Povratak Islamskog Emirata Avganistan

To što su Amerikanci pre dvadeset godina besno i nepromišljeno umarširali u Avganistan ne znači automatski da sada „beže kući“ bez ozbiljnog plana i strateških procena

Prema Frensisu Fukujami, kraj Hladnog rata ostavio je gomilu propalih i oslabljenih država od Balkana do Kavkaza, Bliskog istoka, Centralne i Južne Azije. Slabe i propadajuće države izazivaju humanitarne katastrofe, uzrokuju masovne imigracione talase, napadaju susjede i skrivaju teroriste. U takve države Fukujama ubraja: BiH, Kosovo, Avganistan i Irak.[1] Skrivajući svoje geopolitičke interese i ciljeve iza priče o novom geopolitičkom i bezbjednosnom poretku, svakako i borbi protiv terorizma i uništenja Al kaide, SAD su, po provjerenoj matrici, u cijelom svijetu, pokrenule lanac bezakonja, kršenja ljudskih prava, razaranja i (u)kidanja nacionalnih država, uništavanja monetarne suverenosti.

Istovremeno, doktrina „preuzimanja“, koja je osmišljena kao odgovor na napade 2001. godine, brzo je proširena tako da obuhvati Irak i druge takozvane „odmetničke države“ koje su prijetile razvojem oružja za masovno uništenje. Svakako, preventivno djelovanjeje potpuno opravdano u odnosu na teroriste bez državljanstva koji drže takvo oružje, ali baš na ovom planu američka politika doživjela je neuspjeh. Ona nije uništila Al kaidu, kako tvrdi predsjednik Bajden, ta politika je prigrlila ovu terorističku organizaciju, iskoristila je protiv režima u Damasku i protiv Islamske države ISIL, i nagradila je poklonjenim regionom Idliba, djelovima Dere i na Golanskoj visoravni.

Brojnost i uticaj vojnih formacija Al kaide poput: Džabhat un Nusra i široke koalicije Hajat Tahrir el Šam te jačanje i zaštita lažnih nevladinih i humanitarnih organizacija u BiH, omogućilo je jačanje ove organizacije. Dolazak talibana na vlast u Avganistanu i američka ostavština u vidu sofisticiranog oružja ojačaće radikalni islamizam i terorističke organizacije u islamskim zemljama jednako kao i vodeću ulogu Al kaide. Svakako, postoji i namjera da se Al kaida uvede u parlamente i vlade, da legalizuje svoje političko djelovanje po ugledu na Fatah, Hamas i Hezbolah.

Realizacija dogovora iz Dohe

Svakako su troškovi sprovođenja američke politike u Avganistanu bili jedan od razloga povlačenja – bili su previsoki i prelazili hiljadu milijardi dolara.

SAD su bile zabrinute i globalnom reakcijom na iskazivanje vojno-političke i hegemonističke moći. Način na koji je američka vlada nastupala i bez odobrenja Savjeta bezbjednosti UN-a ili NATO-a nastajala je iz uvjerenja da će američka moć biti legitimisana uspješnom upotrebom. To je bio obrazac za mnoge američke inicijative tokom Hladnog rata, a na Balkanu tokom 1990-ih; tada je to bilo poznato kao „vođstvo“, a ne „unilateralizam“. Naravno, vidljivo je da su Amerikanci  precjenjivali efikasnosti konvencionalne vojne moći u suočavanju sa slabim državama i efikasno umreženim transnacionalnim organizacijama koje karakterišu međunarodnu politiku u tom regionu.

„Avganistanski model“ i matrica nužne intervencije zbog zaštite „šireg interesa“ u javnosti su opravdavali argumente sile, uzdignute iznad argumenta prava. Đavolsko istrajavanje na politici koja je i u početku predstavljala grešku obilježilo je američko prisustvo u Avganistanu. I danas, kada Amerikanci napuštaju Avganistan, pitanje je isto: postoji li, uopšte, užas u Africi i Aziji, Balkanu ili na Bliskom istoku, a za koji upravo Amerika, kao predvodnik „Zapada“, nije odgovorna?

Svi američki predsednici koji su prije dolaska na vlast propovijedali nadu, čuvali su vojno-industrijski kompleks u najvećoj kondiciji, prodavali su oružje za masovno uništenje ljudi i imovine diktatorskim, nedemokratskim, neljudskim, najrepresivnijim režimima na svijetu. Amerika je bombardovala desetine zemalja, dok je preduzimala ili podržavala druge destabilišuće vojne akcije širom Bliskog istoka. Istovremeno, razarala je u kontinuitetu Avganistan i uprkos često puta najavljenom „kraju“ rata u toj zemlji značajno američko vojno prisustvo ostalo je dvadeset godina da predstavlja najveću prijetnju miru u cijelom regionu. Raketni projektili, ispaljeni sa zemlje ili iz vazduha, iz aviona, helikoptera ili bespilotnih letjelica, aktivno su ubijali civile Avganistana. Kršenje međunarodnog prava postalo je pravilo američke spoljne politike uz stalna nastojanja da ulogu Ujedinjenih nacija zamijeni NATO, te da ulogu NATO-a preuzmu SAD, pa da je povremeno dodijele Britaniji, a ponekad Njemačkoj. Ipak, poslije dvadeset godina okupacije i razaranja, prividno navrat-nanos, Amerikanci odlaze iz Avganistana.

FORT DRUM, NEW YORK - DECEMBER 10: U.S. Army soldiers return home from a 9-month deployment to Afghanistan on December 10, 2020 at Fort Drum, New York. The 10th Mountain Division soldiers who arrived this week are under orders to isolate at home or in barracks, finishing their Covid-19 quarantine just before Christmas. The troops were replaced in Afghanistan by a smaller force, as the U.S. military continues to reduce troop levels Afghanistan. (Photo by John Moore/Getty Images)
Američki vojnici neposredno po sletanju aviona iz Avganistana na aerodrom u Njujorku, 10. decembar 2020. (Foto: John Moore/Getty Images)

Ipak, način na koji se povlače baš kao i način na koji talibani preuzimaju vlast u Avganistanu, gotovo bez borbe, svjedoči da jedino američki partneri, koji su pod okriljem NATO trupa „nešto bezbjednosno i odbrambeno“ radili u toj zemlji, ne znaju šta se tačno dešava. A dešava se realizacija dogovora Trampove administracije i talibana iz Dohe.[2]

U suštini, taj sporazum, postignut u decembru 2020. godine, u formalnom smislu jeste sporazum izmedu proamericke vlade u Kabulu i talibana postignut nakon višemjesečnih pregovora, i deklarativno je zamišljao drugačiji scenario „nacionalnog pomrenja“ i okončanja rata. Najvažnija tekovina ovog sporazumijevanja za Amerikance bila je kupovina mira za sebe i svoje građane, bezbjednosne garancije u zemlji i svjetu. I, naravno, talibani su shvatili poruku, pa su odlučno ušli u Kabul.

Praktični rezultat ovih pregovora je evidentan[3]: talibani dobijaju svu vlast u Avganistanu, gotovo bez borbe i bez velikih žrtava. Ali to nije bilo sve: talibani garantuju „mir sa SAD“, a zauzvrat dodatno dobijaju ukidanje sankcija i mogućnost da upravljaju obnovom zemlje, te da kroz taj proces izgrade finansijski monopol i stvore nove, poslovne elite u zemlji iz svojih redova. Praktično – i to je sada očigledno – talibani su zahtijevali i dobili kraj strane okupacije i ukidanje svih sankcija.

Loša geopolitička procena

Tokom ovog rata, koji su Amerikanci pokrenuli poslije 11. septembra 2001. godine, izginulo je oko milion Avganistanaca, uglavnom civila, i oko 10.000 američkih vojnika, mada će ove brojke biti značajno umanjene zahvaljujući podacima o velikom broju ranjenih, čija naknadna smrt nije dio statistike smrtnosti. Prema podacma UN-a, najmanje trideset civila je ubijeno ili ranjeno u posljednja tri mjeseca prošle godine, dok su trajali pregovori i postignut sporazum. Činjenica je da se američka invazija uopšte nije obazirala na naslijeđe avganistanskog građanskog rata koji je počeo još 1978. godine, ali nije ni izvršila procjenu geopolitičkog prostora i avganistanskog okruženja, kao otežavajućeg elementa u ratu.

Avganistan je kontinentalna država, bez izlaza na more. Na zapadu se graniči s Iranom, na sjeveru s Turkmenistanom, Uzbekistanom i Tadžikistanom, na krajnjem istoku s Kinom, a na istoku i jugu s Pakistanom. Kao i u slučaju američke vojne intervencije u Iraku i intervencija u Avganistanu imala je kao glavni cilj strateško djelovanje vezano za Iran i stvaranje uslova za napad na njega sa više strana: iz Iraka, Avganistana i Persijskog zaliva. Poslije rušenja Sadama Huseina i sunitske vlade u Bagdadu „Amerikanci su otkrili“ da više od dvije trećine stanovnika Iraka čine šiiti odani Iranu. Mogućnost napada na Iran, sa šiitskom vladom u Bagdadu, od početka je bila nemoguća misija.

Isti slučaj loše geopolitičke procijene desio se na primjeru Avganistana.

Činjenica da je najvećom dužinom granice vezan za nuklearnu silu Pakistan, čije službe su 1994. godine formirale „Talibanski pokret“ i podržavale ga sve vrijeme, uglavnom je bila potcijenjena. Praktično je Pakistan, koristeći talibane, vodio stvarni rat protiv američke okupacije i u njemu pobjedio, a istovremeno uspio da sačuva i partnerstvo sa SAD.

Svakako, i široki granični pojas prema ruskoj geopolitičkoj sferi (Uzbekistan, Tadžikistan i Turkmenistan), uz podatak da Tadžika ima nešto više u Avganistanu nego u matičnoj državi, Tadžikistanu, i da čine 27 odsto stanovništva Avganistana, omogućavalo je Rusiji da ne bude pasivni posmatrač sukoba ili procesa u svom okruženju, i da uz početnu podršku američkoj okupaciji zaštiti svoje interese. Na kraju i da na vrijeme uspostavi komunikaciju i određenu saradnju sa talibanima.

Ne treba zanemariti ni granicu sa regionalno moćnim i zainteresovanim Iranom, koji se još prije desetak godina aktivno uključio u rat saradnjom sa talibanskim vođama. Svakako je važan i uski granični pojas između Tadžikistana i Pakistana koji povezuje Avganistan sa Kinom, stvarajući velikoj i moćnoj supersili mogućnost da projektuje svoj „Put svile“ kraćim putem preko Avganistana.

Kineski državni savetnik i ministar spoljnih poslova Vang Ji tokom sastanka sa mulom Abdulom Ganijem Baradarom, političkim liderom avganistanskih talibana, Tjanđin, 28. jul 2021. (Foto: Li Ran/Xinhua via Reuters)
Kineski državni savetnik i ministar spoljnih poslova Vang Ji tokom sastanka sa mulom Abdulom Ganijem Baradarom, političkim liderom avganistanskih talibana, Tjanđin, 28. jul 2021. (Foto: Li Ran/Xinhua via Reuters)

Sve je prosto govorilo da rat u tom okruženju Amerikanci ne mogu dobiti.

I taj zgusnuti kalendar američkih operacija i aktivnosti u vezi sa Avganistanom govori koliko je to pitanje bitno i koliko je potcijenjena uloga Pakistana u ovom ratu. Podataka radi:

– Godine 2010. u Pakistanu je CIA „uhapsila“, tj. zarobila Abdula Ganija Baradara, zamjenika glavnog vođe Mudžahedinske šure i talibanskog vođe mule Muhameda Omara.[4] Baradar je u američkim zatvorima ostao do 2018. godine, kada praktično on pokreće pregovore u Dohi.[5]
– Godine 2011. u Pakistanu je američka vlada organizovala ubistvo Osame bin Ladena, ključnog saradnika talibana, šefa Al kaide.[6]
– Godine 2013. u bolnici u Pakistanu umire otrovani vođa svih mudžahedina i talibana, mula Muhamed Omar.[7]
– Godine 2016. u Pakistanu, u blizini granice sa Avganistanom, ubijen je mula Mohamed Ahtar Mansur, nasljednik mule Omara.[8] Ovaj događaj zvanični njemački mediji interpretiraće kao unutrašnji sukob i obračun u vrhu talibanskog pokreta.[9]
– Godine 2018. oslobođen je mula Abdul Gani Baradar i postaje dio pregovaračkog procesa u Dohi, koji je vodio glavni pregovarač talibana Šer Mohamed Abas Stanikzai.

Mulu Mansura je nakon pogibije zamjenio Mavlavi Hibatula Akundžada, koji je i danas na čelu talibana. Poznat kao „vođa vjernika“, islamski pravni stručnjak vrhovni je talibanski vođa koji odlučuje o političkim, vjerskim i vojnim pitanjima grupe. Njegovi saradnici u vođenju pokreta su: mula Mohamed Jakub, sin osnivača talibana mule Omara, koji nadzire vojne operacije grupe, a prema izvještajima lokalnih medija nalazi se u Avganistanu. Bio je predložen za glavnog vođu nakon sukoba različitih frakcija unutar talibana. No, stavio je Akundžadu ispred sebe jer je smatrao da mu nedostaje iskustva na bojnom polju i da je premlad, rekao je talibanski komandant na sastanku na kojem je izabran Mansurov nasljednik.

Tu je i Siradžudin Hakani, sin istaknutog komandanta mudžahedina Džalaludina Hakanija, i on vodi vodi Hakani mrežu, slabo organizovanu grupu koja nadgleda finansijsku i vojnu imovinu talibana preko pakistansko-avganistanske granice.

Jedan od suosnivača talibana je i mula Abdul Gani Baradar, koji sada vodi političko odeljenje talibana i dio je pregovaračkog tima grupe u Dohi. Baradar je, prema izvještajima, bio jedan od jedan od komandanata kojem je mula Omar najviše vjerovao.

Praktično se ta mala grupa lidera uhvatila ukoštac sa najvećom svjetskom silom SAD i najsnažnijom vojno-političkom organizacijom u istoriji ljudskog roda, kakav je NATO savez. Ali američka procijena prilika i uslova ratovanja bila je očigledno neadekvatna i prilično površna.

Hronologija tragedije

Istina je da će u razmatranju opštih prilika, koje prethode ulasku Sjedinjenih Američkih Država u živi pijesak avganistanskog bezizlaza, svi analitičari krenuti od 1979. godine, kada SSSR pokreće invaziju na Avganistan nakon sukoba koji su ipak započeli nešto ranije, državnim udarima – prvo Mohameda Dauda Kana 1973. godine, a kasnije i komunističke Narodne demokratske partije Avganistana u Saur revoluciji, u aprilu 1978. godine, što je događaj koji se uzima kao početak građanskog rata u Avganistanu.

Veliki unutrašnji problemi, koji su bili evidentni, manifestovali su se žestokim sukobom komunističkih ideologija i struktura sa islamističkim. Zbog frakcionaštva Partije i sve slabijeg uticaja na terenu SSSR se odlučuje na invaziju kojom bi se učvrstilo „Parčam“ krilo Partije, pod vođstvom Babraka Karmala. Porast nezadovoljstva radom Partije privlačio je neistomišljenike u sve jače islamističke pokrete.

SSSR se na Božić 1979. godine odlučuje na riskantnu vojnu intervenciju, čiji će obim stalno rasti zbog nemogućnosti uspostavljanja mira u zemlji. Nakon međunarodnih pritisaka, učestalih napada mudžahedina (treniranih od strane SAD) te gubitka od oko 15.000 vojnika, SSSR se povlači deset godina kasnije, 1989. godine. Nakon sovjetskog povlačenja mudžahedini ruše s vlasti avganistanskog komunističkog predsjednika Nadžibulaha i osvajaju Kabul. Uz određene kompromise, vođe mudžahedina, Uzbekistanac Abdul Rašid Dostum i Tadžikistanac Ahmad Šah Masud, 1992. godine postavljaju Burhanudina Rabanija za predsjednika zemlje.

Bivši predsednik Avganistana Burhanudin Rabani tokom intervjua u Heratu, decembar 2010. (Foto: EPA/Jalil Rezayee)
Bivši predsednik Avganistana Burhanudin Rabani tokom intervjua u Heratu, decembar 2010. (Foto: EPA/Jalil Rezayee)

I praktično nakon toga, 1994. godine, na društvenoj i vojno-političkoj sceni pojavljuju se talibani, dotad nepoznata frakcija mudžahedina koja sebe identifikuje kao „vjerske učenike“. Oni ubrzo započinju svoje širenje iz susjednog Pakistana u smjeru Kabula čime se nastavlja avganistanski građanski rat. Talibani, što znači „studenti“ na paštunskom jeziku, bili su odlučni u sprovođenju šerijata. Organizovali su javna pogubljenja osuđenih za ubistvo ili preljubu i amputacije ruku za sve proglašene krivim za krađu. Muškarci su morali da puštaju bradu, a žene da nose burku koja pokriva cijelo tijelo.

Zahvaljujući sukobu između samih bivših antisovjetskih mudžahedina, talibani osvajaju Kabul u septembru 1996. godine. Rabani, Masud i Dostum povlače se na sjever u tzv. Sjeverni savez, protivtalibanski savez etničkih Uzbeka, Tadžika i Hazara. Nastavkom talibanske ofanzive ovom savezu je krajem 1990-ih ostao samo mali, sjeverni dio Avganistana. Dana 9. septembra 2001. protalibanski bombaši samoubice ubijaju vođu Sjevernog saveza Ahmada Šaha Masuda, dok su dva dana kasnije počinjeni napadi na SAD, 11. septembra.

Sjedinjene Američke Države 7. oktobra 2001. godine, kao odgovor na terorističke napade od 11. septembra, pokreću tzv. Rat protiv terorizma, vazdušnim udarima na ciljeve talibanskog režima i logore za obuku Al kaide, globalne terorističke mreže pod vođstvom Osame bin Ladena. Uz pomoć još uvijek prisutnog Sjevernog saveza, Amerikanci uspjevaju srušiti talibanski režim i istjerati većinu vodećih ekstremista iz zemlje. Preživjeli talibani i ekstremisti bježe u planine na jugu zemlje i pokreću gerilski rat.

Nakon talibanskog povlačenja u gerilu država dolazi pod okupaciju SAD i međunarodnih snaga ISAF-a. Bilo je mnogo napada talibana na Kabul, a u septembru 2012. godine izvršili su akciju na NATO kamp „Bastion“. Pod pritiskom, Amerikanci uključuju članove Sjevernog saveza u novu avganistansku vojsku, a novi predsjednik postaje Hamid Karzai, nebitni komercijalni direktor jedne naftne kompanije u Teksasu, u čijem vlasništvu učestvuje i američki predsjednik Džordž Buš.

Nakon svrgavanja sa vlasti, talibani su nastavili gerliski rat protiv vlade koju podržava Zapad i snage predvođene SAD. Razgovori sa SAD započeli su 2018. godine, a u februaru 2020. godine postignut je mirovni sporazum kojim SAD prihvataju obavezu da povuku trupe u zamjenu za vlastitu bezbjednost. I ta priča se konačno završila opasnom paralelom iz devedesetih godina, kada su najvažnije avganistanske vođe i veterani rata krenuli put Balkana i došli u Bosnu.

Pohod na Evropu

Poznati „oslobodilac Kabula“, „Riđobradi“, Šejh Abdel Aziz „Barbarosa“ dolazi u Travnik i Zenicu, i organizuje prve mudžahedinske jedinice (Odred El mudžahidin, Zubejrovu grupu, Grupu iz Rubea, te Londonsku, Alžirsku i Egipatsku grupu) uz pomoć tadašnjeg travničkog muftije Nusreta ef. Abdibegovića koji je i danas vrlo uticajan u Islamskoj zajednici BiH i nalazi se na novoj dužnosti muftije banjalučkog. Hiljade avganistanskih veterana dobilo je državljanstvo BiH, a jedan od najuticajnijh ratnika iz rata protiv vojske Sovjetskog Saveza, rođeni Pakistanac, Halid Šeik Muhamed, postaće državljanin BiH i glavni organizator napada na Sjedinjene Američke Države 11. septembra.

Nakon što je uhapšen u Pakistanu, u februaru 2002. godine, prebačen je u vojnu bazu Gvantanamo, gdje se još uvijek nalazi. Ono što podsjeća na to vrijeme vezano za zaustavljanje rata u Avganistanu jeste i činjenica da od prošle godine, u ogromnom broju, stižu u BiH Avganistanci i Pakistanci, i da se već sada pominje broj od 12.000 bivših vojnika. Istovremeno se najavljuje dolazak 5.000 Avganistanaca na Kosovo, te raspoređivanje u Makedoniji, Albaniji i Turskoj, što mora izazivati zabrinutost.

Vrijeme je da se pogleda istini u oči: to što su Amerikanci prije dvadeset godina umarširali bijesno i nepromišljeno ipak ne znači da sada „bježe kući“ bez ozbiljnog plana i strateških procijena. Ti planovi i procjene su bili vidljivi još prošle godine, dok su trajali pregovori u Kataru/Dohi, ali i dok su se vodili tajni, bilateralni pregovori između američke vlade i Vlade Pakistana, kao glavnog pokrovitelja talibanskog pokreta. Prividno izbjeglički talas Avganistanaca i Pakistsnaca, talibana i džihadista Islamske države i Al kaide, krenuo je prema Evropi.

Očito je Evropa mjesto i front na kome će psi avganistanskog rata nastaviti svoj džihadistički pohod. Razmještanje američkih „lojalista“ već sada je javna politika Bajdenove administracije. Izjava odlazeće Angele Merkel, puna bijesa i razočarenja, uzrokovana je odsustvom pravovremenih informacija i činjenicom da Evropska unija nema formiran jedinstven odbrambeni i bezbjednosni sistem kako bi se ozbiljno suprotstavila budućem udaru na mir, živote i imovinu svojih građana.

Avganistanci u blizini američkog transportnog aviona na aerodromu u Kabulu, 16. avgust 2021. (Foto: AP Photo/Shekib Rahmani)
Avganistanci u blizini američkog transportnog aviona na aerodromu u Kabulu, 16. avgust 2021. (Foto: AP Photo/Shekib Rahmani)

Zato je dogovor imperijalne sile u opadanju, kao sto su SAD, sa radikalnim islamističkim grupama, organizacijama i državama višestruko opasan i upozoravajući. To nije prvi put, ali može biti krvava noćna mora za cijeli evropski kontinent i sve građane Evropske unije i Balkana, koji se kroz ideju „mini-Šengena“ „otvara“ prema jugu, u političkom predsoblju, bez ozbiljnijih izgleda da bude dio Unije evropskih zemalja i naroda.

Postavlja se logično pitanje: da li Avganistan predstavlja kraj američkog intervencionizma ili je tek najava novih akcija po već stvorenim planovima očuvanja američke moći i uticaja u svijetu?

Odgovor je jasan – „duboka država“ u SAD se ne predaje.

 

Dževad Galijašević je stručnjak za bezbednost. Ekskluzivno za Novi Standard.

________________________________________________________________________________________________

Uputnice:

[1] https://www.vreme.com/cms/view.php?id=454078

[2] https://www.aa.com.tr/ba/svijet/talibani-potvrdili-da-mirovni-pregovori-s-afganistanskim-timom-po%C4%8Dinju-u-subotu/1969671

[3] https://balkans.aljazeera.net/news/world/2019/8/12/talibani-pregovori-sa-sad-om-u-dohi-su-zavrsili

[4] https://dnevnik.hr/amp/vijesti/svijet/uhicen-talibanski-zapovjednik.html

[5] https://www.bbc.com/news/world-asia-20582286

[6] https://www.dw.com/bs/ubijen-osama-bin-laden/a-15043307

[7] https://hr.m.wikipedia.org/wiki/Mohammed_Omar

[8] https://thediplomat.com/tag/mullah-akhtar-mansour-death/

[9] https://amp.dw.com/bs/afganistanski-talibani-bez-vo%C4%91e/a-18892595

 

Naslovna fotografija: Reuters/Stringer

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Kolumna, Svet
Pratite nas na YouTube-u