Виктор Орбан Милорад Додик

Međunarodno pozicioniranje Republike Srpske

Republika Srpska u međunarodnoj areni za ostvarenje svojih političkih interesa partnere može tražiti na tri strane: u suverenističkom, rusko-kineskom i srpsko-hrvatskom bloku

Aktuelna politička kriza u Bosni i Hercegovini, koja zadire u bazične postulate na kojima je stvorena u Dejtonu, nezaobilazno uvlači međunarodnu zajednicu u njena unutarpolitička pitanja. Sve brojnije diplomatske aktivnosti, različite posjete stranih političara i diplomata, kao i međunarodna kretanja lidera tri naroda u BiH navode nas na pregled pozicija u međunarodnoj areni, a u narednim redovima sagledaćemo kako se u istoj nastoji pozicionirati vlast Republike Srpske.

Dolazak mađarskog premijera Viktora Orbana u Banjaluku mnogo više govori o domaćinu negoli gostu ove posjete. Činjenica da je Orban zaobišao Sarajevo, te dolaskom u Banjaluku u jeku aktuelne krize u Bosni i Hercegovini pružio podršku Miloradu Dodiku, od velikog je međunarodnog značaja po srpskog člana Predsjedništva BiH. Naime, prisni odnosi dvojice lidera isposredovani su kroz srpsko-mađarske odnose koji se nalaze na istorijskom maksimumu, na relaciji Vučić-Orban, a Orbanov dolazak u Banjaluku samo je još jedna potvrda toga.

Suverenistički blok

Mađarski premijer na političkoj sceni Evrope predstavlja „lošeg momka“ iz perspektive Brisela već preko deceniju unazad koliko se nalazi na vlasti. Ugled tvrdoglavog i odvažnog lidera sa jakim suverenističkim stavovima Orban gradi još od, sada već davne, 2010. godine, a u žižu evropske javnosti dospio je tokom vrhunca migrantske krize ljeta 2015. kada ne samo da je bio izričit protivnik prihvata migranata nego je naredio i podizanje žice duž mađarske granice. Shodno reputaciji suvereniste, ili pak ekstremnog desničara kako ga politički protivnici deklarišu, Orban se u nebrojeno mnogo navrata suprotstavljao direktivama iz Brisela, a njegovo ophođenje rezultiralo je rijetkom situacijom na evropskoj političkoj sceni kada je njegova partija Fides, marta tekuće godine, i zvanično napustila redove evropskih narodnjaka, te od tada samostalno djeluje u Evropskom parlamentu.

Saradnja Orbana i Dodika, iako intenzivirana tek posljednjih mjeseci, predstavlja dobro osmišljenu liniju saradnje na potezu suverenističkih i konzervativnih snaga na čemu vlast Srpske predvođena Dodikom insistira. Borba za suverenitet zajednička je dvojici lidera, a ono što je samo na prvi pogled različito jeste protivnik u toj borbi. Dok se Orban sukobljava sa briselskom birokratijom i protivi prenosu nadležnosti na evropski nivo nauštrb nadležnosti država članica, Dodik insistira na povratku na „izvorni Dejton“, odnosno povratku svih prenesenih nadležnosti sa nivoa entiteta na nivo Bosne i Hercegovine. Stoga, saradnja dvojice lidera donosi rezultate na obostranu korist. Orbanu omogućava širenje suverenističke mreže kao čiji lider se nametnuo, dok Dodiku obezbjeđuje međunarodnu podršku i priznanje za put kojim vodi Srpsku.

Na fonu saradnje na navedenim principima važno je pomenuti i skorašnju zvaničnu posjetu predsjednice Republike Srpske Željke Cvijanović Poljskoj, koja predstavlja drugu osovinu suverenističke politike na evropskom kontinentu. Slično kao i Mađarska, Poljska, predvođena konzervativnom partijom Pravo i pravda, česta je meta briselskih krugova, pa je tako u oktobru dosegnut vrhunac krize kada je Poljska odbacila suprematiju evropskog prava. Iako se Cvijanovićka nije sastala sa najvišim zvaničnicima najveće države članice Višegradske grupe, intenziviranje saradnje sa Poljskom u narednom periodu ne bi trebalo da predstavlja iznenađenje, te bi moglo potvrditi strateški put za koji se vlast Srpske opredijelila.

Takođe, proteklo proljeće u diplomatskim krugovima obilježio je tzv. non pejper potpisan od strane slovenačkog premijera Janeza Janše, još jednog konzervativnog lidera mada ne toliko istaknutog na evropskoj sceni kao što je to slučaj sa Orbanom ili pak liderima iz redova Prava i pravde. Non pejper, za koji su određeni krugovi tvrdili kako je Orbanova ideja, predviđa rješenje pitanja Zapadnog Balkana na etničkim osnovama, što bi značilo ujedinjenje Srpske sa Srbijom, hrvatskih dijelova Hercegovine sa Hrvatskom, odnosno tzv. Kosova sa Albanijom.

Premijer Republike Srpske Radovan Višković, predsednica Republike Srpske Željka Cvijanović, srpski član Predsedništva BiH Milorad Dodik, predsednik Republike Srbije Aleksandar Vučić i predsednica Vlade Republike Srbije Ana Brnabić tokom zajedničke konferencije za medije nakon sastanka, Beograd, 26. avgust 2020. (Foto: Tanjug/Zoran Žestić)

Teško bi bilo ocijeniti kako između Janše i Dodika postoji blizak odnos, čemu svjedoči i činjenica da Dodik nije dobio (ili nije prihvatio), za razliku od druga dva člana Predsjedništva BiH, poziv da prisustvuje tradicionalnom Strateškom forumu na Bledu održanom početkom septembra u organizaciji slovenačkog Ministarstva spoljnih poslova, i to baš u periodu kada Slovenija predsjedava Evropskom unijom. Ipak, pokazatelj kako će odnosi sa Janšom ići uzlaznom putanjom, te da će Dodik tražiti podršku i iz „dežele“, jeste sastanak dvojice lidera održan u nedjelju veče.

Kako god, da konzervativna stremljenja nisu novijeg datuma podsjeća i saradnja Dodikovog SNSD-a sa Slobodarskom partijom Austrije i njenim nekada istaknutim članovima Hajnc-Kristijanom Štraheom i Johanom Gudenusom, koja je zbog čestih međusobnih posjeta bila evidentna tokom 2018. i prve polovine 2019. godine. Austrijski slobodari, sa kojima je SNSD pronašao zajedničku konekciju posredstvom banjalučke snajke, odnosno supruge Johana Gudenusa, stoje na istom ideološkom spektru kao prethodno pomenuti Fides ili poljska vladajuća stranka Pravo i pravda.

Međutim, u maju 2019. austrijsku političku scenu uzdrmala je afera „Ibica“ kada je upravo pomenuti dvojac na čelu Slobodarske partije, na osnovu snimka koji je procurio u javnost, bio prinuđen da podnese ostavku i povuče se iz političkog života. Taj razvoj događaja doveo je ne samo do odlaska Štrahea i Gudenusa sa čela partije nego i do pada austrijske vlade, a dolaskom naredne prestalo je kako bivstvovanje slobodara u vlasti tako i do tada navodno uspješna saradnja ove stranke i SNSD-a.

Antizapadnjački blok

Drugu grupu međunarodnih partnera vlast Srpske pronalazi na tradicionalističkim principima zagledana ka istoku, odnosno ka Rusiji prema kojoj domaće stanovništvo tradicionalno, usljed religijske povezanosti, njeguje blagonaklone stavove. Dolazak SNSD-a na vlast pozne 2006. godine poklapa se sa periodom koji se neformalno uzima za prekretnicu, s obzirom na to da je februara 2007. ruski predsjednik Vladimir Putin održao čuveni govor u Minhenu, a kojim je simbolično potvrđen povratak Rusije na globalnu scenu.

Nekoliko posjeta Sergeja Lavrova, ministra spoljnih poslova Rusije, kao i drugih visokih zvanica iz Moskve poput predsjednice Državne dume Valentine Matvijenko, te susreti Dodika i Putina nebrojeno puta potvrdili su odlične odnose na relaciji Banjaluka-Moskva.

Predsedavajući Predsjedništva BiH Milorad Dodik tokom rukovanja sa ministrom spoljnih poslova Rusije Sergejem Lavrovim, Sarajevo, 15. decembar 2020. (Foto: predsjednistvobih.ba)
Predsedavajući Predsjedništva BiH Milorad Dodik tokom rukovanja sa ministrom spoljnih poslova Rusije Sergejem Lavrovom, Sarajevo, 15. decembar 2020. (Foto: predsjednistvobih.ba)

Interesi Rusije na Balkanu svakako se ogledaju kroz zadržavanje strateške moći, no rezultati koje je vlast Srpske ovom saradnjom zacrtala već neko vrijeme se ostvaruju u praksi, a vrhunac toga predstavlja prošlonedjeljna sjednica Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija pri čemu je na insistiranje Rusije, kao i Kine, spriječeno izlaganje Kristijana Šmita, koga ove dvije stalne članice SB UN ne priznaju kao visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini.

Shodno tome, ovu grupu zemalja sa kojima Srpska njeguje bliske odnose, zasnovanu na saradnji sa Kinom i prevashodno Rusijom, označićemo kao antizapadnjački blok. Svakako je zanimljivo pomenuti i Dodikov odnos sa najdugovječnijim evropskim liderom Aleksandrom Lukašenkom koji je tokom prvih mjeseci korona krize uputio pomoć u pravcu Banjaluke, a koga je Dodik prilikom postizborne krize u Bjelorusiji prošlog ljeta podržao kao jedan od rijetkih evropskih lidera.

Blok matičnih zemalja

Posljednju grupu zemalja u kojima vlast Srpske traži partnere okarakterisaćemo kao interesnu zonu zasnovanu na principu etničkog uređenja Bosne i Hercegovine. Izlišno je govoriti o tome da Srpska oslonac za svako spoljnopolitičko djelovanje pronalazi u Beogradu, čiji se odnos sa Banjalukom takođe nalazi na istorijskom maksimumu, ali i nikad bolji odnosi Banjaluke sa Mostarom, ili pak njegovim  zapadnim dijelom, odnosno Zagrebom, ocrtavaju maksimu po kojoj u međunarodnoj politici ne postoje prijatelji već isključivo interesi.

Dvostruka posjeta Milorada Dodika Zagrebu u proteklih godinu dana i sve prisutnije usaglašavanje interesa Srba i Hrvata u Bosni i Hercegovini ima za cilj jedno, a to jeste insistiranje na decentralizaciji države, što ova dva bloka neminovno suprotstavlja političkom djelovanju zvaničnog Sarajeva. Shodno tome, međusobne posjete lidera Srba i Hrvata iz BiH kako Beogradu tako i Zagrebu jasno naglašavaju ulogu matičnih država dvaju naroda u pogledu donošenja krucijalnih političkih odluka u Bosni i Hercegovini.

Tako predsjednik Hrvatske Zoran Milanović već neko vrijeme nastoji nametnuti ideju uključivanja Turske, kao pandana matičnoj državi bošnjačkog naroda, te oformiti trilateralnu posredničku grupu koja bi zajedničkim snagama posredovala prilikom odlučivanja o Bosni i Hercegovini, a čiji bi autoritet trebalo da bude neupitan s obzirom na ugled koji pomenute strane uživaju među konstitutivnim narodima. Naravno, uključivanje Turske predstavljalo bi mač sa dvije oštrice po interese Bošnjaka, koji insistiraju na građanskim nauštrb etničkih principa uređenja države.

***

Možda ova troslojna klasifikacija ne ukazuje na ishod krize u predstojećem periodu, ali u diplomatskim krugovima svaki detalj može biti od presudnog značaja. Stoga, nije zgoreg podsjetiti na odgovor Milorada Dodika dat prilikom gostovanja u emisiji „Telering“ na RTRS-u 13. oktobra na pitanje da li je istinita glasina da bi Srpsku u slučaju proglašenja samostalnosti priznalo sedam država članica Evropske unije. Naime, Dodik to nije potvrdio isto kao što nije ni demantovao, a određeni pokazatelji kako će se Srpska pozicionirati na međunarodnoj sceni stigli su već sutradan kada je u Istočnom Sarajevu održan sastanak čelnika Srpske sa ambasadorima. Iako se sastanku odazvalo svega jedanaest ambasadora, nije slučajno to da je istom prisustvovalo devet ambasadora zemalja članica EU, od čega tri ambasadora zemalja Višegradske grupe, odnosno tri ambasadora zemalja koje nisu priznale nezavisnost tzv. Kosova, kao i dva predstavnika ambasada nekadašnjih zapadnih jugoslovenskih republika.

Srpski član Predsedništva BiH Milorad Dodik tokom konferencije za medije nakon sastanka sa evropskim ambasadorima, Istočno Sarajevo, 14. oktobar 2021. (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Al Jazeera Balkans)
Srpski član Predsedništva BiH Milorad Dodik tokom konferencije za medije nakon sastanka sa evropskim ambasadorima, Istočno Sarajevo, 14. oktobar 2021. (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Al Jazeera Balkans)

Naravno da bi svako ocjenjivanje navedenih pokazatelja kao jasnih signala da Srpska ima podršku ka putu ka nezavisnosti bilo pogrešno, no jedno je ipak sigurno, a to je da oni ukazuju na put kojim vlast Srpske nastoji graditi sopstveni ugled u međunarodnoj zajednici, te na činjenicu da taj put očigledno neće voditi preko zapadnog dijela evropskog kontinenta. Tako će zemlje Višegradske grupe, rusko-kineska globalna osovina i konkretna interesna sfera matičnih zemalja bh. naroda predstavljati strateške pravce diplomatskog djelovanja Srpske, čiji predstavnici će ovog puta morati da djeluju poučeni istorijskim greškama kako ne bi dozovolili ponavljanje scenarija koji se srpskom narodu ispisao ranih 90-ih kada je ostao na „pogrešnoj strani“, a što je četvrt vijeka kasnije uslovilo dati međunarodni put ka ostvarenju strateških ciljeva.

 

Marko Lončar je diplomirani politikolog. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: EPA-EFE/Szilard Koszticsak

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Kolumna, Politika
Pratite nas na YouTube-u