Ruski film sve više afirmiše belu ideju

Novopronađena simpatija državne filmske industrije prema Ruskoj imperiji i Beloj armiji pokazuje da vlast pokušava da izgradi nacionalni identitet sa konzervativnim elementima

Ekranizovanje istorije je delikatna stvar. Da bi odrazili dominantni istorijski narativ našeg vremena – „marš progresa“ – filmski stvaraoci moraju da se postaraju da njihov scenario i odabir glumaca odražavaju vrednosti tekuće godine. Gde, onda, gledaoci mogu pronaći istorijsku kinematografiju koja promoviše tradicionalne vrednosti, a ne raskalašni kosmopolitizam Holivuda? Ono što je najbliže toj alternativi dolazi iz iznenađujućeg mesta: Rusije.

Veći deo ruske filmske industrije kontroliše, barem u nekom obimu, država. U potpunom vlasništvu vlade nalazi se nekoliko filmskih studija, a mnogi drugi dobijaju sredstva od Ministarstva kulture. Međutim uprkos ovim ulaganjima Rusija se suočava sa različitim izazovima u pokušaju da kroz filmsku industriju stvori ubedljiv istorijski narativ. Za razliku od drugih evropskih zemalja koje se vide kao uporišta tradicionalnih vrednosti, poput Poljske ili Mađarske, rusku državu nije lako prikazati kao aktera koji je uvek bio na pravoj strani istorije, naročito tokom 20. veka.

U tom veku skoro sve zapadne zemlje – bilo da su baštinile kosmopolitisku ili nacionalnu ideologiju – oslanjale su se na okvir „prave strane istorije“. Za stanovnike Britanije, Francuske, Poljske i mnogih drugih evropskih zemalja, njihov nacionalni narativ u poslednjih sto godina izgleda otprilike ovako: naša zemlja se suočila sa Nemcima u Prvom svetskom ratu i pobedila ih, zatim se suočila sa još gorom verzijom Nemaca u Drugom svetskom ratu i opet pobedila, a onda se suočila sa Sovjetskim Savezom i ponovo odnela pobedu.

Sovjetsko nasleđe

Rusija nema taj luksuz. Za nju se Prvi svetski rat nije završio jasnom pobedom ili porazom, već razarajućim građanskim ratom. Iz tog sukoba proizašao je brutalni okupacioni režim motivisan ne samo levičarskom ideologijom, već i ozlojeđenošću prema ruskom narodu i njegovoj hrišćanskoj veri. Ipak, dve decenije kasnije, taj isti režim i narod kojim je vladao zaslužni su za herojsku odbranu ruske otadžbine od apokaliptične pretnje u obliku Trećeg rajha.

Čitava generacija Rusa postala je deo neosporno herojskog nasleđa, ali ipak onog koje je iskovano pod sovjetskim crvenim barjacima. Četrdeset godina kasnije, sovjetski režim ostao je bez snage i raspao se, ali naredna decenija nije bila decenija nacionalne obnove. Dok su druge države iz bivšeg sovjetskog bloka ponovo uspostavljale kontinuitet sa svojom predkomunističkom istorijom, Rusija nije mogla da jednostavno izbriše prethodnih 70 godina. Tačno je da je sovjetski sistem Rusima bio nametnut, ali isti ti Rusi su ga potom gradili, štitili i učinili prihvatljivim za život. To je nasleđe kojim ruska država mora da upravlja dok pokušava da stvori ujedinjujući nacionalni narativ putem svoje kulturne industrije.

Decenijama je sovjetska istorijska kinematografija ostajala unutar sigurne zone Drugog svetskog rata, pripovedajući o herojskoj Crvenoj armiji koja je pobedila zle „fašističke“ osvajače. Termin „nacizam“ nije se često koristio jer bi mogao da pokrene neprijatna pitanja o tome kako je to tačno „socijalizam“ bio drugačiji i bolji od „nacionalsocijalizma“. Ali kada su državni nadzornici i cenzori počeli da popuštaju stege 1980-ih godina, ruski scenaristi i reditelji počeli su da proširiju delokrug svog rada.

Scena iz filma „Idi i gledaj“ (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Film Forum)
Scena iz filma „Idi i gledaj“ (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Film Forum)

Prvo, imamo film „Idi i gledaj“ (1985) Elema Klimova, koji je išao protiv filmskih konvencija iz Velikog otadžbinskog rata prikazujući užasan uticaj nemačke okupacije na sovjetske civile umesto uobičajenih dramatičnih scena bitaka. Tri godine kasnije izašao je „Monsund“ (1988) Eduarda Volodarskog, koji je dobio ime po arhipelagu u Baltičkom moru gde su se ruske pomorske snage suočile sa mnogo većom nemačkom flotom krajem 1917. Film, čija je radnja smeštena u vreme Oktobarske revolucije, prikazuje ruske oficire kako časno i hrabro obavaljaju svoju dužnost dok se suprotstavljaju boljševičkim agitatorima u svojim redovima.

Kritika sovjetskog sistema prikazana u „Monsundu“ nužno je bila ublažena: likovi dovode u pitanje ne toliko revoluciju koliko njen štetni efekat na vojnu disciplinu u kritičnoj tački rata. Ali postavljanje ruskih oficira – a ne sovjetskih komesara – za protagoniste u filmu čija je radnja smeštena tokom događaja iz 1917. godine bio je značajan korak ka preispitivanju nasleđa Ruskog građanskog rata.

Postsovjetski period

Nakon raspada Sovjetskog Saveza, postalo je moguće snimati filmove koji su otvorenije antikomunistički nastrojeni. „Čekist“, rusko-francuski film koji prikazuje masovna hapšenja i ubistva počinjena tokom Crvenog terora ranih 1920-ih godina, dobio je pohvale na Međunarodnom filmskom festivalu u Torontu 1992. godine. Dve godine kasnije, veteran sovjetske glumačke scene i režiser Nikita Mihalkov objavio je film „Varljivo Sunce (Spaljeni na Suncu)“ koji predstavlja osudu Staljinovih čistki tokom 1930-ih. Iako su ruski filmski kritičari u početku bili podeljeni, javnost ga je dobro prihvatila. Takođe je ostavio utisak na kritičare na Zapadu, osvojviši i Gran pri na Filmskom festivalu u Kanu 1994. i Oskara za najbolji međunarodni film.

Još od 1990-ih, Mihalkov je postao jedan od visokih zvaničnika glavni tokova ruskog filma. Na neki način, njegova karijera paralelna je putanji sovjetske i ruske istorijske kinematografije u celini: prvo je proizvela veliki broj ostvarenja naklonjenih režimu, nakon čega su usledili nijansiraniji prikazi sovjetskog sistema u filmovima poput epske „Sibirijade“ (1979) Andreja Končalovskog i, konačno, eksplicitni revizionizam počevši od 1990-ih. Mihalkov je čak uspeo da se uključi i u prekomernu proizvodnju (loših) filmova o Drugom svetskom ratu – nešto što ruska filmska industrija radi do dan-danas. (Što manje priče nastavcima Mihalkovljevog filma „Varljivo Sunce“, čija se radnja odvija tokom 1940-ih godina, to bolje).

Dvehiljadite godine u Rusiji označile su ne samo delimičan oporavak od teške ekonomske recesije i društvenog haosa iz prethodne decenije, već i pojavu jasnije ideologije unutar same ruske države. Tokom 1990-ih, korumpirana i nekompetentna Jeljcinova vlada uložila je malo napora da artikuliše zaokruženu postosovjetsku kulturnu agendu za napaćeni ruski narod. Predsednik Vladimir Putin je, s druge strane, pokušao da uravnoteži neophodnost priznavanja sovjetske nostalgije sa potrebom da definiše Rusiju kao konzervativniji i uređeniji pandan iracionalnom i kosmopolitskom Zapadu. Iako ne bi bilo tačno reći da je ruska država ohrabrila revizionizam Ruskog građanskog rata, oživljavanje ruskog patriotizma počevši od kasnih 2000-ih bez sumnje je podstaklo obnovljeno interesovanje za pozitivne prikaze Ruskog carstva i tragične interpretacije njegovog pada.

Scena iz filma „Admiral“ (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Chancellor of Preußen)
Scena iz filma „Admiral“ (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Chancellor of Preußen)

Godine 2008. u bioskopima je počeo da se prikazuje film „Admiral“ Andreja Kravčuka. Za razliku od „Monsunda“ iz poznog sovjetskog doba, ovaj epski film o Prvom svetskom ratu eksplicitno identifikuje antikomuniste – koji se obično nazivaju „Bela“ armija, za razliku od boljševičke Crvene armije – kao heroje. Film prati razvojni put titularnog admirala Aleksandra Kolčaka od njegove službe u Baltičkom moru, gde je svojom hrabrošću privukao pažnju cara, preko njegovog komandovanja ruskom Crnomorskom flotom 1917. godine, kada je izbila revolucija, do Sibirskog fronta u građanskom ratu.

„Admiral“ pravi nekoliko upadljivih odstupanja od sovjetskih prikaza 1910-ih godina u Rusiji. Naglašeni su uspesi carstva u ratu, pre svega dominacija ruske flote u Baltičkom moru i planirana invazija na Otomansko carstvo kako bi se zauzeo Konstantinopolj, pri čemu su oba plana propala zbog revolucije. Karakterizacija cara Nikolaja Drugog je još jedna dobrodošla promena: dok je komunistička propaganda ocrnjivala cara nakon njegovog ubistva, prikazujući ga kao krajnje nesposobnog i okrutnog čoveka, film ga prikazuje kao uzdržanog, pobožnog čoveka, ali i kao lidera rešenog da sačuva svoju zemlju. Film se završava beskompromisnom odbranom zlosrećnih belogardejaca, naglašavajući izdaju ruskih snaga od strane zapadnih saveznika i ispunjavajući scenu poslednjih trenutaka admirala Kolčaka pravoslavnim motivima.

Savremeno doba

Uspeh „Admirala“ popločao je put za dalje preispitivanje Ruskog građanskog rata i njegovih posledica u svetu filma. Državni kanal Rusija-1 emitovao je 2012. godine televizijsku seriju „Bela garda“, adaptaciju istoimene knjige majstorskog ruskog romanopisca Mihaila Bulgakova iz 1925. godine. Serija, sa radnjom smeštenom u Kijevu 1918. godine, prati porodicu ruskih oficira dok upravljaju frakcijama koje se bore za kontrolu nad gradom: Belu i Crvenu armiju, nemačke snage koje su ostale u regionu i novonastale ukrajinske nacionaliste. Neprijatan prikaz ovih poslednjih naveo je ukrajinsku vladu da seriju zabrani u svojim državnim medijima.

„Bela garda“ je serija teška za gledanje. Puna je scena u kojima beznadežne žene plaču i muškaraca koji pokušavaju da ne okvase obraze pred izvesnim porazom. Ali je dragocena jer je jedan od retkih medijskih prikaza Ruskog građanskog rata u Ukrajini. Godine 2014. Nikita Mihalkov se vratio sa još jednim antiboljševičkim filmom, „Sunčanicom“. Inspirisan dnevnicima ruskog pisca Ivana Bunjina, film prati belogardejskog oficira u zarobljeničkom logoru Crvene armije na Krimu dok pokušava da shvati svoj pređašnji život i propast svoje države. „Sunčanica“ je dobila mešovite do pozitivne kritike, ali je možda najpronicljiviji stav došao od kritičarke Anastasije Kurganskaje. Iako joj se film nije dopao, Kurganskaja je primetila da moderna ruska državna kinematografija „ima jednu pohvalnu osobinu – ona u celini, sa promenljivim uspehom, pokušava da stvori neku vrstu mita o Rusiji i njenim herojima“.

„Promenljiv uspeh“ je prikaladan opis. Filmski studiji u Rusiji i dalje proizvode mnoštvo osrednjih filmova sa tematikom Drugog svetskog rata i druge neupadljive akcione filmove. Ali novopronađena simpatija državne filmske industrije prema Ruskoj imperiji i Beloj armiji pokazuje da vlada ulaže određene napore da izgradi postsovjetski nacionalni identitet sa konzervativnim elementima.

Neka od najnovijih ostvarenja ruske filmske industrije čak pokušavaju da kontekstualizuju savremenu rusku spoljnu politiku. Na primer, „Krim“ Alekseja Pimanova, izašao 2017. godine, pripoveda o mladom paru zatečenom u ukrajinskoj revoluciji 2014. godine i kasnijem ponovnom ujedinjenju Krima sa Rusijom. A „Turista“ Andreja Batova, koji se ove godine našao u bisokopima, prati ruske privatne vojne činovnike u Africi.

Scena iz filma „Krim“ (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Epic Media)
Scena iz filma „Krim“ (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Epic Media)

Malo je verovatno da će nečije mišljenje na Zapadu promeniti pravljenje akcionih filmova u kojima su dobri momci sa oružjem Rusi. Ali to može poslužiti kao efikasna kontrapropaganda protiv malobrojnih ali glasnih liberalnih medija u Rusiji. Ono što je možda najvažnije, ovaj poduhvat može učiniti da se mlađe generacije Rusa ponose svojom zemljom i njenom istorijom. Ruska država i njena filmska industrija u najmanju ruku ulažu napore da ostvare taj cilj, što se ne može reći za većinu zapadnih zemalja.

 

Kris Nagavonski je pisac i prevodilac specijalizovan za spoljnu politiku i pitanja istočne Evrope. Pisao je za The American Conservative, Real Clear Policy i the Acton Institute.

 

Preveo Radomir Jovanović/Novi Standard

 

Naslovna fotografija: Film Direction/Dago Productions

 

Izvor Chronicles

 

BONUS VIDEO:

Kultura
Pratite nas na YouTube-u