti/pokrajina), nedoslednost u procesu delimitacije i nepostojanje pravno-političke (skupštinske) verifikacije prilikom njihovog ustanovljavanja – predstavljali su (jedno) partijsku „porodičnu tajnu“. Osnovni cilj bio je ostvaren – fragmentacija srpskog populaciono-prostornog činioca kao najvećeg u zemlji, a istovremeno optuženog za monarhizam i velikodržavni hegemonizam, uprkos činjenici da je u tek završenom ratu dao najveći broj boraca za slobodu i imao najveće vojne i naročito civilne žrtve.

U skladu sa takvim opredeljenjem, izdvajane su i nove, „instant-nacije“ iz srpske, te im dodeljivane „pripadajuće“ republike amputacijom brojnih oblasti iz sastava srpskih zemalja (Stepič i Džurič 2016a, 184). Kenanoliko „obuzdavanje“ Srba, sa Zapada tradicionalno percepiranih kao „ruska predstraža na Balkanu“, te stoga označenih kao „remetilački faktor“, ubrzo se nastavilo u hladnoratovskom kontekstu pozicioniranja Jugoslavije u Rimland-u – američkom geopolitičkom i geostrategijskom obruču po obodu Evroazije formiranom radi opkoljavanja Sovjetskog Saveza. Srpska rasparčanost unutrašnjim granicama i primena čitavog sistema mera za sveobuhvatno slabljenje tako su postali važan „kamenčić u mozaiku“ globalne geopolitike.„Druga Jugoslavija“, analogno onoj „prvoj“, samo u  drugom ideološkom smislu, tako je nastavila da se održava kao „zlatni kavez za Srbe“ (Stepić, 2018a, 297). Jer, Srbi su bez Jugoslavije mogli, ali Jugoslavija bez Srba – ne.

Sa okončanjem komunističke i bipolarne epohe, postalo je jasno da Jugoslavija ne samo da neće moći da opstane kao demokratska država, već će se pokazati suvišna i u novim geopolitičkim prilikama „unipolarnog trenutka“ u  poslednjoj deceniji 20. i početkom 21. veka. Da joj je dozvoljen istinski demokratski preobražaj u uslovima nestanka titoističke, a reuspostavljanja pojedinačnih nacionalnih kohezija, odmah bi se pokazalo da su unutrašnje granice besmislene. Ishod tog neodrživog stanja moglo je da bude preuređenje zajedničke države, uključujući nove, adekvatnije granice federalnih jedinica shodno etničkom principu, te logično ukidanje antisrpski formiranih pokrajina.

Druga, realnija opcija bilo je stvaranje nezavisnih nacionalnih država na osnovu slobodne volje konstitutivnih naroda (ne i tzv. narodnosti!) izražene na nivou naselja. Iz toga bi nesumnjivo proizašle nacionalne države, pa i integralna srpska država od postojećih granica sa Bugarskom na istoku i Mađarskom na severu, aproksimativno do Pokuplja na zapadu i obale Jadranskog mora na jugozapadu. Delikatnost primene etničkog kao glavnog principa razgraničenja u mešovitim zonama mogao je da se prevaziđe na miran način korišćenjem korektivnih principa (Ilić i Stepić 1994, 20-23), kao i uzimanjem u obzir nekolicine promenljivih faktora koji nemaju svojstva principa (Stepić 1994, 190-194).

Suprotno ovome, granice federalnih jedinica – njihov smisao, status, barijernost, halo-efekat,  te  vidljivost  na terenu i u kulturnom pejzažu – evoluirali su (a) od titoističkih „crta u granitu“ koje navodno neće deliti, već dodatno ojačati koheziju države, (b) preko „tvrdih“ unutrašnjih granica prema Ustavu iz 1974. godine u sklopu kardeljističke „federirajuće federacije“, (v) do granica koje su odlukama Badinterove arbitražne komisije[1] (1991-1993) proglašene za međudržavne tendencioznim pozivanjem na dekolonizaciono načelo uti possidetis iuris (karta 1). Upravo time, umesto da bude zaustavljen, podstaknut je krvav secesiono-versko-građanski rat, te dugoročno destabilizovan čitav postjugoslovenski prostor kako bi Zapad sebi omogućio geopolitičku infiltraciju i dominaciju. Izuzimajući malobrojna ranija upozorenja 1970-ih i 1980-ih godina (M. Đurić, K. Čavoški, M. Jovičić…), sa velikim zakašnjenjem, tek kada je jugoslovenski „razbi-raspad“ (Knežević 2006, 168) postao nezaustavljiv i kada je postalo  očigledno  kakve će posledice ostaviti transformisanje unutrašnjih u spoljašnje granice, oprezno su se pojavile konkretne limološke rasprave srpskih naučnika.

Istoričari, geografi, geodete, pravnici, politikolozi, vojni i drugi stručnjaci ohrabrili su se da prouče ideološko-političke prilike i način nastanka banovinske, a potom republičko-pokrajinske podele i njihovih međa, te da analiziraju probleme konkretnih spornih sektora graničnih linija na kopnu i vodi (Piranski zaliv, Dragonja, Sv. Gera/Trdinov vrh, Mura, Prevlaka, Dunav, Una, Drina, Neum-Klek, Sastavci, Šara…). O tome je objavljena nekolicina naučnih članaka, knjiga, zbornika radova i tematskih brojeva časopisa.[2]

Karta 1: Evolucija unutrašnjih granica u „drugoj Jugoslaviji“
Karta 1: Evolucija unutrašnjih granica u „drugoj Jugoslaviji“ (Obrada autora. Kartografska osnova: Đurić i dr. 1993.)

Međutim, nedostajala su razmatranja (post)jugoslovenskih granica sa stanovišta njihove diskordantnosti (nekonsekventnosti) u odnosu na  prostorni razmeštaj i aproksimativne međe konstitutivnih naroda, te geopolitičkih uzroka i posledica tog fenomena. Nova političko-teritorijalna struktura Balkana prouzrokovala je prvenstveno podelu srpskog naroda i srpskih zemalja od jedne države za koju su se borili i koju su napravili na pet od ukupno šest[3] manje-više neprijateljski nastrojenih država. „Nova realnost“ je na dramatičan način ponovo otvorila srpsko pitanje koje se (pogrešno!) smatralo rešenim još 1918. godine. To postaje posebno važno kada se „umatriči“ prvo sa balkanskim projekcijama ekspanzije Zapada i uspostavljanjem unipolarnog „Novog svetskog poretka“, a kasnije i sa procesom multipolarizacije sveta, obnove (ili kontinuiteta?!) hladnoratovskog sučeljavanja i nadmetanja s jedne strane SAD i EU, a s druge Rusije i Kine, za geoekonomsko i geostrategijsko pozicioniranje na Balkanu kao tradicionalno važnoj „evroazijskoj kopči“.

Tek sa primetnijom promenom odnosa snaga na svetskoj sceni u drugoj deceniji 21. veka, koja je u žižu vratila višestoletni značaj transgresiono-regresionog pojasa tzv. Međuevrope u čijem sastavu se nalazi i Balkan (Stepić 2020a, 277-281), pojavila su se shvatanja da su nametnute, veštačke granice, u stvari, ključni uzrok njegovog konfliktnog potencijala i dugoročno neodržive. Usledilo je nekoliko opreznih, još uvek nedovoljno artikulisanih domaćih i stranih ideja o nužnosti političko-teritorijalne rekonfiguracije i uspostavljanja adekvatnijih granica unutar postjugoslovenskog prostora kao osnovnom uslovu za prevazilaženje destabilizacije čitavog regiona. Tako su, podsećanja radi, još tokom rata u Bosni i Hercegovini na neodrživost njenih spoljašnjih granica upozoravali ne samo brojni domaći naučnici, već i Dž. Miršajmer (John Mearsheimer), jedan od najautoritativnijih savremenih politikologa u oblasti međunarodnih odnosa (Kecmanović 2020). Trebalo je da prođe gotovo četvrt stoleća da bi sa Zapada stigla kako-tako konkretna i političko-realistički argumentovana ideja „raspakivanja postjugoslovenskog paketa“.

Taj predlog odnosio se na radikalnu redefiniciju granica kao neophodnog uslova za dovođenje u red „disfunkcionalnog Balkana“, a izneo ga je T. Les (Timothy Less) sa Univerziteta u Kembridžu, nekadašnji diplomata Ujedinjenog Kraljevstva u Banjaluci (Less  2016).  On se odvažio da tada zaključi, a u narednim godinama da više puta ponovi, kako je dosadašnji pristup Zapada kontraproduktivan i posredno naznačio da bez rešavanja (i) srpskog pitanja nema stabilizacije Balkana. Sugerisao je da se – u režiji Zapada, kako vodeću ulogu ne bi uskoro preuzele konkurentske sile – rešenje nalazi u promeni političko-teritorijalne strukture postjugoslovenskog prostora kombinovanjem novonastalih posleratnih etno-prostornih odnosa i realne političko-bezbednosne kontrole na terenu.

Učestali su i istupi srpskih naučnika kako je srpsko ujedinjenje pitanje vremena i izvesnosti promena geopolitičkih okolnosti, mada su se oni mahom zadržali u okvirima načelnih stavova i medijskih nastupa (D. Tanasković, N. Kecmanović, D. Proroković…). Međutim, nisu se upuštali u konkretizaciju političko-teritorijalne podele i razgraničenja, niti u njihovo obrazlaganje u naučnim radovima. Znatno određeniji je istoričar A. Raković, istrajno se zalažući da „Republika Srbija, Republika Srpska, Crna Gora i Republika Makedonija treba da stvore zajedničku federativnu državu“ (Raković 2019, 8).

Globalni, evroazijski i evropski geopolitički preduslovi „novog balkanskog subporetka“

Aktuelna geopolitička „arhitektura“ Balkana rezultat je unipolarne dominacije atlantističkog Zapada pod vođstvom SAD i uspostavljena je posle pobede u Hladnom ratu i simboličkog rušenja Berlinskog zida, u razdoblju kada evroameričkoj zajednici niko i nigde nije mogao da konkuriše. Postepenom mutipolarizacijom ona jeste dovedena u pitanje, ali se nije suštinski promenila zbog ranije postignutih pozicija i akvizicija SAD, EU i NATO. Geodemografski, geokulturni, geokonomski, geofinansijski, geopolitički, geostrategijski i drugi trendovi na globalnom, evroazijskom i evropskom planu ukazuju ne samo da se „zaravnjuje piramida globalne moći“ (Stepić 2020b, 22), već da se „klatno“ ubrzano udaljava od Zapada i približava Istoku. To znači da će se Pax Americana, lagano, a onda sve brže, pa možda i strmoglavo privoditi kraju, te da prostorna slika svetskog poretka neće više moći da opstane u vidu zbignjevističke „velike šahovske table“, tj. kao postmoderna varijanta hladnoratovskog Heartland-Rimland dualizma. Svet je već neformalno podeljen na proameričku (proatlantističku) i antiameričku (antiatlantističku) grupu država, o čemu, kao lakmus, na posredan način svedoče četiri faze davanja/povlačenja priznanja tzv. kosovske nezavisnosti (Stepić 2018b, 31-41).

Dakle, neminovno će uslediti preuređenje sveta, i to ne više u skladu sa hegemonijom jedne, već policentrično, uz učešće više sila različite moći gde nijedna neće ekstremno odskakati. Takav raspored glavnih aktera ne znači da neće biti hijerarhijske dinamike i njihovog globalnog uticaja u različitim vidovima i dometima, te da će se globalizacijski procesi zaustaviti, već će globalizam kao totalitarna ideologija kakvu je svet do sada upoznao biti neostvariva.

Zastave Kine i Sjedinjenih Država istaknute u Pekingu, 19. januar 2020. (Foto: Wang Zhao/AFP via Getty Images)
Zastave Kine i Sjedinjenih Država istaknute u Pekingu, 19. januar 2020. (Foto: Wang Zhao/AFP via Getty Images)

Nije nerealno očekivati da se postamerički (postatlantistički) svet formira u vidu nekoliko velikih blokova. Savremeni procesi i trendovi, kao katalizator, doprineli su da oni postanu uočljiviji. U prostornom smislu, neki od njih biće nalik, a neki kombinacija, haushoferolikih i duginolikih pan-oblasti, koenolikih strategijskih sfera i/ili hantingtonolikih civilizacijskih celina. Novu „blokovsku strukturu sveta“ mogli bi da čine Amerika, Evrorusija, Islamska Afro-Azija, Crna Afrika, Jugoistočna Azija i Australija, i Antarktik (videti Stepić 1997, 37-41)[4], a ona će prvenstveno da podrazumeva sukcesivno potiskivanje uticaja SAD iz Evroazije i svođenje na monroovske gabarite Severne i Južne Amerike. Promena, naravno, podrazumeva i Evropu, koja će prestati da bude „najbitniji američki geopolitički mostobran na evroazijskom kontinentu“ i neće više služiti kao „odskočna daska za progresivno širenje demokratije dublje u Evroaziju“ (Bžežinski 2001, 57).

Na taj deklinistički trend Zapada ukazuju recentni procesi krize EU („predinfarktno  stanje“) i NATO  („moždana smrt“). Uporedo sa oslobođenjem od „američke okupacije“, a da bi se izbegao opasan „vakuum moći“ i indukovani „geopolitički haos“ (Ramone 1998), odvijaće se preuređenje megakopna Evroazije i njene okružujuće akvatorije. Ne svedoče li (ne)posredno o tome brojne integracione inicijative, a naročito realizacija kako kineskog „svilenog“ premrežavanja, tako i ruskog neoevroazijstva, mada ne bez otpora i pokušaja onemogućavanja njihovih instrumenata?

Uzimajući u obzir da pred sobom imaju uzdrmane, ali još uvek dominantne SAD, jedini način na koji bi Kina i Rusija mogle da „preuzimanje“ Evroazije učine bržim i efikasnijim jeste da deluju komplementarno (Stepić 2020v, 197) i da podele zone odgovornosti kako ne bi upale (bile uvučene) u zamku prenapregnutosti. To znači da prva skoncentriše najveći deo svoje pažnje i moći „punog spektra“ na Indo-pacifički region (izbegavajući konfrontaciju sa Indijom), a druga na Evropu (izbegavajući konfrontaciju sa Nemačkom), te da brižljivo kondominijumski upravljaju centralnom Azijom kao eksplozivnim „evroazijskim Balkanom“ (Bžežinski 2001, 117). Ovo nikako ne bi trebalo da dovede u  pitanje  kinesku  varijantu  globalizacije, najpre sa ekonomskim predznakom, niti rusku renesansu kao globalnog „igrača“, prvenstveno u vojno-strategijskom domenu. Naprotiv!

Shodno navedenim globalnim preduslovima, jedan od velikih svetskih i evroazijskih blokova bila bi Evrorusija, prostirući se od Atlantika do Pacifika. „Efekat domina“ rezultirao bi izvlačenjem Evrope iz pozicije američkog vazala i sledstveno – deatlantizacijom i stabilizacijom Balkana (detaljno Stepić 2017, 9–37). Blok Evrorusiju odlikovala bi višeznačna heterogenost, te bi ona, stoga, bila labavo povezana i prvenstveno na zapadu (u Evropi) sastavljena od nekoliko velikih prostora – Germanskog, Skandinavskog, Latinskog i Ruskog (Pravoslavnog), te anglosaksonskog fragmenta sa očuvanim prekookeanskim vezama (karta 2). Oni bi proizašli iz neminovnog raspada (samoukidanja, implozije?) EU kao „podudarne sa Zapadnom civilizacijom“ i NATO kao „bezbednosne organizacije Zapadne civilizacije“ (Hungtington 1996, 161), te transatlantskih bipolarnih, a potom i unipolarnih integracionih rudimenata.

Na tim ruševinama gradile bi se populaciono-prostorno manje, ali čvršće povezane integracione jedinice koje bi činile grupe dosadašnjih država u postojećim granicama, uz nekoliko mogućih izuzetaka (npr. Belgija, podeljena na Valoniju i Flandriju). Njihove najmoćnije države okupljale bi oko sebe one manje moćne jer, kako ističe Dugin, i „u geopolitici deluje princip magneta: ako ste jaki privlačite, ako ste slabi – sami ćete biti privučeni“ (Babić 2018). Kohezija velikih prostora zasnivala bi se na rezultanti prvenstveno kulturno-istorijskih, geopolitičkih i ekonomsko-gravitacijskih činilaca, što znači da bi države-jezgra – Nemačka, Švedska, Francuska i Rusija, te Engleska (na čelu očuvanog ili podeljenog Ujedinjenog Kraljevstva) – formirale neoklasične interesne sfere možda „mekih“ granica, intenzivnih međusobnih veza i višedimenzionalnih prožimanja, ali ipak jasne deobe uticaja i nadležnosti.

Karta 2: Veliki prostori na zapadu Evroruskog „bloka“ (Obrada autora)

Balkan – istorijski potvrđen indikator velikih geopolitičkih transformacija i već nekoliko decenija reaktivirani krizni region usled evro-američki indukovanog klajnštateraja u postjugoslovenskom prostoru – sledstveno, mora biti rekonfigurisan. Njegova deatlantizacija je neophodna ne samo radi dugoročnijeg smirivanja, stabilizacije i vraćanja u „prirodno stanje“, već i iz preventivnih geopolitičkih motiva – radi onemogućavanja da u eventualno ponovo promenjenim uslovima dođe do redominacije dokazano destruktivnog talasokratskog Zapada posredstvom tradicionalnih lokalnih eksponenata. To je krucijalan razlog zašto je neophodno da ne ostanu zacementirane, već da se ponište glavne posthladnoratovske tekovine Zapada. Shodno tome, bivši jugoslovenski prostor, bez promene nasleđenog, spoljašnjeg opsega, ali sa revidiranim novim, a nekadašnjim unutrašnjim međama, našao bi se u tri velika prostora (uporedi Stepić 2017, 31):

– Ruski veliki prostor, pravoslavnog civilizacijskog i neoevroazijskog geopolitičkog identiteta, od nekadašnje jugoslovenske državne teritorije obuhvatio bi veliku većinu srpskih zemalja. Ta populaciono-prostorna celina danas, a naročito pre fizičko-migracionog desetkovanja, naseljena je pravoslavnim srpskim stanovništvom, kao i njegovim etničkim derivatima, „proliferovanim“ titoističkom dekret-etnogenezom u „instant-nacije“ (Stepić 2018v, 228- 231). Uprkos sistematskom onemogućavanju i pokušajima vesternizacije, on baštini snažne istorijske, političke, verske, nacionalne, kulturne, vojne i druge veze sa Rusijom, i sa njom će sve više biti povezan ekonomskim, naročito energetskim „nitima“.

Takođe, imajući u vidu pozitivna iskustva brojnih muslimanskih naroda u samoj Rusiji, pripadnost njemu nije u suprotnosti ni sa evroazijskim, kontinentalističkim civilizacijsko-geopolitičkim identitetom i dugoročnim, objektivnim interesima balkanskih muslimana. Mada neće moći da se izbegnu, trebalo bi da budu svedene na minimum paternalističke ambicije Turske prema enklavama islamizovanog balkanskog stanovništva od Krdžalija do Cazinske Krajine i od Ludogorja (Deliormana) do Albanije. U svakom slučaju, kako bi se izbegao poremećaj čitavog Balkana i rizik oružanog sukoba koji bi mogao da se prelije i izvan njega, sastavni deo Ruskog velikog prostora trebalo bi bez promene odavno ustanovljenih, uglavnom tzv. prirodnih i etnički usaglašenih granica, da postanu Rumunija i Bugarska. Takođe, u postojećim granicama, ali sa nešto više dilema, pripali bi joj mahom islamska, ali fragilana Albanija, te pravoslavna, iako tradicionalno talasokratska i trenutno prozapadna Grčka.

– Germanski veliki prostor, mitteleurop-skih geokulturnih i geopolitičkih svojstava, u svom sastavu bi imao teritorijalno samo neznatno promenjenu slovenačku i znatno redukovanu hrvatsku državu. Zahvaljujući tim ionako tradicionalno progermanski orijentisanim narodima/državama, snažna Nemačka zadovoljila bi svoje ključne, mnogo puta tokom istorije potvrđene aspiracije – formirala bi zonu uticaja koja se u vidu „zavese“ kroz središte Evrope intermarijumski spušta od Severnog i Baltičkog do Jadranskog basena. Umesto odavno pragmatično napuštene maritimne „Ideje Hamburga“, potom u Velikom ratu onemogućene telurokratske „Ideje Bagdada“, te poraženog nacističkog ekspanzionističkog projekta „Prodora na Istok“ (“Drang nach Osten”), ovoga puta dobila bi priliku („ventil“) da ostvari – može se to nazvati – „Prodor na Jug“ (“Drang nach Süden”), tj. „Ideju Rijeke“.

Tako bi (ponovo) postala moćna regionalna sila – ne više „ekonomski džin, a politički patuljak“, već i istinski, samopouzdani (geo)politički i geostrategijski „igrač“ – kome neka šira integracija nalik na Evropsku uniju ne bi ni bila potrebna. Takva Nemačka, kao središte Germanskog velikog prostora, formalno bi bila deo Evroruskog bloka unutar preuređene Evroazije, mada bi na osnovu dalekosežne nagodbe i snažnih ekonomskih veza, naročito gasovodnih vektora, direktno sa Rusijom odlučivala o evropskim poslovima, pa sa njom i podelila najveći deo Balkana na neoklasične interesne sfere.

– Latinski veliki prostor u postjugoslovenskom arealu, izrazito zapadne, rimokatoličke versko-civilizacijske pripadnosti i maritimnog, talasokratskog geopolitičkog koda, prostirao bi se samo u delu srednjojadranskog primorja i ne tako dubokog zaleđa koje mu gravitira po opštem obrascu litoralizacije. Svoju „kopču“ sa glavnim delom latinskog sveta tražiće transjadranski, neposredno sa italijansko-vatikanskim velikim zaštitnikom, ali će garanti njegove sigurnosti biti i ostale zemlje – Francuska, Španija, Portugalija. Budući da je u polukružnom obuhvatu sa kopnene strane i da sa neposrednim susedstvom ima duboke istorijske veze i naročito jezičke sličnosti, neminovno će uspostavljati uzajamne odnose sa znatno većim, balkanskim delom Ruskog velikog prostora.

Osnovna polazišta i principi adekvatnijeg razgraničenja unutar postjugoslovenskog prostora

Da arbitrarno pretvaranje unutrašnjih jugoslovenskih granica u državne predstavlja samu srž problema, a ne deo rešenja, blagovremeno su upozoravali ne samo strani i domaći naučnici, već i objektivne političke ličnosti. Uprkos tome, prevagnuo je interes Zapada da u sučeljavanju „demokratija vs. geopolitika“ opet pobedi ova druga (Stepić, 2020a, 209), te da se fragmentacionim i redukcionim teritorijalnim „metodom“ umanji neposredno srpski i posredno ruski uticaj na Balkanu.

Unutarjugoslovenskim ne-srpskim činiocima to je u potpunosti odgovaralo jer su u vreme titoizma svi nešto ušićarili na račun srpskog naroda i srpskih zemalja, te su stečene dobitke nastojali da u novim okolnostima zacementiraju zahvaljujući angažmanu Zapada. U tome se krije suština odgovora na često postavljano pitanje tokom i posle destrukcije Jugoslavije: „Zašto su svi protiv Srba?“, a koje tendenciozno sugeriše ispravnost teze o tobože srpskom remetilačkom faktoru. Kako bi promenio postojeću, veštačku, konfliktnu i atlantističku, a uspostavio buduću, konzistentniju, stabilizujuću, neoevroazijsku strukturu „balkanskog subporetka“, ruski pol moći nema drugog adekvatnog izbora nego da se opredeli za srpskog činioca, maksimalno ga osnaži i odredi kao ishodište čvrste „osovine prijateljstva“ (Dugin 2009, 113), tj. nedostajućeg geopolitičkog vektora (Stepić 2014a, 126).

Pripadnici Vojske Srbije sa zastavama Rusije i Srbije prilikom dočeka ruske humanitarne pomoći na aerodromu u Batajnici, 03. april 2020. (Foto: Tanjug/Zoran Žestić)

Štaviše, za ostvarenje tog interesa nije dovoljno da rusko uporište bude samo Srbija i da se Ruski veliki prostor prostire samo do Drine, jer bi to značilo da se prostor zapadno od nje neminovno prepušta Germanskom velikom prostoru. U tom slučaju bi postojale veće mogućnosti za širenje nemačkog uticaja još dalje na istok, te da se većim delom Balkana dominira iz Berlina, a ne iz Moskve. Sledstveno, opredeljujući se ne za prostorno i populaciono redukovanog, već za celovitog srpskog „favorita“, Rusija mora da dosadašnje države-prilepuše[5] Zapada i njegove „podizvođače“ balkanskih poslova koji su za antisrpski angažman nagrađeni srpskim teritorijama tretira kao gubitnike, tj. „žrtvenu jagnjad“ (Dugin 2004, 194) rekonfigurisanja postjugoslovenskog prostora. To znači da je u prvom redu hrvatski, albanski i delimično muslimanski/bošnjački element neophodno bez mnogo skrupula lišiti ekspanzionističkih uzurpacija stečenih u vremenima geopolitičkog kontra-ritma koji je diktiran Srbima i Rusima naročito tokom 20. veka.

Političko-teritorijalna rekonfiguracija postjugoslovenskog dela Balkana i uspostavljanje novih, primerenijih i manje konfliktnih granica postigli bi se na osnovu nekoliko ključnih polazišta:

– Izvršila bi se revizija (pseudo)principa, pristupa, postupka, rezultata i posledica posthladnoratovskog nasilnog cepanja Jugoslavije duž nasleđenih tzv. AVNOJ-skih granica. To bi, istovremeno, značilo i promenu propagandom uspostavljenog falsifikovanog narativa o karakteru jugoslovenske države tokom čitavog njenog trajanja, odgovornosti za izazivanje versko-građansko-secesionističkog rata, početnom impulsu prilikom započinjanja masovnih zločina prema civilima, početnim koracima u pokretanju tzv. etničkog čišćenja i nameri da se uz pomoć Zapada po svaku cenu unutrašnje granice nelegalno pretvore u spoljašnje. Stoga bi nova teritorijalna podela bila ne samo dijametralno suprotna tadašnjem diktatu Zapada, već što više u skladu sa granicama nacionalnih prostora u vreme formiranja zajedničke države nakon Velikog rata, uz podrazumevajuće uvažavanje nekih u međuvremenu nastalih promena.

– Sadašnja političko-teritorijalna struktura postjugoslovenskog prostora bi se promenila radikalnim preoblikovanjem pet od šest sadašnjih, a nedovršenih, nestabilnih i nefunkcionalnih država, zato što: jedna (Hrvatska) je svojim regularnim snagama izvršila direktnu vojnu agresiju na Bosnu i Hercegovinu, a potom  uz pomoć Zapada uništila srpsku državoliku jedinicu i na genocidan, neoustaški način eliminisala većinu njenog srpskog stanovništva; druga (Bosna i Hercegovina) je već prilikom međunarodnog priznanja važila za „nemoguću državu“ (Kecmanović 2007), spolja se veštački održava kao protektorat Zapada i sastoji se od dva konfederalna entiteta, od kojih onaj srpski (Republiku Srpsku) Zapad nastoji da na svaki način suzbije i oduzme joj stečeni nivo samostalnosti; treća (Srbija) je jugoslovenski reziduum kome je nametnuto neprijateljsko okruženje i status ucenjene zemlje na autodestruktivnom „evropskom putu“, a zadržala je i dve centrifugalno orijentisane pokrajine, od kojih je u onoj južnoj Zapad oružano podržao arbanaški separatizam, i dalje ga istrajno izgrađujući politički, ekonomski, vojno, propagandno i na druge načine; četvrta (Crna Gora) se uz tutorstvo Zapada odvojila od Srbije i krenula identitetskom stranputicom zahvaljujući indukovanom nacionalnom „preumljenju“ u antisrpsku, šizofrenu, pocepanu (cleft country) i rastrzanu zemlju (torn country) uprkos nesumnjivim srpskim temeljima i tradiciji; i peta (Severna Makedonija) je pred ultimatumom Zapada učinila autodestruktivne ustupke velikoalbanskim zahtevima i čak promenila ime na osnovu „trulog kompromisa“ sa Grčkom, postajući tipična tamponska zemlja kojoj susedi osporavaju gotovo sve – od istorijskog pamćenja i statusa crkve, do teritorijalne celovitosti i nacionalne samosvojnosti.

Zastave Republike Srpske istaknute u Banjaluci povodom Dana srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave, 15. septembar 2020. (Foto: Ministarstvo odbrane Republike Srbije)

– Umesto postojećih šest, uspostavile bi se četiri države. Dve od njih – Slovenija i novoformirana Dalmacija – budući da su relativno malog broja stanovnika i površine, a fizičko-geografski skladne, etnički homogene, kulturno-identitetski kompaktne i na unutrašnjem planu dobro komunikacijsko-ekonomski povezane, bile bi unitarno uređene. Ako budućnost pokaže da je sa stanovišta funkcionalnosti svrsishodnije, mogle bi da se znatnije decentralizuju i možda regionalizuju. Ostale dve države – Hrvatska Federacija i Srpska Federacija – zbog znatno veće prostranosti, naglašene geografske raznovrsnosti, složenog istorijsko-političkog nasleđa, manje etno-prostorno kompaktne i funkcijsko-gravitacijski policentrične, organizovale bi se kao održive, efikasne, složene države sa po nekoliko federalnih jedinica. Vremenom bi mogle da evoluiraju u dva smera: ili u čvršće integrisane regionalne države (slične današnjoj Italiji i Španiji) ili, pak, ako se parcijalna centrifugalnost pokaže neizbežnom, da izgube neku od federalnih jedinica, ali bez opasnosti od potpune destrukcije zemlje.

– Suprotno apsurdnom, nametnutom titoističko-badinterovskom (pseudo)principu koji je proizveo i dugo održava latentni konflikt i nestabilnost, novo razgraničenje država – prvenstveno Srpske Federacije i Hrvatske Federacije – obavilo bi se na osnovu etničkog principa kao glavnog principa. Važno je napomenuti da se on nikako ne bi odnosio na nacionalne manjine bez obzira na njihovu brojnost i rasprostranjenost (mađarsku, albansku, bugarsku, rumunsku, italijansku…) – budući da one nemaju pravo na teritorijalizaciju svog statusa – već samo na konstitutivne narode koji su formirali zajedničku južnoslovensku državu. Dodatno proglašene „nacije“, nastale „dekret-etnogenezom“ radi slabljenja i fragmentacije srpskog činioca, bile bi – tamo gde su skoncentrisane na znatnijoj teritoriji – u što većoj meri obuhvaćene nekom od sopstvenih federalnih jedinica. Tamo gde se nalaze na manjoj teritoriji i enklavski pozicionirane, a od celine odvojene iz drugih razloga (istorijskih, geografskih, geostrategijskih…), za delove kako „sintetičkih“, tako i tradicionalnih nacija organizovalo bi se nekoliko autonomnih okruga unutar pojedinih federalnih jedinica.

– Aproksimativno razgraničenje izvršilo bi se na osnovu razmeštaja konstitutivnih naroda posmatranog na nivou naselja bivše Jugoslavije. Shodno tome, kao konsultativno polazište (neka vrsta inputa) mogla bi da posluži etno-prostorna struktura u vreme ujedinjenja u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, prikazana na Cvijićevoj karti Balkanskog poluostrva iz toga vremena (Cvijić, 1918). Ipak, kao prava „podloga“ (u vidu autputa) prvenstveno bi poslužila detaljna etnička karta Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (Đurić i dr. 1993) pred njeno nestajanje (prema konačnim rezultatima zvaničnog popisa stanovništva 1981.), na kojoj je predstavljena etnička struktura za svaki atar ukupno 27.507 naselja, te posebne etničke karte, na primer, Hrvatske (6.631 naselje), Bosne i Hercegovine (5.868 naselja)…

Uporedo, radi definisanja graničnih linija, tj. konkretne delimitacije i demarkacije, primenili bi se dodatni, korektivni principi, u prvom redu vlasnički i istorijski, a zatim još i prirodno-geografski (naročito pravo bliskog, prostranog hinterland-a na maritimnu participaciju), funkcijsko-ekonomski, lokacioni, vojno-strategijski, ekološki, princip (pri) sile i drugi. Konačne granice tako bi nastale kao rezultat integralnog principa razgraničenja. On bi obavezno imao i još jedan važan zadatak, zahvaljujući kome bi se, uprkos velikom i tragičnom zakašnjenju, koliko-toliko ispunio princip „pravednosti“ granica, prvenstveno između Hrvatske Federacije i Srpske Federacije.

Prvenstveno bi podrazumevao „kompenzovanje ‘etno-prostornog paradoksa’ (disproporcije), tj. dvostruko manje populacione od prostorne zastupljenosti Srba“ (Stepić 2020v, 31) posle Drugog svetskog rata u oblastima nekadašnjeg nacističkog satelita Nezavisne Države Hrvatske. U tom prostoru Srbi su bili žrtve „totalnog genocida“ (Davidov, 2013), koji se još direktnije može nazvati „srbocidom“ (Umeljić 2018, 31), a koji se ponovio tokom i posle pada većeg dela RSK 1995. godine.[6] U suprotnom, ako se to ne bi uzelo u obzir prilikom razgraničenja na Baniji, Kordunu, Lici i na specifičan način u Zapadnoj Slavoniji, poslala bi se poruka da je genocidno uklanjanje Srba isplativo i efikasno (i) geopolitičko sredstvo za preotimanje prostora, te bi tako delovalo stimulativno da se eventualno ponovi.

Maketa spomen-područja Jasenovac ispred spomenika „Kameni cvet“ (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)
Maketa Spomen-područja Jasenovac ispred spomenika „Kameni cvet“ (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

– Nekoliko autonomnih okruga (etno-teritorijalnih autonomija), omeđenih jasnim administrativnim linijama, čuvalo bi nacionalni identitet lokalnog srpskog (u Hrvatskoj Federaciji), te hrvatskog i muslimanskog/bošnjačkog stanovništva (u Srpskoj Federaciji), ali nikako ne dovodeći u pitanje teritorijalni integritet i suverenitet tih država. Štaviše, uspostavio bi se efikasan posredan mehanizam geopolitičkog reciprociteta – u slučaju da neki hrvatski okrug pravi probleme srpskoj državi, onda bi hrvatska država morala da računa sa sličnom reakcijom srpskog okruga; ili, ako bi srpska država ugrožavala status muslimanske federalne jedinice, muslimanski autonomni okruzi bi mogli da odgovore pravljenjem problema srpskoj državi. Vremenom – usled logičnih migracionih tokova motivisanih nacionalnim, socijalnim, obrazovnim, kulturnim, ekonomskim i drugim razlozima, a iz malobrojnih naselja i krajeva koji ostaju „sa pogrešne strane granice“, te verovatno i iz nekih autonomnih okruga – došlo bi do transfera stanovništva i dodatne homogenizacije ionako nacionalno prilično kompaktnih država. U krajnjem slučaju, ne bi trebalo isključiti ni optiranje stanovništva (slično razgraničenju Kraljevine SHS i Mađarske posle Velikog rata).

 

Milomir Stepić je naučni savetnik Instituta za političke studije. Član je Matice srpske, Srpskog geografskog društva, Odbora za proučavanje stanovništva SANU i Odbora za proučavanje Kosova i Metohije SANU.

 

(NASTAVIĆE SE…)

________________________________________________________________________________________________

Uputnice:

[1] Tačan, potpun naziv bio je Arbitražna komisija Mirovne konferencije o Jugoslaviji (Arbitration Commission of the Conference on Yugoslavia).

[2] Na primer: Državne granice i unutrašnja teritorijalna podela Jugoslavije, M. Zečevića i B. Lekića (1991), tematski dvobroj naučnog časopisa Istorija 20. veka, 1-2 (1992), zbornik radova sa naučnog skupa Osnovni principi razgraničenja država (1994)…

[3] Samo u Sloveniji srpska istorijska prava i prostorna autohtonost su bili neznatni (u Beloj Krajini).

[4] Ideju multipolarnog sveta podeljenog na nekoliko velikih blokova autor je prvi put saopštio i u tri varijante kartografski predstavio u vreme neupitnog unipolarizma  –  22. decembra 1994. godine – na predavanju „Politička geografija – osnovi jedne nauke“ u Domu kulture Studentski grad u (Novom) Beogradu. U naučni rad je uobličena i objavljena pod naslovom „Buduća blokovska struktura sveta“ tek 1997. godine u časopisu Ekonomika (br. 1-2/1997), a u okviru serije polemičkih članaka pod zajedničkim nadnaslovom „Između Istoka i Zapada“. Kako bi naglasio anticipativnost i aktuelnost članka, ponovo ga je 2020. godine objavio časopis Vojno delo (br. 1/2020, str. 89-102), sa uvodnim tekstom dr Veljka Blagojevića pod naslovom „Sudbina jedne globalne geopolitičke procene“.

[5] Države-prilepuše ili remora-države su verni trabanti neke moćnije države, koji izvlače sekundarnu korist iz njene međunarodne pozicije. Dobile su ime po specifičnoj vrsti riba (remora) sa sisaljkama/pijavkama pri vrhu glave koje se prikače za neku veću životinju (ribu, sipu, kita, najviše ajkulu), tako se pasivno krećući na dugim plivanjima i jedući ostatke njihove hrane (čak izmeta).

[6] Totalni genocid (srbocid), zajedno sa masovnim, monstruoznim fizičkim eliminisanjem velikog dela srpske populacije svih uzrasta sa ogromne teritorije, a prema programu „tri trećine“ – trećinu pobiti, trećinu iseliti i trećinu pokatoličiti – koji je formulisao jedan od vođa hrvatskih ustaša Mile Budak, podrazumeva potpuno uklanjanje svih materijalnih i nematerijalnih tragova-dokaza srpskog postojanja iz prostora obuhvaćenog granicama Nezavisne Države Hrvatske – srpskih pravoslavnih hramova (uključujući bogoslovije, parohijske domove i vladičanske dvorove), ikona i drugih crkvenih predmeta, utvrđenja-zamkova, spomenika, zadužbina, banaka, grobalja, škola, biblioteka, toponima, matičnih, katastarskih i drugih ćiriličkih knjiga…

 

Naslovna fotografija: Wikimedia/1886.u-bordeaux-montaigne.fr/Loreck und Winter

 

Izvor Nacionalni interes 1/2021 

 

BONUS VIDEO:

Politika
Pratite nas na YouTube-u