Uništavanje i prisvajanje jermenskog kulturnog nasleđa

Sličnost između uništavanja i prisvajanja jermenskog kulturnog nasleđa u Nagorno-Karabahu i Azerbejdžanu i srpske kulturne baštine na Kosovu i Metohiji je i više nego očigledna

Pre godinu dana, krajem septembra 2020. godine, azerbejdžanskom ofanzivom započet je novi sukob u Nagorno-Karabahu (jerm. Arcah), području naseljenom uglavnom Jermenima. Nakon četrdesetčetvorodnevnog rata koji je Azerbejdžan vodio uz pomoć Turske i islamističkih plaćenika sa severa Sirije, posredstvom Rusije 9. novembra sklopljeno je primirje. Ovim primirjem, poražena jermenska strana obavezala se da, po unapred utvrđenom planu, suprotnoj strani prepusti veliki deo teritorije koju je do tada kontrolisala međunarodno nepriznata Republika Arcah, na kojoj se nalazi, između ostalog, za Jermene i vrlo važan grad Šuši (azer. Šuša). Naime, reč je o oblastima koje su međunarodno priznata teritorija Azerbejdžana a koje su Jermeni držali od prvog rata devedesetih godina. Na njima se nalazi veliki broj jedinstvenih jermenskih kulturnih i verskih spomenika koji su tokom sukoba, uz vojne i civilne ciljeve, takođe bili meta azerbejdžanskih napada.

Dogovorena predaja teritorija u azerbejdžanske ruke pojačala je strah od uništavanja milenijumima starog jermenskog spomeničkog nasleđa na tim prostorima. Da taj strah nije bio bez osnova potvrđuju i događaji u periodu od 1997. do 2006. godine sa prostora Autonomne Republike Nahičevan, koja je deo Azerbejdžana, ali se nalazi između južnog dela Jermenije, Irana i Turske. U tom je razdoblju u Nahičevanu, a naročito na groblju u Džulfi (jerm. Jugha), uništeno 89 jermenskih crkava, 5.840 hačkara (jedinstvenih u kamenu tufu klesanih zavetnih stela sa krstom u sredini) i 22.000 nadgrobnih spomenika, od kojih neki potiču i iz prehrišćanskog perioda.

Dodatni problem predstavljaju hiljade nezaštićenih i loše dokumentovanih spomenika na, za Jermene, izgubljenoj teritoriji. Prema izveštaju ombudsmana Arcaha, na području ove nepriznate republike nalazi se oko 4.000 jermenskih kulturnih lokaliteta, uključujući 370 crkava, 119 tvrđava, kao i drugih istorijskih i kulturnih spomenika. Crkve datiraju od 4. do 21. veka, među kojima se kao najvažniji arheološki lokalitet ističe Tigrankert Arcaha koji datira još od 1. veka pre Hrista a uključuje slojeve i do 13. veka posle Hrista.

U susret rokovima za predaju teritorija, Jermeni su uklanjali zvona, krstove, hačkare iz manastira Dadivank (9-13. vek) u oblasti Kalbadžar, što je zamenik azerbejdžanskog ministra kulture Anar Karimov nazvao ilegalnim, jer su to, po njegovom mišljenju, predmeti koji pripadaju albanskoj kulturi.

U nameri da uspostave vezu sa antičkom kavkaskom Albanijom i time opravdaju azerbejdžanske pretenzije na taj prostor, još od pedesetih godina 20. veka azerbejdžanski naučnici su u sovjetskom Azerbejdžanu propagirali teoriju po kojoj su kavkaski Turci, današnji Azerbejdžanci, povezani sa tom iščezlom antičkom kulturom. Iz istog razloga su jermenski spomenici „albanizovani“ jednostavnim brisanjem i uklanjanjem jermenskih natpisa, dok je Jermenija nazivana Kavkaskom Albanijom. Potonja uništavanja koja su sprovodile vlasti nezavisnog Azerbejdžana se u najmanju ruku kose sa ovakvim teorijama. Treba napomenuti da, sem azerbejdžanskih naučnika, niko ne smatra ovu tezu osnovanom, pa tako Tomas de Val (Thomas de Waal), poznavalac prilika u toj oblasti, naziva azerbejdžanski revizionizam bizarnim.

Iako su vremenom azerbejdžanske vlasti napustile rasprave o „kavkaskim Albancima“, tokom i nakon poslednjeg rata iznova su iznošene tvrdnje kako su pripadnici malobrojne hrišćanske Udi zajednice, koji žive u Azerbejdžanu, baštinici albanske kulture. Udima se time daje pravo na „jermenizovane“ spomenike, pa je tako iz njihovih redova postavljen sveštenik za manastir Dadivank. Navodna briga o tom nasleđu nije podstakla vlasti da bilo šta nominuju za Listu svetske baštine UNESKO.

Sistematsko uništavanje

Pomenuta Džulfa je najveće jermensko groblje van teritorije Jermenije na kome se u 17. veku nalazilo oko 10.000 hačkara i drugih spomenika. Do 1998. godine, kada je Nahičevan postao deo Azerbejdžana, ostalo ih je svega 2.000. Najstariji spomenici datiraju još iz 6. veka, dok su neki od najpoznatijih hačkara bili iz 15 i 16. veka. Prema Međunarodnom savetu za spomenike i lokalitete, azerbejdžanske vlasti uništile su veći deo groblja između 1998. i 2002. godine. Do kraja avgusta 2005. godine, kada ga je video škotski novinar Stiven Sim (poslednji inostrani očevidac sa Zapada), groblje još uvek nije bilo uništeno, ali je prema svedočenju azerbejdžanskog novinara iz Instituta za rat i mir bilo potpuno uništeno do aprila 2006. godine. Sa spomenicima su uništeni i posmrtni ostaci sahranjenih.

Snimci koje je napravio počivši jermenski episkop Nšan Topuzijan (Nshan Topouzian) s iranske strane granice decembra 2005. godine pokazuju azerbejdžanske vojnike koji uništavaju jermenske spomenike i ostatke utovaruju u kamione. Pokušaj Evropskog parlamenta da istraži slučaj zabranile su vlasti Azerbejdžana, a novinarski izveštaj iz 2006. godine potvrdio je da nema više tragova spomenika, dok se na satelitskim snimcima vidi da je tu napravljeno vojno strelište. Novinar britanskog Gardijana tvrdio je 2019. godine da je Azerbejdžan zabranio sve zvanične posete Džulfi, kao i drugim lokacijama gde su se nekada nalazili jermenski spomenici, kao i da vlasti poriču da su Jermeni tu ikada živeli.

Džulfa groblje pre destrukcije (ilustracija)
Džulfa groblje pre destrukcije (autor ilustracije Anamarija Vartabedija)

Primer groblja u Džulfi nije jedini. Kako će se pokazati, ono je samo deo jedne šire sistematske kampanje uništavanja i prisvajanja jermenskog kulturnog i istorijskog nasleđa. Prema izveštaju koji je 2019. godine objavio veb-protal Hyperallergic, u razdoblju između 1997. i 2006. godine vlasti Azerbejdžana devastirale su oko 28.000 srednjovekovnih jermenskih spomenika u Nahičevanu. Među poharanim spomenicima nalazi se katedralna crkva Sv. Tome u Agulisu, koja se smatra jednom od najstarijih crkava na svetu. Prema izjavama azerbejdžanskih zvaničnika, nijedan od ovih uništenih spomenika nikada nije ni postojao. Sam azerbejdžanski predsednik Ilham Alijev je u svom govoru iz aprila 2006. godine to nazvao „lažnim i klevetničkim informacijama“ koje je izmislio jermenski lobi.

Uopšte uzev, od ranih devedesetih bilo kakve kritike postupaka azerbejdžanskih vlasti se odbacuju kao „jermenska propaganda“, dok azerbejdžanski narativ još podrazumeva jermensku agresiju, etničko čišćenje, masakr u Hodžaliju, okupaciju i antiazersku propagandu koju širi snažna jermenska dijaspora. Nesporna nepočinstva i problematične restauracije s jermenske strane nakon prvog rata, a koje služe kao kontraargument u medijskim reakcijama, ne umanjuju ozbiljnost i obimnost koraka koje azerbejdžanska strana sistematski preduzima već decenijama unazad.

S obzirom na iskustvo sa skrnavljenjem i uništavanjem jermenskih crkava u Turskoj i Azerbejdžanu, mnogi naučnici, istoričari i sveštenstvo upozoravali su tokom i nakon završetka sukoba na ugroženost nasleđa i apelovali na zaštitu. Ovo je utoliko bilo važnije zato što nije bilo odgovarajuće reakcije od kolega iz Azerbejdžana. U nizu apela, poslednja se, početkom jula, oglasila Europa Nostra, zajedno sa Evropskom asocijacijom arheologa. Ove organizacije, posvećene promociji i zaštiti kulturnog nasleđa, uputile su hitan poziv za zaštitu „integriteta, autentičnosti i različitosti bogatog multikulturnog nasleđa u i oko oblasti Nagorno-Karabaha“.

Zadatak da čuvaju kulturno nasleđe su mirovnim sporazumom dobile ruske mirovne snage. Međutim, problem predstavlja to što pripadnici ruskih mirovnih snaga nisu raspoređeni na svim mestima gde je potrebna zaštita verskih i kulturnih spomenika. Primera radi, ima ih u Dadivanku, gde obezbeđuju sveštenstvo i objekat, ali ih u drugim oblastima poput Hadruta (azer. Kodžavend) nema. Pojedini posmatrači su procenjivali da veliki i poznati objekti poput manastira Dadivank neće biti odmah na udaru, već veliki broj manjih crkava i spomenika. Iako je rat zaustavljen, jermensko nasleđe na prostoru Nagorno-Karabaha je i dalje uništavano, čime su se strahovi Jermena da će se s takvom politikom nastaviti pokazali opravdanim. Ono što posebno zabrinjava jeste činjenica da vlasti sistematskom propagandom podstiču i hrane jermenofobiju, što u velikoj meri i objašnjava ponašanje azerbejdžanskih vojnika prema spomenicima.

Dadivank (autor ilustracije Anamarija Vartabedija)

Video snimci, koji su se pojavili na društvenim mrežama u nedeljama nakon što je Azerbejdžan preuzeo kontrolu nad teritorijama, prikazuju grafite na crkvama, kao i azerbejdžanske vojnike koji ruše spomenike, krstove i druga verska i kulturna obeležja. Jedan od najupečatljivijih je onaj na kome se vidi azerski vojnik koji stoji na vrhu kapele, na kojoj je polomljen krst i viče „Alahu akbar“, što je neke posmatrače navelo na zaključke o rastu islamističkog uticaja. Reč je o kapeli iz 2017. godine u mestu Mehvakanu (azer. Džebrail) koja je kasnije sravnjena sa zemljom. Uništene su i statue anđela na kapiji crkve Gazančečoc u Šušiju (koja je na listi svetske baštine UNESKO), a sama crkva je oskrnavljena grafitima. Još tokom sukoba, Gazančečoc crkva bila je u dva navrata u istom danu pogođena projektilima.

Uprkos prvobitnom negiranju da je do napada došlo, jedno od obrazloženja za „opravdanost“ napada bilo je to što su se jermenski vojnici molili unutar nje, te da je Azerbejdžan dužan da „jermenske teroriste izbaci gde god se oni našli“ (izjava rusko-azerbejdžanskog politikologa Sadate Kadirove u ruskom televizijskom programu). Polovinom marta pojavili su se satelitski snimci na kojima se videlo da su srušene kupole tzv. Zelene crkve (Kanač Žam) u Šušiju. Azerbejdžanska strana tvrdi da je reč o rekonstrukciji i da su kupole skinute „radi vraćanja istorijskog izgleda Šuše“ i da se radovi izvode tačno u skladu sa izvornim arhitektonskim stilom“, jer je nekadašnjom izgradnjom šiljate kupole „hram postepeno jermenizovan“. U međuvremenu je dekretom Alijeva Šuša (azer.) proglašena kulturnom prestonicom države.

Nedavna direktiva Alijeva izdata nakon posete crkvi Presvete Bogorodice (Surb Astvatsatsin) u selu Tsakuri u Hadrutu (15. marta 2021) da se uklone jermenski natpisi sa ove jermenske crkve pod izgovorom da su lažni potvrdila je razloge za zabrinutost Jermena, jer je ranije bilo sličnih postupaka. Tako su tokom restauracije crkve za potrebe Udi zajednice u mestu Nidž (Nizh) 2005. godine uništeni natpisi na jermenskom jeziku na zidovima crkve, a na tri nadgrobna spomenika natpisi su ispolirani. Na ovaj čin reagovala je i ambasada Norveške u Azerbajdžanu, jer je bila jedan od finansijera obnove crkve, nazvavši ga „aktom vandalizma“. U znak protesta niko iz ambasade nije prisustvovao otvaranju crkve.

Iako nije iznela bilo kakave pouzdane argumente, azerbejdžanska strana insistira na tome da su spomenici naknadno postavljeni u to područje i tretirani hemikalijama kako bi izgledali starije, te kao takvi bili dokaz o jermenskom prisustvu na tom području. Prema pisanju veb-portala Hyperallergic brisanje jermenskog nasleđa olako je tumačeno u svetlu osvete zbog rata u Nagorno-Karabahu, ali protiv takvog gledišta su kako jermenski naučnici tako i azerbejdžanski disidenti. Jermenski istoričar Edvard Danijelan smatra da je posredi „nastavak genocida (1915-1923) koji je proizašao iz antijermenske politike pan-turkizma“.

Novi strahovi

Nekoliko poteza turskih i azerbejdžanskih vlasti unose novi nemir među Jermene, ne samo u Arcahu, već i šire. Jedan od njih je Erdoganov govor održan na vojnoj paradi organizovanoj u čast pobede 10. decembra 2020. godine u Bakuu, u kome je odao priznanje Enver Paši, osnivaču, i Nuri Paši, komandantu Islamske armije Kavkaza. Ovaj izraz poštovanja Jermeni doživljavaju kao glorifikovanje genocida i pokazivanje novih genocidnih namera jer ove ličnosti smatraju odgovornima za masakre nad njihovim sunarodnicima 1918. godine.

Takođe, izložba zarobljene vojne tehnike i lutaka-modela lancima vezanih, zarobljenih jermenskih vojnika iz poslednjeg rata, u novoosnovanom „Parku ratnih trofeja“ u Bakuu, ima svoj simbolični vrhunac u izloženim šlemovima jermenskih vojnika koji kao da čine svojevrsnu „ćele-kulu“. Ova pomisao nije bez osnova s obzirom na to da su neki od jermenskih zarobljenika i doslovce bili obezglavljeni.

Tigran i Tigranakert (ilustracija)
Tigran i Tigranakert (autor ilustracije Anamarija Vartabedija)

Azerbejdžansko odugovlačenje oslobađanja ratnih zarobljenika (izvestan broj je proglašen teroristima, pa time ne podležu međunarodnim konvencijama), novi sporazum o savezništvu, incidenti na linijama razgraničenja (14. jula ubijen je jermenski vojnik a bilo je i nekoliko novih slučajeva polovinom avgusta), zajedničke vojne vežbe sa Turskom (najnovije su održane početkom septembra) i dalje pojačavaju tenzije i jermenske strahove da će sukob biti obnovljen.

***

Sličnost sa uništavanjem i prisvajanjem srpskog nasleđa na Kosovu i Metohiji je više nego očigledna. Ono što zabrinjava je nereagovanje međunarodnih organizacija poput UNESKO. Ćutanje povodom Džulfe se dovodilo u vezu sa donacijom od pet miliona dolara koju je Azerbejdžan dao ovoj organizaciji, kao i s drugim sumnjivim finansijskim transakcijama povezanih s njenim pojedinim zvaničnicima.

S druge strane, nakon što se u januaru 2021. godine UNESKO konačno oglasio povodom situacije u Nagorno-Karabahu, Alijev ih je, u već prepoznatljivom maniru, optužio da nemaju neutralni status i da rade pod uticajem jermenskog lobija. Ovi su postupci, kao i mlako i neblagovremeno reagovanje UNESKO po pitanju Svete Sofije, upozorenje da se ne može potpuno pouzdati u mehanizme međunarodne zaštite kulturnih dobara, te su i opomena za dalje postupanje.

 

Tekst je prvobitno objavljen u listu „Pravoslavlje – novine srpske Patrijaršije“ (br. 1309, 1. oktobar 2021)

 

Autor naslovne ilustracije: Anamarija Vartabedija

 

BONUS VIDEO:

Kultura
Pratite nas na YouTube-u