Ukrajinska kriza i svetski poredak

Zapad zbog ideološke zaslepljenosti ne želi ni za pedalj da popusti Rusiji i Kini kad je u pitanju revizija svetskog poretka nastalog na kraju Hladnog rata. To je u samom korenu ukrajinske krize

Višemesečno dizanje tenzija na relaciji Zapad-Rusija oko Ukrajine, odnosno rata u Donbasu, dostiglo je svoju kulminaciju „specijalnom vojnom operacijom“ u cilju „demilitarizacije i denacifikacije“, kako je to formulisao Vladimir Putin, odnosno „invazijom Rusije na Ukrajinu“, kako je to, u nekim trenucima do besmisla, na Zapadu (pre)dugo najavljivano. Iako je sve što je prethodilo najnovijem razvoju događaja, počev od nagomilavanja ruskih trupa u blizini ukrajinske granice, ali na ruskoj teritoriji, stalne pretnje Rusiji „nikad viđenim sankcijama“, odnosno naoružavanja Ukrajine od strane Zapada, pa sve do ruskog priznanja Donjecke i Luganske Narodne Republike, više delovalo kao svojevrsno podizanje uloga, psihološko pumpanje mišića, pa i igra nerava do krajnjih granica, u toku (sada propalih) pregovora i pred (buduće) pregovore u trouglu Zapad-Ukrajina-Rusija situacija je eskalirala u otvoreni oružani sukob.

Duboka pozadina krize

Krajnji ciljevi ruske intervencije mogli bi biti, pored smanjenja kapaciteta ukrajinske vojske za dalje ratovanje (otuda udari izvan same linije fronta u Donbasu), demilitarizacija i pokušaj uništenja otvoreno neonacističkih organizacija ili dobrovoljačkih bataljona poput Desnog sektora i „Azova“, odnosno denacifikacija, kao i omogućavanje snagama DNR i LNR da prošire teritoriju koju trenutno kontrolišu (a to je oko 17.000 km2 od oko 53.000 km2, poređenja radi, BiH ima 51.000 km2) sve do granica na koje pretenduju, tj. granica Donjecke i Luganske oblasti, čime bi se linija fronta značajno pomerila, pa Donjeck, Lugansk, Gorlovka i ostali iole veći gradovi ne bi bili u dometu ukrajinske artiljerije.

Na ovaj način bi se, uz zauzimanje što većeg dela ukrajinske teritorije, po završetku intervencije, obezbedila bolja pregovaračka pozicija pred neki „Minsk+“, jer, uprkos tome što je Putin rekao da su Minski sporazumi „mrtvi“, isto tako je vrlo jasno pomenuo da priznanje proruskih republika ne znači i njihovo pripajanje Rusiji, što možda nagoveštava neku varijantu (kon)federalizacije Ukrajine. „Specijalni status“ (diplomatska formulacija, namerno ostavljena preširoko da bi svaka od strana potpisnica mogla da je tumači kako želi) Donbasa u Minsku 1 i Minsku 2, s pravom veta na sve važnije odluke centralnih vlasti u Kijevu ili bez njega, ipak se podrazumevao unutar Ukrajine. Autonomna jedinica ili (kon)federalna jedinica nisu, u biti, ista stvar.

Iz svega ovoga se još nameće enigma – da li bi DNR i LNR, koliko god da im budu velika ovlašćenja, sve do prava veta, čime bi efektivno Rusija upravljala svim procesima u Ukrajini, sa svojih oko 53.000 km2 na oko 576.000 km2, koliko ima Ukrajina bez Krima, odnosno 5-6 miliona ljudi na 41-43 miliona ljudi, imali onu vrstu specifične težine kakvu, recimo, ima Republika Srpska unutar BiH? Prozaičnije rečeno, da li će se, u danima i nedeljama koje slede, na jugu ili istoku, roditi još neka „narodna republika“?

Ono što još ostaje kao dilema, koju će, verovatno, jednog dana, razrešiti istoričari, jeste kako sadašnje ukrajinsko vojno i političko rukovodstvo, uprkos jasnim i nedvosmislenim upozorenjima iz Moskve da će intenziviranje granatiranja i dalji napadi na Donbas dovesti do odgovora koji je trenutno u toku, nije, makar na neko vreme, zaustavilo takve akcije, budući da su imali pred sobom vrlo očigledan Sakašvilijev primer od pre 14 godina. Ili su, možda, proruske snage tokom prethodnih dana i(li) nedelja primenjivale taktiku Armije BiH kad god bi neke međunarodne delegacije dolazile u posetu Sarajevu – napad na protivničke položaje, znajući da sledi mnogo jači odgovor, kako bi njihova strana zadobila imidž žrtve. U nedostatku proverenih činjenica koje bi ovo potvrdile ili demantovale, to, za sada, ostaje nepoznanica.

Kako god bilo, sama kriza, odnosno rat, koliko god da se tiče Ukrajine, tiče se i daleko širih pitanja, o čemu vrlo jasno svedoče propali američko-ruski pregovori, odnosno intenzivna aktivnost evropskih zvaničnika i diplomata proteklih meseci oko „bezbednosnih garancija“. Pod firmom „bezbednosnih garancija“ zapravo se krije nešto drugo, a to je – političko-bezbednosna arhitektura Evrope (pa i sveta), odnosno međunarodni poredak (order, izraz koji se na srpski jezik može prevesti i kao – red, ali je daleko tačniji, precizniji, snažniji, pa i ilustrativniji izraz – hijerarhija) nastao nakon završetka Hladnog rata, raspuštanja Varšavskog pakta i raspada Sovjetskog Saveza.

In this image provided by The White House, President Joe Biden speaks as he meets virtually via a secure video conference with Russian President Vladimir Putin from the Situation Room at the White House in Washington, Tuesday, Dec. 7, 2021. At far left is White House national security adviser Jake Sullivan along with Secretary of State Antony Blinken, right, national security council senior director for Russian and Central Asia, Eric Green. (Adam Schultz/The White House via AP)
Američki predsednik Džo Bajden sa svojim timom tokom video konferencije sa predsednikom Rusije Vladimirom Putinom u Beloj kući, Vašington, 07. decembar 2021. (Foto: Adam Schultz/The White House via AP)

Iako je u medijima, još od 2014. godine, kada je kriza oko Ukrajine i započela, kod raznih analitičara, komentatora, publicista, itd. figurirala analogija sa Kubanskom raketnom krizom iz 1962., ona ne može dovoljno dobro da pojasni sadašnju situaciju. To jeste važan deo mozaika, ali nije ceo mozaik. Naime, tačno je da bi Ukrajina u NATO-u, zbog svoje veličine, položaja („meki trbuh“ Rusije u Evropi, u centralnoj Aziji taj položaj ima Kazahstan, u kome je Rusija nedavno intervenisala) i činjenice da od njene krajnje severoistočne granice do Moskve vazdušnom linijom ima malo manje od 500 km, sa eventualno postavljenim bilo nuklearnim raketama, bilo antiraketnim štitom, bila ekvivalent Kastrove Kube iz 1962. za SAD. Dakle, „nož pod grlom“, odnosno stalna, latentna pretnja koja bitno sužava manevarski prostor u spoljnoj politici.

Međutim, u slučaju Kubanske raketne krize, namera Hruščova i rukovodstva tadašnjeg SSSR-a, odnosno postavljanje nuklearnih raketa, najvećim delom srednjeg dometa koje nisu pokrivale celokupnu teritoriju SAD (ali jesu glavni deo, tj. istočnu obalu), nije bila jednostrana akcija, nego – reakcija na američko postavljanje sličnih raketa u Italiji i, pre svega, Turskoj. Kriza je rešena, logično, obostranim ustupcima, tj. povlačenjem raketa, ali je, zbog toga što Amerikanci nisu javno obnarodovali svoje povlačenje, SSSR u percepciji svetske javnosti izgledao kao gubitnik te krize, iako je suštinski ostvario svoj cilj.

Drugi problem, zbog kojeg analogija sa Kubanskom krizom daje nepotpuno objašnjenje, tiče se činjenice da i od istočnih granica Litvanije, Letonije i Estonije, koje su već članice NATO-a od 2004. godine, do Moskve (o Sankt Peterburgu ne treba ni govoriti) vazdušnom linijom ima, redom, oko 700 km, zatim manje od 600 km, odnosno oko 650 km, pa se, barem zvanično, u Moskvi oko toga nije upalio crveni alarm, kao u slučaju Ukrajine ili, ranije, Gruzije. Tačnije, zašto Moskva, iako se može pretpostaviti ne sasvim lagodno, može da živi sa tri baltičke republike u NATO-u, a sa Gruzijom i Ukrajinom ne?

Problem poretka

Tu se dolazi do suštine ove krize, a to je problem međunarodnog poretka uspostavljenog nakon 1991. Da bi se to bolje razumelo, potrebno je vratiti se stotinu godina unazad, u međuratni period 1918-1939.

Naime, nakon završetka Prvog svetskog rata i prestanka postojanja Ruskog, Austrougarskog, Osmanskog i Nemačkog carstva, sile pobednice – Velika Britanija, Francuska, SAD, Italija i Japan – kreirale su, po svojoj volji i po svojim interesima, novi poredak u Evropi i svetu, danas opštepoznat kao versajski poredak, kao što su isto (u)činile SAD i zemlje Evropske zajednice (od 1992. Evropske unije) nakon 1991. godine. Kao i u svakom odlučno dobijenom ratu, pobednik je nosio sve. Ili je barem smatrao, odnosno bio dovoljno moćan u datom momentu, da pomisli da može da odnese sve.

Upravo u tom kontekstu treba posmatrati priznavanje stvaranja novih i proširenje nekih od tada postojećih država u srednjoj, istočnoj i južnoj Evropi na ruševinama Ruskog, Austrougarskog i Nemačkog carstva (Finska, baltičke zemlje, Poljska, Čehoslovačka, Rumunija i Jugoslavija) i njihovo bezbednosno povezivanje kroz sistem saveza (Baltička antanta, Francusko-poljski savez i, nama najpoznatija, Mala Antanta). Na sličan način treba razumeti posthladnoratovsko širenje i EU i NATO-a na zemlje nekadašnjeg Istočnog bloka, „obojene revolucije“ u neposrednom okruženju Rusije (Gruzija 2003., Ukrajina 2004. i 2014., Kirgistan 2005., Moldavija 2009.) kao i vojne intervencije i akcije SAD i NATO-a širom sveta, od prostora bivše Jugoslavije, preko Avganistana, Iraka, Libije, itd.

Nasuprot silama pobednicama (koje kreiraju, učvršćuju poredak i garantuju ga) stoje sile koje su njime nezadovoljne i žele njegovu reviziju. Bilo zbog toga što je kreiran na njihovu štetu, posle ratnog poraza, kao što je to bio slučaj sa Nemačkom posle 1918. godine, odnosno današnjom Rusijom 30 godina unazad, bilo zbog toga što smatraju da zaslužuju mnogo više nego što su dobile (Italija i Japan posle 1918.), ili su u poziciji nove sile u usponu, sile-izazivača, kao što je Kina danas, odnosno Sovjetski Savez u međuratnom periodu, mada se za SSSR može govoriti o prelazu između prvog i trećeg slučaja. Na ovom mestu bi trebalo spomenuti i da je među manjim evropskim državama bilo barem tri koje su bile zainteresovane za reviziju – Mađarska, Bugarska i Albanija.

Američki državni sekretar Entoni Blinken sa članovima svoje delegacije tokom sastanka sa kineskom delegacijom koju predvodi Jang Đieći, Enkoridž, 18. mart 2021. (Foto: Frederic J. Brown/Pool Photo via AP)
Američki državni sekretar Entoni Blinken sa članovima svoje delegacije tokom sastanka sa kineskom delegacijom koju predvodi Jang Đieći, Enkoridž, 18. mart 2021. (Foto: Frederic J. Brown/Pool Photo via AP)

Da bi poredak bio što stabilniji, neophodno je ili da postoji konsenzus oko njegove „pravednosti“, tj. da su svi akteri, uprkos neizbežnim međusobnim rivalstvima, pomalo nezadovoljni njime, ali ga načelno ne dovode u pitanje, ili da postoji ravnoteža snaga, tj. da su svi iste ili barem približno iste snage, odnosno da ne postoji hegemonija jednog aktera. I u međuratnom periodu, kao i 30 godina unazad, oba uslova nisu (bila) ispunjena.

Kako su Japan i Italija u Versaju samo došli da „pokupe plen“, kojim nisu bili u potpunosti zadovoljni, a SAD se, posle neuspeha predsednika Vilsona da ubedi Kongres da ratifikuje Versajski sporazum, okrenule izolacionizmu, kao jedini garanti versajskog poretka ostale su Velika Britanija i Francuska nasuprot Nemačke (bilo vajmarske, bilo nacističke, jedina bitna razlika je ta što su državnici u vreme ove prve smatrali da se ciljevi, koji su suštinski bili isti, ne moraju ostvariti silom) i Sovjetskog Saveza, između kojih je postojao već pomenuti „sanitarni kordon“ od Baltika do Jadrana. Paradoksalno je bilo, međutim, to, iako je namera tvoraca „sanitarnog kordona“ da oslabe obe „prokažene“ velike države, što su ih oni, zapravo, ojačali. Strogo uzevši, sa stanovišta poretka i sa stanovišta bezbednosti, da se poslužimo jednom Aristotelovom izrekom: „Celina (Austrougarska, Nemačko i Rusko carstvo) je uvek veća nego (prost) zbir njenih delova“.

Versajski poredak je, zbog svega navedenog, mogao biti stabilan jedino ako se jednoj od dve revizionističke sile dozvoli da igraju značajniju ulogu u Evropi, ali to bi značilo da se mora platiti neka cena. Minimalna cena koja bi se morala platiti Nemačkoj, kako primećuje Henri Kisindžer u svojoj Diplomatiji, podrazumevala bi barem ukidanje tzv. Poljskog koridora, preko kojeg je Poljska izlazila na Baltik, a koji je razdvajao istočnu Prusku od ostatka Nemačke, kao i izvesnu korekciju granice u oblasti Poznanja (Posen) koji jeste bio većinski poljski, ali sa 25-30 odsto Nemaca. O tome da su za Nemačku postojala još brojna sporna pitanja poput Austrije, Sudeta u Čehoslovačkoj, itd, ne treba ni govoriti.

Na drugoj strani, minimalna cena koja bi morala da se plati Sovjetskom Savezu jeste bila tzv. Kerzonova linija (dobijena 1945. godine), koja predstavlja sadašnju poljsko-belorusku, odnosno najveći deo poljsko-ukrajinske granice, odnosno povrat teritorija oko 200 km istočno od te linije, izgubljenih u poljsko-sovjetskom ratu 1919-1921. To su teritorije današnje zapadne Belorusije (skoro do Minska), odnosno najvećeg dela današnje zapadne Ukrajine (istočne Galicije, koja je bila u sastavu Austrougarske, i Volinije koja je bila pod Ruskim carstvom) odakle su, najvećim delom, i došli oni koji su zaslužni i za Narandžastu revoluciju 2004. i za Evromajdan 2014., i koji već osmu godinu drže kao taoce ostatak države, a koje je Putin, u skorašnjem obraćanju, nazvao „bandom narkomana i neonacista“. Kao i u slučaju Nemačke, i za SSSR je postojao još čitav niz spornih pitanja, vezanih za – granicu prema Finskoj, pitanje tri baltičke zemlje, pitanje Besarabije koja čini najveći deo današnje Moldavije, itd.

Dakle, kako Velika Britanija i Francuska nisu uspele da reše ovu svojevrsnu kvadraturu kruga, a nisu na pravi način ni mogle, jer bi ugrozile sopstveni kredibilitet kod zemalja kojima su bile garanti, to će prosto gurati Nemačku i Sovjetski Savez ka međusobnoj saradnji, još od Rapalskog ugovora 1922. godine, što će u narednim godinama dovesti, između ostalog, i do otvaranja poligona za obuku nemačkih pilota u Lipetsku (obrađen u popularnoj seriji „Vavilon Berlin“), kao i poligona za obuku tenkista u Kazanju, da bi, krajem 30-ih godina, posle anšlusa Austrije, Minhenskog sporazuma 1938. i likvidacije Čehoslovačke 1939.  godine, sve kulminiralo danas ozloglašenim i u propagandne svrhe do besmisla (zlo)upotrebljavanim sporazumom Ribentrop-Molotov. I, ne, to nije bio sporazum „dva zla“, „dva totalitarna režima“, „dva diktatora“, itd, kako se to svakog 23. avgusta u zapadnim medijima propagandistički tumači. To je bio sporazum dve države, dve velike sile koje su u datom momentu imale zajednički realpolitički interes oko gorenavedenih spornih pitanja, nezavisno od sopstvenih, međusobno zakrvljenih i nepomirljivih ideologija, koje će ih dve godine kasnije i dovesti do sukoba.

SAD, Velika Britanija i zemlje Evropske unije, u prvom redu Francuska i Nemačka, danas su pred istom situacijom kao i Velika Britanija i Francuska onda – nekoj od dve revizionističke sile, Rusiji ili Kini, mora se, pre ili kasnije, dozvoliti da igra značajniju ulogu od one koju ima sada. U slučaju Rusije, minimalna cena za tako nešto bila bi „finlandizacija“ Ukrajine, tj. neutralna Ukrajina, van NATO-a i EU, odnosno, u slučaju Kine, ako ne baš aneksija, a ono priznavanje hegemonije nad Tajvanom. Zapad, barem zasad, da li zbog ideološke zaslepljenosti liberalno-demokratskim vrednostima, da li zbog sopstvene (loše ili dobre, pokazaće vreme) procene odnosa snaga, ne želi da plati nijednu od ove dve cene, gurajući Kinu i Rusiju u još čvršći zagrljaj.

Chinese President Xi Jinping and Russian President Vladimir Putin pose for a group photo during the G-20 summit in Osaka, Japan, on June 28. DOMINIQUE JACOVIDES/AFP/GETTY IMAGES
Predsednik Kine Si Đinping i predsednik Rusije Vladimir Putin prilikom fotografisanja tokom samita G-20, Osaka, 28. jun 2019. (Foto: Dominique Jacovides/AFP via Getty Images)

Ili su jednu, po modelu Kubanske raketne krize, možda već i platili, ali im sankcije služe da ne izgledaju kao apsolutni gubitnici.

 

Miloš Mišić je istoričar iz Beograda. Ekskluzivno za Novi Standard.

 

Naslovna fotografija: Sergei Supinsky/AFP

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Kolumna, Svet
Pratite nas na YouTube-u