Šumadijski koreni srpske vojne industrije (1)

Kako je u Kragujevcu, mestu gde je vaskrsla Srbija nakon ropstva pod Turcima, krišom od velikih sila podignuta srpska vojna industrija? I ko su ljudi kojima dugujemo slobodu

„Beograd je Evropa. Ali ako hoćete da vidite pravo srpsko mesto, idite da vidite Kragujevac…“
Konstantin Jireček, češki istoričar (1874)

Od trenutka kada su zapaljeni prvi turski hanovi po šumadijskim selima u zimu 1804. godine, Srbi su, tada predvođeni Karađorđem, nezadrživo krenuli u ostvarenje svog viševekovnog sna o slobodnoj i nezavisnoj državi. Vodeći brojne i velike bitke protiv Turaka u Prvom srpskom ustanku, ondašnje srpske glavešine bile su svesne da te nezavisnosti, pa makar ona bila priznata od strane velikih sila i na papiru definisana, uistinu ne može biti sve dok srpska država ne postane dovoljno sposobna da sama proizvodi oružje kojim bi potencijalne agresore odvraćala, ali i kako bi bila kadra da se, u slučaju napada, odbrani i sačuva svoje teškom mukom izboreno mesto na političkoj mapi sveta.

I taman kad se nad Srbijom nadvila opasnost da bi zaista mogla biti izbrisana s mape tokom 1813. godine, kada je ustanak ugušen u krvi, na čelo uplašenog naroda stao je knez Miloš Obrenović. Zahvaljujući tome što je, kao mudar i pragmatičan čovek, prednost dao diplomatiji i pregovaranju, a ne ratovanju i stradanju, Srbija je polako počela da se uzdiže, razvija i modernizuje, a sve u cilju priprema za konačno osamostaljenje od ugnjetavačke turske vlasti. Iako je taj proces svoj suštinski svršetak doživeo tek nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, već tada se znalo da je vazalni položaj Srbije u okviru Osmanskog carstva neodrživ, a da je nezavisnost postala istorijska neminovnost. „Bolesniku sa Bosfora“ je, dakle, „odzvonilo“, a knez Miloš je, ne gubeći vreme, rešio da odmah nakon dogovora sa Marašli Ali-pašom (1815) udari temelje državi u kojoj i danas živimo.

Od momenta kada je na Đurđevdan (6. maja) 1818. godine u manastiru Vraćevšnica[1] na predlog kneza Miloša sazvana narodna skupština i kada su nahijski knezovi aklamacijom prihvatili njegov predlog da se Kragujevac proglasi prestonicom Srbije, otpočelo je novo, moderno doba za srpsku državu. Od tog časa krenuo je opšti društveni, ekonomski, politički i kulturni procvat malene kneževine, za šta je najviše zasluga imala njena prestonica, koja je s punim pravom ponela i epitet „grad u svemu prvi“.

Autor ovih redova do sada je opširno pisao o slavnoj istoriji grada na Lepenici (videti ovde), a na ovom mestu ćemo pokušati da osvetlimo ulogu koju je „srce Šumadije“ imalo u stvaranju srpske vojne industrije, zahvaljujući kojoj je, između ostalog, Srbija opstala i preživela do današnjih dana.

Početni koraci

Prvi oblici vojne industrije u Srba javljaju se neposredno nakon podizanja Prvog srpskog ustanka, kada se prvi put i javila objektivna potreba za samostalnom proizvodnjom oružja. Istorijski gledano, kao prvi industrijski pogoni u Srbiji javljaju se barutane i topolivnice.

Praviteljstvujušči sovjet serbski, koji je kao jedan od centralnih organa vlasti u ustaničkoj Srbiji osnovan na narodnoj skupštini u Borku 1805. godine, na jednoj od svojih prvih sednica doneo je odluku o podizanju barutana na rekama zbog korišćenja snage vode. Najpoznatija barutana, kao prvi strateški vojni objekat u Srbiji, bila je ona u Stragarima, mestu na padinama Rudnika, podignuta na ušću dveju rudničkih rečica 1806. godine uz pomoć ruskih stručnjaka. U rodnom mestu Tanaska Rajića i Janićija Đurića, barjaktara i ličnog sekretara vožda Karađorđa Petrovića, inače poznatom i po azbestu, barut je proizvođen sve do sloma Prvog srpskog ustanka (1813), kada je barutana porušena i spaljena.[2]

Prvi pravi zameci vojne industrije u Srbiji vezuju se za opsadu i oslobođenje Beograda u Prvom srpskom ustanku (1806) i pobedu nad Alijom-agom Gušancem i Sulejman-pašom, kao i oslobođenje Beogradske tvrđave (1807). Naime, već na samom početku 1807. godine Karađorđe je naredio da se u jednoj „kamenoj zgradi“ Beogradske tvrđave osnuje radionica za izradu, popravku i prepravku oruđa. Zapravo, ova radionica predstavljala je preteču Topolivnice koja će biti otvorena u Beogradu 1848. godine, a zatim kasnije premeštena u Kragujevac.[3] O ovoj ustaničkoj topolivnici se malo toga zna, jer nisu sačuvani materijalni tragovi iz tog vremena, ali se zna da je bila smeštena u Donjem gradu tvrđave, ispred Kule Nebojša, i da su u njoj sve do 1813. izlivana laka, mobilna oruđa autohtone konstrukcije (tzv. „Hajduk“ topovi), ali i izrađivani drugi delovi vojne opreme koji su bili neophodni za vođenje ustanka.[4]

Cev Karađorđevog topa, ilustracija u muzeju Stara livnica u Kragujevcu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)
Cev Karađorđevog topa, ilustracija u muzeju Stara livnica u Kragujevcu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

Ustanak koji je izbio na Sretenje Gospodnje (14. februara) 1804. godine u Marićevića jaruzi u Orašcu se, kako smo već naveli, neslavno završio 1813. godine, da bi od momenta podizanja Drugog srpskog ustanka, na Cveti (23. aprila) 1815. godine, Srbija ušla u potpuno drugačiju fazu razvoja. Kada su utihnuli ustanički topovi i na scenu stupili diplomatski pregovori, Srbija je mogla da uplovi u mirnije vode i krene putem razvoja i industrijalizacije. Tako je, nakon višegodišnje pauze, vođa ustanka i kasniji apsolutni gospodar Srbije knez Miloš Obrenović ponovno aktuelizovao pitanje izgradnje srpske vojne industrije.

Još 1821. godine se tajno raspitivao o majstorima „koji su pod Karađorđevo vreme đuleta pravili“ i odmah nakon Hatišerifa iz 1833. godine petorica od tih majstora su pronađena i dovedena u Kragujevac. Sa njima i sa još tridesetak kragujevačkih majstora, puškara i fišeklija, Sima Milosavljević Paštrmac[5] je, po nalogu kneza, organizovao prvu radionicu oružnicu, koja je kasnije dobila ime – Arsenal. Ta radionica, inače oformljena tajno, bila je smeštena u jednoj spratnoj zgradi i u njoj je vršena izrada i popravka oružja.[6]

Ono što je zanimljivo jeste da je radionica bila na spratu, a u prizemlju je bio magacin, tako da se na sprat dolazilo merdevinama, kroz otvor na tavanu. Kada je Srbija u nekoliko navrata bila optužena od strane Turaka da proizvodi oružje, u Kragujevac su dolazile turske inspekcije praćene stranim konzulima. Međutim, radnici u oružnici su svaki put pri dolasku inspekcije blagovremeno sklanjali merdevine koje su vodile na sprat i zatvarali otvor na plafonu, pa je inspekcija mogla da vidi samo magacin u prizemlju. Ako bi se i zatekao po koji komad oružja u prizemlju radnici bi ga pravdali pričom kako ono služi samo za hajke na divljač ili za gonjenje hajduka.[7]

Prema navodima Kragujevačkog leksikona, pod slovom „A“ pronalazimo i pojam „Arsenal“: „Državna vojna radionica za opravku i sklapanje ručnog oružja, počela s radom 1833. na desnoj obali Lepenice, između Gospodarevog i Metinog brda. Zvaničan naziv ‘Arsenal za opravku ručnog oružja’ radionici je dodeljen 1836. kada je u novoj zgradi radilo 20 majstora.“[8] Od svih tih majstora u Kragujevcu posebno se isticao tufegdžija i „nadziratelj praviteljstvenog Arsenala“ Petko Trpezić.[9]

Pored Arsenala, u Kragujevcu je u to doba (1833) postojala još jedna mala, skromna radionica poznata pod nazivom Amidžina topolivnica, koja je ime dobila po nadimku „Amidža“ koji je knez Miloš nadenuo svom domoustroitelju Simi Milosavljeviću Paštrmcu, a što na turskom znači „stric“. Ona je posedovala jednu malu peć, kalupe i druge sprave, ali je zbog primitivnih uslova topljenje gvožđa trajalo jako dugo, a često se dešavalo da je zbog loših sastojaka gvožđe pucalo u kalupima. Kada je proces bio uspešan, uglavnom su se izlivali topovi i crkvena zvona.[10]

Takođe, vredna pomena je i činjenica da je u Kragujevcu 1837. godine bila izgrađena i barutana koja je bila smeštena u samom centru varoši, u blizini crkve kneza Miloša.[11] Međutim, zbog opasnosti od izbijanja požara i ugrožavanja tadašnje srpske prestonice, knez Miloš je naredio da se barutana izmesti na obližnje Metino brdo koje će kasnije, tokom Prvog svetskog rata, postati poznato po tome što je sa njega, zahvaljujući preciznosti artiljerca Radoja Rake Ljutovca, oboren, kako se veruje, prvi neprijateljski avion u istoriji ratovanja i to putem modifikovanog turskog topa, zaplenjenog 1912. godine.

Sretenjski ustav

Izuzetno važan korak ka modernizaciji i institucionalizaciji Srbije predstavljao je Sretenjski ustav, prvi srpski najviši pravni akt donet u Kragujevcu na pravoslavni praznik Sretenje Gospodnje, 15. februara 1835. godine. Pored toga što je za svoje vreme bio izuzetno napredan i slobodouman (te je zbog toga nazivan i „francuskim žbunom usred turske šume“), on je bio značajan i za razvoj industrije u Srbiji, ali i konačno odbacivanje turskog feudalizma. Kako ističe prof. dr Dragan Bataveljić u svom tekstu, „ovo ‘kidanje’ turskih okova imalo je višestruke pozitivne posledice, jer su stvoreni određeni uslovi za prodor kapitalizma i nastanak novih proizvodnih odnosa“.[12]

Tako je, na primer, članom 109. Ustava bilo zajemčeno i pravo srpskog građanstva (državljanstva), jer „strani trgovci, fabrikanti, zanatlije i zemljedjelci hristijanskoga vjeroispovjedanija mogu pridobiti prava građanina Srbskog, počem budu u Serbiji sedam godina dana i čestno se uzvladaju, ili počem im Knjaz zvanije kakvo dade…“.[13]

Primerak Sretenjskog ustava iz 1835. godine izložen u Konaku kneza Miloša u Beogradu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

Veoma značajno, takođe, bilo je i garantovanje neprikosnovenosti privatne svojine, odredbom člana 119. da „imanje svakog Srbina, bilo kakvo mu drago, jest neprikosnoveno. Ko se pokusi, dirnuti u tuđe dobro i imanje, ili prisvajati ga, ili okrnjiti, onaj će se smatrati za narušitelja obštenarodne bezbjednosti, bio on ko mu drago i ot kud mu drago“. Kako dalje tvrdi Bataveljić, „to znači da je bilo znatno olakšano dobijanje prava građanina Srbskog za strane trgovce, zanatlije i industrijalce hrišćanske veroispovesti, što je, nesumnjivo, uticalo na njihovo ulaganje i investiranje sopstvenog kapitala u Srbiju i srpska industrijska preduzeća. Naravno, i omogućavanje svakom Srbinu da može slobodno da se kreće (seli) po čitavom turskom carstvu (kao i u strane zemlje) sa svojom pokretnom imovinom (član 121, prim. aut.) bilo je od velikog značaja za razvoj industrije na ovim prostorima, što se posebno pozitivno odrazilo na Kragujevac i njegovu okolinu, koji je dugo vremena bio najrazvijeniji industrijski centar u Srbiji“.[14]

Međutim, zbog suprotstavljanja velikih sila, pre svega Turske, Rusije i Austrije, kao i već pomenute slobodoumnosti, ovaj ustav vrlo brzo je povučen iz upotrebe (nakon svega 55 dana, već 11. aprila iste godine), tako da je, između ostalih, pitanje podizanja industrije ostalo nerešeno.

Ipak, knez Miloš je 21. januara/2. februara 1837. godine u Kragujevcu organizovao „Glavno savetovanje“ vojnih komandanata u cilju sagledavanja „perspektive u razvoju naoružanja u Kneževini Srbiji“. Na savetovanju je zaključeno da se buduća Topolivnica i skladišta oružja grade u Kragujevcu, a da se za finansiranje vojnih potreba uvede i dodatni porez u iznosu od pola cvancika na svaku poresku glavu. Mada zbog kasnije smene Obrenovića sa vlasti ovi zaključci nisu sprovedni u delo, oni su imali odlučujući značaj za donošenje odluke o preseljenju i razvoju Topolivnice u Kragujevcu.[15]

Priča o Topolivnici

Ideja o podizanju Topolivnice i pokretanju srpske vojne industrije u modernom smislu te reči realizovana je 11 godina nakon održanog savetovanja. Tada je je Ilija Garašanin predložio Savetu da se ustroji „takvo zavedenije u kome će se za vojene potrebe liti i izrađivati“. Savet se složio sa tom idejom i tako je u oktobru 1848. godine otvorena Topolivnica u Beogradu.[16]

Radi potreba novootvorene Topolivnice, odnosno za pokretanje strugova i bušilica, već krajem iduće godine (1849) iz liješke firme Lašos naručena je prva parna mašina, snage 15KW. Ona je iz Belgije transportovana kopnom, da bi putem Save i Dunava dospela do Beograda. Međutim, tu se nije puno zadržala. Zbog energičnog protesta Turske, koja nije bila srećna zbog početka razvoja srpskog vojno-industrijskog kompleksa, mašina je na volovskim kolima preseljena iz pogranične zone u središte zemlje, u Kragujevac, gde je 1. avgusta 1850. godine namontirana. Sam taj čin dislokacije parne mašine predstavljao je jasan signal gde će biti trajno sedište Topolivnice.[17]

Na njenom čelu se najpre našao Atanasije Nikolić, prvi visokoobrazovani stručnjak u Srbiji i prvi rektor kragujevačkog Liceja (od kojeg će 1905. nastati i Univerzitet u Beogradu), i on je bio angažovan za proizvodnju naoružanja. No, kako su prve izlivene topovske cevi bile lošeg kvaliteta, Kosta Magazinović je, kao predstavnik Glavnog vojnog štaba, bio poslat u Belgiju da pronađe odgovarajućeg stručnjaka. Tako je u Beograd stigao Maksimilijan Nijeprek, poljski emigrant, artiljerijski major, topolivac i konstruktor.[18]

Međutim, Nijeprek „nije uspeo da reši potrebnu srazmeru između bakra i cinka, zbog čega su topovske cevi bile porozne“, pa je ubrzo bio otpušten.[19] Zbog tog početnog neuspeha oličenog u činjenici da za dve godine u beogradskoj Topolivnici nije proizvedeno nijedno ispravno artiljerijsko oruđe, ali i zbog činjenice da se jedan ovakav vojni objekat nalazio na samoj granici s Austrijom, državni vrh doneo je konačnu odluku da se čitava Topolivnica, iz geostrateških razloga, premesti u nekadašnju prestonicu – Kragujevac, koji se nalazi u središtu zemlje, i u kom su već postojali infrastrukturni uslovi za taj poduhvat.

Prihvativši zvaničan predlog Garašaninovog Popečiteljstva unutrašnjih dela („vnutreni dela“) od 9/21. marta 1851. godine da Kragujevac postane sedište Topolivnice, knez Aleksandar Karađorđević je nekoliko dana kasnije, 17/29. marta, u pismu Popečiteljstvu finansija u šest tačaka obrazložio razloge zbog kojih bi Topolivnica trebalo da se „smesti i zavede“ u Kragujevcu (središnji položaj ovog grada koji je važan za bezbednost vojne industrije, izgrađena državna i vojna infrastruktura u periodu dok je uživao status prestonice, blizina Beograda itd.). Upravo to kneževo pismo predstavlja osnivački akt kragujevačke Topolivnice u koju su vrlo brzo nakon toga prenete sve neophodne instalacije iz Beograda.[20]

Odmah nakon donete odluke o premeštanju Topolivnice u Kragujevac, na desnoj obali Lepenice, na prostoru koji je nekad zauzimao već pominjani Arsenal, započeti su građevinski radovi, koji su konačno završeni 1853. godine. Međutim, kada su okončani radovi koji su bili neophodni da bi Topolivnica mogla da bude puštena u pogon, srpska vlada pozvala je Ludviga Lašosa, inženjera i fabrikanta mašina iz Liježa, da sve pribavljene mašine montira i otvori Topolivnicu. On se odazvao tom pozivu i jula 1851. godine je, u prisustvu velikog broja građana i zvaničnika, Topolivnicu pustio u rad.[21]

Maketa prvog izlivenog topa od šest funti iz 1853. godine izložena u muzeju Stara livnica u Kragujevcu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)
Maketa prvog izlivenog topa od šest funti iz 1853. godine izložena u muzeju Stara livnica u Kragujevcu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

Međutim, tokom rada i boravka u Kragujevcu belgijski inženjer se razboleo, a zatim i preminuo, te je sahranjen na groblju u porti Stare crkve.[22] Kako istorijski izvori navode, pored Lašosa, veliku ulogu u puštanju prve srpske fabrike oružja u rad imao je još jedan Belgijanac, livac Ogist Dešanž. Njihov angažman u Srbiji može se smatrati početkom uspostavljanja prvih diplomatskih odnosa između Srbije i Belgije.[23]

Međutim, ta prva Topolivnica, koju su, inače, gradili nemački zidari, kasnije je bila uništena zbog podzmenih voda, budući da se nalazila na nekih 300 metara od obala Lepenice. Na temeljima stare podignuta je nova zgrada Livnice, a projektant je verovatno bio fabrički inženjer Todor Toša Selesković. Na toj poziciji nalazio se od 1881. do 1892. godine kada je i sagrađena današnja zgrada Livnice.[24]

Ona je, kao unikatno, reprezentativno zdanje evropske industrijske arhitekture na ovim prostorima, 1953. godine stavljena pod zaštitu države kao kulturno dobro od velikog značaja. Godine 1968. Livnica je prestala sa radom, da bi pet godina kasnije (1973) od nje bio napravljen fabrički muzej, koji i danas postoji pod nazivom Stara livnica.[25]

Austrijski strahovi

Međutim, samo podizanje Topolivnice u Kragujevcu predstavljalo je trn u oku velikim silama, koje su sa velikim nepoverenjem, reklo bi se i strahom, posmatrale šta se dešava pokraj Lepenice. Tako je austrijski car, želeći da se upozna sa raspoloženjem stanovništva u Srbiji i drugim južnoslovenskim prostorima, 9. juna 1853. godine poslao general-majora Majerhofera, bivšeg austrijskog konzula u Beogradu, da obiđe neke južne oblasti i izvidi situaciju. U Kragujevcu je, primera radi, imao zadatak da pribavi informacije o pripremama za puštanje u rad Topolivnice, ali je taj njegov pokušaj osujećen.

Naime, dok je bio na prijemu kod kneza, neki srpski poverljivi službenici uspeli su da otvore njegov prtljag i tako saznaju za instrukcije koje je ovaj imao u vezi sa vojnim objektima u Kragujevcu. Uporedo sa tim, sakrivene su sve mašine i druga postrojenja iz kruga Topolivnice kako bi konzul stekao pogrešan utisak o ozbiljnosti namere Srbije da sama proizvodi svoje oružje. Tako je i bilo. Kada je ovaj carski izaslanik obišao desnu obalu Lepenice, Topolivnica „mu beše kao ništavna predstavljena i on, lakoveran čovek, ode s ubeđenjem da je ovaj zavod mali i neznačeća stvar“.[26]

U Austriji je, dakle, postojao veoma jak otpor prema izgradnji Topolivnice, pa je zvanični Beč isticao da Srbija treba da ima samo nekoliko bataljona pešadije i neznatan broj topova. Austrijanci su potom, kada već nisu uspeli da stopiraju izgradnju, tražili da Topolivnica prestane sa radom onog časa kad proizvede onoliki broj topova koji je Srbiji zaista neophodan.

Međutim, najiskreniji stav Austrije po ovom pitanju izneo je ondašnji ministar spoljnih poslova grof Buol-Šauenštajn, rekavši Aleksi Jovanoviću, povereniku srpskog kneza u Beču: „Vašem narodu nije potrebno oružje, podajte vi njemu budak i sekiru u ruke, to je za njega, a ne oružje.“[27]

Stara Livnica u Kragujevcu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)
Stara livnica u Kragujevcu (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)

U ovoj izjavi može se primetiti ne samo strah koji je provejavao u austrijskim zvaničnim krugovima već i njihovo ogoljeno potcenjivačko mišljenje o srpskom narodu kao neukom i nedostojnom oružja i slobode.

 

NASTAVIĆE SE…

 

Radomir Jovanović je master politikolog i osnivač Centra za međunarodnu javnu politiku. Ekskluzivno za Novi Standard.

________________________________________________________________________________________________

Uputnice:

[1] Manastir je u trećoj deceniji 15. veka sagradio veliki čelnik Radič Postupović, vrhovni zapovednik vojske despota Stefana Lazarevića. Prema narodnom predanju, on je krenuo u Kosovski boj 1389. godine, ali nije stigao na vreme, pa je zato, kada se vratio kući, sagradio manastir i dao mu ime Vraćevšnica. Osim Đurđevdanske skupštine iz 1818. godine, u manastiru je 1812. održana skupština na kojoj su pročitane odredbe Bukureškog mira. U manastirskom muzeju danas se čuvaju brojni predmeti dinastije Obrenović (kao što su salon kralja Aleksandra, kovani krevet kneza Miloša, lični predmeti kneginje Ljubice, kraljice Natalije i kraljice Drage), zatim Takovski krst arhimandrita Melentija Pavlovića pred kojim je zakleo ustanike u Takovu 1815. godine, odežda Svetog vladike Nikolaja Velimirovića itd. U manastirskoj crkvi posvećenoj Svetom Georgiju počivaju mošti pomenutog arhimandrita, dok u porti manastira počiva baba Višnja – majka kneza Miloša Obrenovića.

[2] Živomir Spasić, Počeci vojne industrije u Kragujevcu u Kragujevac prestonica Srbije 1818-1841 (zbornik radova), Istorijski arhiv Šumadije, Kragujevac, 2006, str. 94-95

[3] Prof. dr Dragan Bataveljić, Konstituciono-pravni okviri za razvoj industrije u Srbiji, s posebnim osvrtom na Kragujevac u Dva veka industrije Kragujevca, Udruženje „Kragujevac – naš grad“, Kragujevac, 2015, str. 13

[4] Brošura „120 godina srpske industrije“, Zastava oružje, Kragujevac, 2009, str. 2

[5] Sima Milosavljević Paštrmac bio je lični sekretar kneza Miloša i upravnik (domoustroitelj) njegovog dvora u Kragujevcu. Knez Miloš mu je u Takovu, pri podizanju Drugog srpskog ustanka, predao barjak čime je postao njegov barjaktar i verni pratilac, kojeg je knez od milošte zvao „Amidža“ (tur. stric). Njegov konak („Amidžin konak“) jedini je danas sačuvani objekat nekadašnjeg dvorskog kompleksa u Kragujevcu.

[6] Udruženje građana „Kragujevac – naš grad“, Kragujevcu na dar, Jefimija, Kragujevac, 2008, str. 193

[7] Kragujevcu na dar, str. 194

[8] Kragujevački leksikon, Službeni glasnik, Beograd, 2013, str. 22

[9] Živomir Spasić, str. 97

[10] Živomir Spasić, str. 96

[11] Živomir Spasić, str. 97

[12] Prof. dr Dragan Bataveljić, str. 14

[13] Prof. dr Dragan Bataveljić, str. 15

[14] Prof. dr Dragan Bataveljić, str. 15

[15] Kragujevcu na dar, str. 194

[16] https://www.muzej-topolivnica.rs/postavka/

[17] Mr Dragoljub Grujović i Dragislav Rosić, Zastava oružje u Dva veka industrije Kragujevca, str. 66

[18] https://www.muzej-topolivnica.rs/postavka/

[19] Živomir Spasić, str. 101-102

[20] Živomir Spasić, str. 102

[21] Boriša Radovanović, Stari Kragujevac, PIP „Krug“, Kragujevac, 1996, str. 143

[22] Miloš Jurišić, msr. konzervator, kustos Narodnog muzeja u Kragujevcu, „Srpsko-belgijska saradnja u oblasti razvoja vojne industrije u Kragujevcu“, Kragujevac, 2017.

[23] Kragujevački leksikon, str. 465

[24] Vodič kroz muzej „Stara livnica“, Zastava oružje AD, Kragujevac, 2018, str. 4

[25] Vodič kroz muzej „Stara livnica“, str. 5

[26] Živomir Spasić, str. 103-104

[27] Živomir Spasić, str. 104

 

Naslovna fotografija: Radomir Jovanović/Novi Standard

 

Izvor Novi Standard

 

BONUS VIDEO:

Istorija, Kolumna
Pratite nas na YouTube-u