Uz „Pismo Miroslavu Krleži” (1)

Ko je bio Miroslav Krleža, prijatelj Mileta Budaka i Josipa Broza, čovek koji je u komunističkoj Jugoslaviji postao neka vrsta „literarnog pape” i idol marksista i pacifista?
Pred vama je predgovor za novu knjigu dr Radovana Kalabića „Uz Pismo Krleži od Marka S. Markovića“ koju je objavila Srpska narodna odbrana u Sjedinjenim Državama, na čelu sa predsednikom Draganom Vujoševićem. Recenzent knjige bio je Matija Bećković, akademik.

Deo prvi: umesto predgovora

1.

Posle punih pedeset šest godina pred čitaocima je, konačno, prvo otadžbinsko i posthumno izdanje „Pisma Miroslavu Krleži” od dr Marka Srboljubovog Markovića (1929–2012). „Pismo” je prvobitno objavljeno u Parizu i u Minhenu, u prvoj knjizi Markovićevih „Jugoslovenskih pisaca”. Ono je prošlo skoro nezapaženo čak i u redovima srpske emigrantske elite na Zapadu, da i ne pominjemo kulturnu javnost u zemlji, u kojoj je i samo posedovanje emigrantske štampe podlegalo krivičnom gonjenju. Vitez visoke srpske kulture znao je unapred da će ostati ne samo bez odgovora Miroslava Krleže (1893–1981) već i da će se o njegovo književnokritičko pismeno oglušiti i armija njegovih satelita i apologeta u zemlji. Naime, kao intimus Josipa Broza Tita (1892-1980) i državni projekat par exscellence, Krleža je tada bio i službeno promovisan u najvećeg hrvatskog pisca i jugoslovenskog enciklopedistu XX veka.

Te 1966, kada Marković u izgnanstvu objavljuje svoju epistolu, Krleža iz raskošne vile na zagrebačkom Gvozdu 23, u koju se uselio 1952, uveliko arbitrira i presuđuje o svim važnijim pitanjima u jugoslovenskoj literaturi i kulturi. On se već tada pozicionira kao živi, književni i leksikografski simbol titoističko-ustaške dominacije u jugoslovenskoj kulturi i umetnosti. Krležin kult je nedodirljiv, a on sam je na vrhuncu književne slave, partijske i društvene moći.[1]

Iste 1966. godine Krleža je za roman „Zastave” ovenčan Njegoševom nagradom. Za to delo, u kome je na sebi svojstven način istovremeno promovisao albanski separatizam i podigao nadgrobni spomenik Jugoslaviji, poneo je 1962. NIN-ovu nagradu za najbolji roman. Iste godine primio je i nagradu „Vladimir Nazor” za životno delo, a nešto ranije i Herderovu nagradu. Pored ranijih prevoda njegovih dela na češki, poljski, francuski i mađarski jezik, u Austriji su tih šezdesetih godina XX veka bila objavljena i Krležina sabrana dela. Preostalo mu je bilo još da se okruni nagradom Nobelovog komiteta Švedske kraljevske akademije nauka pa da zaokruži svoju međunarodnu književnu slavu. Doista, Krleža je u tri navrata nominovan i za Nobelovu nagradu, ali je to najveće svetsko priznanje za književnost 1961. pripalo, ipak,  njegovom antipodu Ivi Andriću (1892–1975).[2]

U vreme objavljivanja Markovićevog „Pisma” najplodniji hrvatski pisac nalazio se na čelu Jugoslovenskog leksikografskog zavoda, koji danas nosi njegovo ime. Krleža je bio i glavni urednik „Enciklopedije Jugoslavije”, čiji su prvi delovi počeli da izlaze 1955. u izdanju JLZ. Do kraja života ostao je u redovima Komunističke partije Jugoslavije, čiji je član postao 1919, praktično na samom njenom osnivanju. Krleža je svojevremeno bio poslanik u Saboru SR Hrvatske i u Saveznoj skupštini. Do 1967. bio je i istaknuti član CK SK Hrvatske. On je uživao svekoliku potporu i doživotnu ličnu zaštitu svemoćnog jugoslovenskog diktatora Josipa Broza Tita. Krleža je bio i desetogodišnji potpredsednik JAZU, u čijem je obnavljanju učestvovao. Bio je predsednik Saveza književnika Jugoslavije.

U redovno članstvo SANU Krleža je primljen 1950, kad i Moša Pijade, bez prethodnog dopisničkog staža. Dopisnički staž nije postavljen kao uslov ni kada je 1959. Edvard Kardelj primljen za redovnog člana najviše i najznačajnije naučne i kulturne institucije u Srbiji. Međutim, u slučaju Miloša Crnjanskog (1893 – 1977), koji se u zemlju vratio 1965. strogo su poštovana proceduralna pravila. Jedan od najvećih i najznačajnijih pisaca u srpskoj literaturi sa indignacijom je 1971. odbio kandidaturu za dopisnog člana SANU. „Uostalom, nikada ne bih postao njihov član”, ogorčeno je izjavio u privatnom razgovoru Predragu Palavestri.[3]

Krleži je bilo dopušteno da i u posleratnoj Jugoslaviji na račun Srba javno iznosi i objavljuje najgnusnije klevete, laži i uvrede, da otvoreno širi versku mržnju i raspiruje nacionalnu netrpeljivost, a da za to nikome ne odgovara niti da podnosi računa. Tako je, na primer, u aprilskom broju „Republike” za 1954, samo četiri godine nakon prijema u članstvo SANU, Krleža Srbe iznova nazvao „ušljivim balkanskim ciganima” i „bagrom za vešala”!

Jedini među onovremenim Srbima koji je imao kuraži da mu odgovori na ove njegove „otrovne i rasističke kvalifikacije” bio je penzionisani učitelj Antonije Anta Todorović (Prizren, 1880 – Beograd, 1971). Zbog „Otvorenog pisma Miroslavu Krleži”, koje je umnoženo na šapirografu kružilo Beogradom i Srbijom, nekadašnji komita, neustrašivi borac za srpska nacionalna prava u Staroj Srbiji i poslanik u Skupštini Kraljevine Jugoslavije bio je osuđen na tri godine zatvora!

Stoga se u Drugoj Jugoslaviji niko nije ni usuđivao da Krležu i njegov stvaralački opus javno dovede u pitanje. Ili da ga podvrgne nepristrasnoj književnokritičkoj i estetskoj analizi, kao što je to u svom „Pismu” iz 1966. učinio dr Marko S. Marković, prvo pero srpske političke emigracije i autor nenadmašne „Tajne Kosova”.

2.

„Taj živi uz presto, lako je njemu”, govorila je Isidora Sekulić (1877–1958) za Krležu još 1956.

„Štampa šta hoće i gde hoće… Gleda sa visine, mi smo za njega primitivci, ćevapi i crni luk, ćepenci popljuvani muvama.”[4]

Kad nije mogao da ospori njihovo široko obrazovanje – kao u slučaju Isidore Sekulić, a povodom njenog „Đakona Bogorodičine crkve” – Krleža se rugao najumnijim Srbima i Srpkinjama prebacujući im kako se „zanose pravoslavljem, tamjanom i đakonima”.

Pravoslavlje je, dakle, prva, glavna i najkrupnija meta u njegovom nemilosrdnom obračunu sa Srbima i sa Srbijom.

Druga je srpska ratnička i oslobodilačka tradicija, o kojoj je Krleža još u međuratnom periodu pisao s prezrenjem, zaogrnuvši se plaštom apstraktnog i patetičnog pacifizma. Već u odgovaru na „Fricove” napade u časopisu „Danas” (1. april 1934), a povodom njegovog članka „Oklevetani rat”, objavljenog u listu „Vreme” 16. marta 1934, Miloš Crnjanski čvrsto staje na srpsko stanovište. Članak zbog koga je „klika marksista” predvođena Krležom složno i kao po komandi „graknula” na njega Crnjanski je objavio povodom dvadesetogodišnjice stupanja u srpsku vojsku regruta iz Stare Srbije. Oni su 1914. učestvovali u odbrani Beograda i Smedereva od austrougarskog vojnog napada. Na samom početku odgovora Krleži Crnjanski s ponosom zapisuje:

„U našem narodu ratničke osobine najplemenitije su osobine.”

Zatim zapaža da je Krleža nakon prelaska iz Zagreba u Beograd postao neka vrsta „literarnog pape” i idol marksista i pacifista. Da se u prestonici pridružio marksističkoj kampanji njegovog saurednika u listu „Danas” Milana Bogdanovića (1892– 1964), te da je samo nastavio svoju strašnu propagandno-pamfletističku delatnost, kojom je duže od deset godina, teatralno i pakosno, zasipao našu književnost.

„Jer paradoks je u tome što je taj vatreni pacifista, u literaturi grdna krvopija”, ocenio je Crnjanski.

Crnjanski je otvoreno ukazao na krajnji antisrpski cilj onih koji su vodili široku kampanju protiv njegovog „Oklevetanog rata”. Zaklonjeni iza miroljubive i antiratne poze, oni su nastojali da diskredituju i razore nacionalnu ideologiju uopšte i slavnu srpsku slobodarsku tradiciju.

Zanimljivo je da Krleža, čuven i po svojoj maratonskoj polemičkoj kondiciji, nije odgovorio pesniku „Lamenta nad Beogradom” na njegove ocene iznete u polemičkom napisu „Miroslav Krleža kao pacifist”. Zaćutao je bivši pitomac mađarske vojne akademije Ludoviceum u Pešti, koji je iz nje dezertirao i koji za života nije omirisao barut na bojnom polju. On je zanavek ostao bez reči na ove završne redove što ih je u svom odgovoru zapisao Crnjanski:

„Kako je mislio o ratu na primer taj ’pacifist’, godine kada je Srbija propala 1915?

Miloš Crnjanski (Foto: Wikimedia/Society for Culture, Art and International Cooperation Adligat, CC BY-SA 4.0)

U jednom zagrebačkom dnevnom listu („Obzor” – prim. R. K), te godine 28. aprila 1915. nalazi se ogroman članak koji uzdiže bljutavo u nebesa barona Konrada fon Hetcendorfa, šefa austrijskog generalnog štaba.

Taj članak, ja to tvrdim evo pod punim potpisom, pisao je onaj isti veliki naš ’pacifista’ danas, koji me je napao zbog moga članka napisanog o onim regrutima koji su pali u odbranu Srbije iste godine kada je g. Krleža, očaran velikim i genijalnim strategom Konradom fon Hetcendorfom, sa poznavanjem stvari, kao bivši pitomac akademije u Pešti, nizao bezbrojne epitete rata u slavu tog krvoloka.

Takav je g. Krleža kao ’pacifist’.”[5]

Naprasno zaćutavši u ovoj polemici s Crnjanskim oko „pacifizma”, Krleža, ipak, ne odlaže svoje antisrpsko pero, samo njegovu otrovnu oštricu iznova okreće protiv pravoslavlja. Već u narednom, petom broju lista „Danas” iz 1934. on objavljuje ironijsko-posprdni tekst „Uskršnji prilozi beogradske štampe”. Bogohulno i u stilu dobro razrađene i viševekovne prakse obesvećivanja Srpskog pravoslavnog kalendara, Krleža podrugljivo komentariše prigodne vaskršnje napise Isidore Sekulić, Miloša Crnjanskog, Aleksandra Belića i Stanislava Vinavera objavljene te godine u beogradskim listovima.

Nakon ove vaskršnje „đavodiceje” zabranjen je „Danas”, koji je Krleža pokrenuo zajedno s Milanom Bogdanovićem, svojim međuratnim i poratnim marksističkim saborcem  i književnim istomišljenikom iz Beograda.

3.

Stanislav Vinaver (1891–1955), jedan od 1.300 kaplara, bio je među prvima u našoj literaturi koji je još 1924. jasno i nedvosmisleno ukazao na franko-pravaški karakter Krležine mržnje prema Srbima. U članku „Beograd i g. Krleža / Zagonetka g. Krleže” Vinaver kao osnivač srpske moderne prvi ukazuje i na malograđansko i „cviček-europejstvo” Miroslava Krleže. Prvi prevodilac najpoznatijih dela Hašeka, Rablea i Tvena bio je ujedno i prvi koji je kod nas strgnuo plašt s Krležine kritike srpske buržoazije i Beograda. Ispod tog plašta Vinaver je jasno uočavao da „g. Krležin frankovluk […] ima dubokog osnova, ima temelja u duši i srcu g. Krleže”.[6] Bio je to Vinaverov odgovor na Krležine „Balkanske impresije” o Beogradu. O glavnom gradu Kraljevine SHS Krleža je pisao kao o mestu koje je zahvatila „poplava smeća i hohštaplera”, koje su preplavili potomci „provalnika i konjokradica” kao novopečeni  „ekselencije i diplomati”… [7]

Kao rezervni kapetan I klase Vinaver je Drugi svetski rat proveo u nemačkom zarobljeništvu u logoru Osnabrik. Posle rata radio je kao profesionalni pisac, satiričar i vrsni prevodilac s francuskog, engleskog, ruskog, nemačkog, poljskog i češkog jezika. Autor „Gromobrana svemira” nije imao kompleks niže vrednosti ni prema prosvećenim evropskim veličinama, a kamoli prema marksističkim jurišnicima u literaturi i negatorima svega što je srpsko, kakav je bio Krleža. Zato je Vinaver među prvima kod nas pisao o jednom, samo naizgled paradoksalnom, a u suštini paradigmatičnom fenomenu konverzije:

„Prilikom svoga boravka u Rusiji, u ruskoj revoluciji, primetio sam vrlo čudnovatu činjenicu. Oni Hrvati koji su bili najzagriženiji frankovci, koji su, usled pogrešnog vaspitanja, mrzeli Srbe kao kugu, presaldumili su se iz reakcionara u komuniste. Njihov komunizam je bio samo i jedino mržnja na Srbe…”[8]

U širem smislu i u dubljim značenjskim slojevima Srbi su, prema uverenju autora „Hrvatskog boga Marsa”, krivci zbog svog verskog, kulturnog, nacionalnog, državotvornog i slobodarskog identiteta. Ništa ni novo ni originalno od Krleže, koji je samo dodatno razrađivao Marksove i Engelsove ocene iznete u napisima „Novih Rajnskih novina” iz 1849. U njima su „očevi naučnog socijalizma” narod Svetog Save svrstali u „rasno smeće”, zajedno s Bretoncima, Baskijcima i škotskim gorštacima. Najpoznatiji teorijski dvojac „usrećitelja čovečanstava” u smrtni greh uračunao je i pretežnu sklonost Srba da se bore za nacionalnu slobodu i za državotvornu ideju, umesto da rado ginu i prolivaju krv u revolucionarnim poduhvatima i avanturama s internacionalnim pretenzijama. Kao neposredan povod za takav zaključak utemeljivača marksističke doktrine poslužilo je proglašenje i kratkotrajno postojanje Srpske Vojvodine i Tamiškog Banata (1849–1861). Po shvatanjima Marksa i Engelsa, bila je to nedopustiva istorijska drskost Srba, od kojih su oni očekivali da u revolucionarnoj 1848. složno stanu pod barjak revolucije. Pa da pod varljivim zastavama slobode, bratstva i jednakosti obaraju s trona, proteruju ili ubijaju svog naslednog kneza i da ruše Austrijsko carstvo. Da bacaju pod noge sve tradicionalne vrednosti, da gaze po hrišćanskom moralu u ime „viših ideala čovečanstva”…

Bilo je u zemlji, doduše, nekih sporadičnih pokušaja i neposredno nakon Drugog rata da se Krležino dotadašnje stvaralaštvo književno-kritički sagleda i objektivno oceni. Ali ti su pokušaji u korenu sasečeni. Krležini kritičari su odmah i najgrublje ućutkani u kombinaciji političkih pretnji i zastrašivanja koja su orkestrirano stizala od njegovih ideoloških satelita i od njegovih književnih epigona. U tome su se naročito isticali Marko Ristić (1902–1984) i Oskar Davičo (1909–1989) na stranicama beogradskog časopisa „Svedočanstva”, u brojevima 2 i 3 za 1952. godinu. U prvom broju istog časopisa bio je objavljen kritički prigovor studenta M. Janićijevića Levantinca da Krleža vulgarno ironizira neke ličnosti iz srpske istorije.

Kao povod Janićijeviću je poslužio odlomak iz Krležinog dnevnika (14. III 1946) „Na grobu Petra Dobrovića”, objavljen u prvom broju književnog časopisa „Svedočanstva” iz 1952. Nekadašnji Krležin prijatelj, znameniti srpski slikar i jedan od vodećih predstavnika modernizma u našoj međuratnoj umetnosti, Dobrović je izdahnuo na Savindan 1942, u liftu zgrade u Ulici kralja Petra 36, prilikom žurnog sklanjanja od nemačke racije koja ga je zatekla na ulicama Beograda. Janićijevićeva odmerena kritika izazvala je, međutim, gnevne i preteće reakcije Krležinih apologeta Ristića i Daviča. „Da mržnje više ne bude!”, tako ovaj prvi naslovljava svoj polemički odgovor u odbranu Krleže u drugom broju „Svedočanstva”. Već u narednom broju istog časopisa, istim povodom i u istom pretećem tonu, oglašava se i Davičo rečitim naslovom „Levantinstvo: recidiv zla”.

Nakon par godina Ristić je objavio i svoj otrovni pamflet „Tri mrtva pesnika”, prvo 1954. u „Radu”, glasilu Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, i potom ga često preštampavao. U njemu je „živog pokopao” Miloša Crnjanskog, koji se kao politički emigrant zlopatio u prestonici Ujedinjenog Kraljevstva i pisao „Roman o Londonu”. Prema svedočenju samog Crnjanskog, on je sa svojom ženom Vidom, rođenom Ružić, bio vrlo blizu samoubistva pišući svoj poslednji objavljeni roman.

S nekrofilskom strašću Ristić se obrušio na svog nekadašnjeg prijatelja i već mrtvog pesnika Rastka Petrovića (1898–1949), koji ga je i upoznao s delima francuskih nadrealista. Istovremeno, najpouzdaniji Krležin posleratni saradnik iz Srbije sa istom ideološkom motivacijom „sahranio” je i francuskog pesnika Pola Elijara (1895–1952). Jedan od začetnika nadrealističkog pravca u književnosti Ristiću se grdno zamerio što je  učestvovao na proruskom Kongresu intelektualaca za mir i što je ubedio francuskog slikara španskog porekla i osnivača kubizma Pabla Pikasa (1881–1973) da i on, istim povodom kao i Elijar, 1948. doputuje u poljski grad Vroclav.    .

4.

Marko Ristić je u posleratnim polemičkim istupima i ideološkim harangama obilato posezao za manirom sahranjivanja živih ljudi među svojim ideološkim i političkim neistomišljenicima. U ovladavanju polemičko-ukopničkim veštinama on se ugledao na mladog Krležu, koji je na samom startu svoje književne karijere sahranjivao čak i one koji su ga u početku bezrezervno podržavali i neumereno hvalili. Nakon što je Dragutin Prohaska u broju 6 časopisa „Jugoslavenska njiva” za 1919. još neizgrađenom talentu Krležinom suprotstavio smirenog Ivu Andrića, te nakon njegove primedbe da je sadržaj časopisa „Plamen”, koji je iste godine pokrenuo zajedno s Augustom Cesarcem, pretvorio u palež i „autodaafé M. Krleže”, ovaj mu odgovara, i u Cesarčevo ime, pamfletom „Smrt gospodina Prohaske”.

U „Pogrebu Jovana Dučića (Neverovatan doživljaj Jednog hipohondra)” Krleža u svom tek osnovanom časopisu „Književna republika” (1924, br. 3) „pogreba” pesnika „Vrbasa”, parodirajući jedan njegov prigodni govor o superiornosti Jugoslovena, rugajući se, usput, Dučićevoj „lažnoj veličini”.

Veliki srpski pesnik i diplomata Jovan Dučić (1874–1943) bio je odmah posle Drugog svetskog rata prognan iz srpske književnosti. U misionarskim napisima koje je u emigraciji u SAD objavljivao u „Amerikanskom srbobranu” nastojao je da obavesti zapadnu javnost o genocidu koji se vrši nad Srbima u NDH i da probudi njenu savest. Uzalud je, međutim, Dučić prozivao i izbegličku vladu u Londonu, koja se u ime očuvanja jugoslovenskog zajedništva nije ni pravovremeno ni dostojno oglašavala o srpskoj golgoti u NDH. Posle svih jugoslovenskih iskustava sa „sinovima hrvatske tisućljetne kulture” Dučić je oporučno zaključivao kako u hrvatskim očima niko nije bio dobar Jugosloven ako pre toga nije bio loš Hrvat.

U istom broju „Književne republike” iz 1924. Krleža je posegao čak i za formom nekrologa kako bi potpuno osporio pesničko stvaralaštvo Alekse Šantića (1868–1924). Ugledni književni i pozorišni kritičar Jovan Palavestra (1893–1959) u „Večarnjoj pošti” (10. IV 1924) odgovara Krleži, zgrožen njegovim odnosom prema tek preminulom pesniku „Emine” i „Ostajte ovdje”. U napisu „Primeri umetničke savesti” Palavestra sagledava Krležu kao čoveka bez elementarnog pijeteta i umetnika koji se naglo vinuo do slave samo zahvaljujući pogodnoj političkoj i društvenoj klimi.

Oponentima koje bi poštedeo strovaljivanja u raku Krleža je često izdavao „preporuke za duševnu bolnicu”. Takav je bio slučaj sa profesorom S. Markušem, koji se oštro suprotstavljao svim totalitarizmima i kao dosledni individualac bio je izvan svih onovremenih ideoloških i kulturnih koterija. Njemu Krleža u „Pečatu” 1939. odgovara člankom „Rasulo pameti”, a njegovu kritiku najprizemnije diskvalifikuje kao „delo rastrojenog čoveka”.[9]

Marko Ristić, prvi Titov posleratni ambasador u Parizu i član Saveta Federacije, koji je uz Krležu učestvovao u pokretanju predratnog levičarskog „Pečata”, mirno je u Vrnjačkoj banji dočekao kraj Drugog svetskog rata. Prema svedočenjima jednog islednika Specijalne policije, Ristić je bio uhapšen kao pomagač partizanskog odreda na Goču. U istrazi se ponašao kukavički, simulirajući rak grla i promuklost. Međutim, za njega se kod đenerala Milana Nedića (1877–1946) založio lično mitropolit skopski Josif (Cvijović), koji je bio prijatelj Ristićevog tasta i čuvenog lekara Dragutina Živadinovića. Ristić je odmah pušten uz opasku đenerala Nedića: „Bez obzira na njegovu krivicu, on je unuk našeg najvećeg političara Jovana Ristića”.[10]

Spomenik Miroslavu Krleži u Parku kralja Dražislava u Osijeku (Foto: Flammard/Wikimedia/ Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Drugi svetski rat Ristić je proveo u vili svog tasta u Vrnjačkoj banji, uživajući ličnu zaštitu generala Milana Nedića, predsednika Vlade narodnog spasa pod nemačkom okupacijom. Međutim, već pri kraju 1944. on se oglašava u dnevnim listovima „Borba” i „Politika” i harangira protiv „ratnih zločinaca, izdajnika i saradnika okupatora”. „Politika” je na naslovnoj strani od 27. novembra 1944. donela spisak sa imenima 105 lica streljanih bez suda i presude. Među streljanim „ratnim zločincima” i „neprijateljima naroda” nalazila su se i Marku Ristiću dobro poznata imena uglednih i nevinih Beograđana. Među njima su bili poznati slikar i profesor Likovne akademije Branko Popović (1882–1944) i modernistički pesnik, književni kritičar, esejista, dramski pisac, prevodilac skoro celokupnog Šekspirovog dela, osnivač i prvi predsednik Jugoslovenskog lekarskog društva Svetislav Stefanović (1877–1944). Već u narednom broju „Politike” od 28. novembra 1944. Ristić objavljuje uvodnik bestidnog naslova: „Zajedno su pošli u smrt oni koji su zajedno pošli u zločin”!

5.

Dragišu Vasića (1885–1945), predratnog člana Srpske kraljevske akademije (1892 – 1947) i svog prijatelja, kuma i saradnika u „Književnoj republici” iz međuratnog perioda, Krleža šalje na „smetlište istorije” odmah po završetku rata. Tako i on, koji je 1931. Vasiću posvetio pesmu „Rastenje grada”, prilaže svoju grančicu na političku lomaču za pisca „Utuljenih kandila”, za jednog od vodećih imena Srpskog kulturnog kluba (1937–1941) i glavnog ideologa Ravnogorskog pokreta. Već mrtvog Vasića nova vlast je u martu 1945. proglasila za ratnog zločinca. U maju ga je brisala iz advokatskog imenika, a već u avgustu iste godine autoru „Vitla i drugih priča” oduzeta je sva imovina u Beogradu i Gornjem Milanovcu. Književno delo Dragiše Vasića bilo je i zvanično zabranjeno. Iz Srpske kraljevske akademije, čiji je bio član, povučeni su svi njegovi spisi. Tako je iz naše književnosti i kulture službeno izgnan Dragiša Vasić, koji je ipak ostao pripovedački uzor mnogim mlađim srpskim piscima. Verovatno najkraći i najslikovitiji sud o uticaju i značaju Vasićevog dela na srpsku posleratnu prozu izneo je Miroslav Josić Višnjić, u ovom slikovitom poređenju: „Ako je ruska proza izašla iz Gogoljevog ’Šinjela’, onda je sva srpska proza spala sa Dragišinog ’Vitla’.”[11]

Dragiša Vasić se borio u najvećim bitkama u balkanskim ratovima 1912–1913, u Kumanovskoj i u Bregalničkoj bici. U Prvi svetski rat ušao je kao rezervni poručnik Vojske Kraljevine Srbije, a iz njega je izašao s činom rezervnog kapetana. Prethodno je učestvovao u Kolubarskoj bici, povlačio se sa srpskom vojskom preko Albanije i iskrcao na Krfu, odakle je i prebačen na Solunski front. Montirani Solunski proces iz 1917, na kome je na smrt osuđen njegov rođak, artiljerijski major Ljubomir Vulović, učinio je da se Vasić razočara u dinastiju Karađorđević. Demobilisan je u novembru 1918.

U Vasićevom posleratnom javnom žigosanju kao „izdajnika naroda” naročito se isticao Marko Ristić, koji mu, ipak, nije osporavao književnu vrednost. Milan Bogdanović je pak 1960. korigovao i prepravljao svoje pohvalne književne kritike koje je pre rata objavljivao o Vasićevom književnom stvaralaštvu, dajući tako svoj zapaženi doprinos istoriji beščašća u književnosti i u kulturi Brozove Jugoslavije.

Vasić je kao mladi advokat republikanskih i liberalnih shvatanja 1922. branio Spasoja Stejića, neuspelog atentatora na kralja Aleksandra I Karađorđevića. Iste godine sprijateljio se s Miroslavom Krležom, kome je posvetio svoju pripovetku „U praznom oltaru”. Vasić je 1925. posetio Sovjetski Savez u društvu s Vladislavom Ribnikarem, međuratnim direktorom „Politike”, i vajarom Sretenom Stojanovićem. Preko generala Petra Živkovića uspeo je 1931. da iz zatvora izbavi Đuku Cvijića, generalnog sekretara KPJ i Krležinog prijatelja iz detinjstva. S levičarima i komunistima pisac „Crvenih magli” je, međutim, raskrstio u drugoj polovini tridesetih godina. Od đenerala Draže Mihailovića (1893 – 1946) Vasić se odvojio i pred kraj rata s četničkim jedinicama Pavla Đurišića (1909 – 1945) upao je u smrtonosnu ustašku zamku u Novoj Gradiški.

Dragiša Vasić je sudski rehabilitovan 2009. godine, ali je i do danas ostao bez grobnog belega. Kao i Vasić bez groba je ostao i đeneral Dragoljub Draža Mihailović, koji je rehabilitovan tek 2015.

Sedam Vasićevih pisama đeneralu Mihailoviću, od kojih je ono poslednje iz 1945, prema kazivanju upućenih u njihov sadržaj, imalo testamentarni značaj, Aleksandar Ranković predao je Dobrosavu Dobrici Ćosiću (1921–2014). Ćosić je svih sedam pisama Dragiše Vasića đeneralu Draži Mihailoviću predao Miroslavu Krleži, koji je samozvanog oca nacije doživljavao i opisivao kao „partizanskog seljačića”.

Krležu, Ristića i Ćosića tesno je povezivala najtajanstvenija i najpoverljivija osoba Josipa Broza Tita i Kominterne u predratnom Beogradu. Reč je o Hristini Kristi Đorđević (1892–1981), koja se s rano preminulim mužem dr Đorđem Đuricom Đorđevićem odmah posle stvaranja Kraljevstva SHS preselila iz Zagreba u Beograd. Njoj je generalni sekretar KPJ, koga je 1937. upoznala u Parizu, pred Drugi rat poverio na čuvanje jedan kofer sa mnogo zlatnika i zlatnih poluga. Radilo se o „zlatnim rezervama” KPJ, kojoj su, inače, kao jednoj od brojnih filijala Kominterne, stajala na raspolaganju skoro neograničena sredstva.

Na istoj buržujskoj adresi Kriste Đorđević, u beogradskoj ulici Strahinjića bana, skrivana je i jedna od tri Kominternine radio-stanice u predratnoj Jugoslaviji. Druga je bila u beogradskom stanu kasnijeg predsednika SANU Pavla Savića (1909–1994), koji je od 1947. rukovodio izgradnjom Nuklearnog instituta u Vinči. Treća se nalazila u centrali u Zagrebu, koji je Kominterna početkom 1940. izabrala za centar svoje obaveštajne delatnosti na Balkanu i u Jugoistočnoj Evropi.

6.

U stanu Kriste Đorđević skrivali su se brojni komunistički ilegalci, poput Ive Lole Ribara i Rodoljuba Čolakovića. Iz fondova Kominterne su, inače, podmirivane plate najviših funkcionera, aktivista i saradnika KPJ. Finansirane su njihove propagandne i terorističke akcije zbog kojih joj je od 1921. zakonom bio zabranjen rad na teritoriji cele zemlje. Zbog terorističke delatnosti pre Drugog svetskog rata istom merom zakonitog kažnjavanja bili su obuhvaćeni hrvatske ustaše i pripadnici VMRO.

Krijući se iza paravana velikog ljubitelja umetnosti, Đorđevićeva je – kao dugogodišnja potpredsednica, a od 1938. i predsednica Udruženja prijatelja umetnosti „Cvijeta Zuzorić” – uspela da umetnički paviljon na Malom Kalemegdanu s vremenom pretvori u najmoćniji centar za propagandu komunističkih ideja u Beogradu. Po nalogu Partije često je putovala u Pariz, gde je u knjižari „Horizont” predavala ili primala poverljive pošiljke. Ta je knjižara u stvari bila jedan od najvažnijih ilegalnih punktova KPJ u Evropi. Nju je vodio Živojin Pavlović (1898 – 1941), koji je u „Bilansu sovjetskog termidora” razotkrio veliku laž, sav užas, bedu i teror koji su vladali u predratnoj Sovjetiji. Zbog toga je Kominterna Pavlovića osudila na smrt, a njena jugoslovenska filijala KPJ, odmah po formiranju tzv. Užičke republike, uhapsila, ispitivala i ubila posle strašnog fizičkog mučenja.

Prema saznanjima istoričara Vjenceslava Cenčića, misteriozna „Gospođa” bila je, između ostalog, i neka vrsta oficira za vezu između Dvora i KPJ. Posebno je bila bliska s Olgom, suprugom kneza Pavla Karađorđevića (1893–1976). Samo time se može objasniti njeno hladnokrvno i samouvereno držanje u jednoj dobro osmišljenoj i drskoj provokaciji kojom je iz „Cvijete Zuzorić” poslata prkosna komunistička poruka ne samo Dvoru već i urbi et orbi.[12]

O čemu se zapravo radilo?

Slikar Krsto Hegedušić, koga je Krleža proslavio svojim predgovorom za „Podravske motive”, kategorički se suprotstavio predlogu maršala Dvora da knez Pavle 1935. poseti izložbu zagrebačke umetničke grupe „Zora”, na kojoj je i Hegedušić izložio svoje radove. Taj izrežirani skandal dodatno je dobio na svojoj težini pošto je upriličen u godini osnivanja Muzeja kneza Pavla pod rukovodstvom dr Milana Kašanina (1895–1981). „Pavlov muzej” je, inače, prevazišao značaj ustanove muzejskog karaktera i s vremenom postao simbol kulturne politike integralnog jugoslovenstva.

Hegedušićeva zbirka crteža „Podravski motivi”, objavljena 1933, predstavljala je jednu od prelomnih tačaka u hrvatskoj međuratnoj umetnosti. U svom predgovoru „Motivima” Krleža je, raspravljajući o odnosu nacionalnog identiteta i umetničkog stvaralaštva, programski izdvojio i definisao ključna obeležja hrvatskog nacionalnog identiteta u četvrtoj deceniji XX veka. Ujedno, taj Krležin predgovor poslužio je kao povod za prvi sukob na književnoj levici, koji će u estetičkom i političkom smislu kulminirati njegovim „Dijalektičkim antibarbarusom”.[13]

Tako je, u krajnjoj liniji, usred Beograda na izložbi zagrebačke grupe „Zora” preko crteža slikara Krste Hegedušića poslata provokativna politička i antimonarhistička poruka, kojom je, istovremeno, direktno žigosana kruna i negiran jugoslovenski integralizam, a posredno promovisan hrvatski kulturni i nacionalni separatizam.

Hegedušić je 1968. postao član Srpske akademije nauka i umetnosti.

Ni Hegedušić, ni njegov kolega iz SANU Miroslav Krleža, nikada posle rata nisu spominjali kako ih je ustaška vlast štitila u NDH, o čemu svedoče brojni spisi iz Hrvatskog državnog arhiva.

Krležin prijatelj i „favorit” među slikarima naivcima kasnije se, međutim, prisećao kako su se nakon ovog ekscesa sve „babe od Cvijete” razbežale od straha, osim „Gospođe”. U ilegalnim komunističkim krugovima tako su oslovljavali predsednicu „Cvijete Zuzorić” Hristinu Đorđević. Ona je, inače, bila kćerka dr Svetislava Šumanovića, nekadašnjeg hrvatskog podbana i dugogodišnjeg predsednika Upravnog odbora Srpske banke u Zagrebu. Đorđevićeva je, ujedno, bila i sestra od strica Save Šumanovića (1896–1942), jednog od najvećih srpskih slikara, koga su ustaše uhapsile na Veliku Gospojinu 1942. u Šidu i ubile u Sremskoj Mitrovici posle nekoliko dana zverskog mučenja.

Ćosić je „Gospođu” upoznao krajem 1942, za vreme njenog ratnog izbeglištva u selu Stragare i opisao je kao „sitnu, vitku, crnpurastu ženu, uvek s punđom”. Tada mladi ilegalac, a posleratni pisac „Deoba” i jedan od najuticajnijih članova SANU, dobio je partijski zadatak da svojim nadređenim drugovima prenosi sve ono što je Đorđevićeva čula slušajući emisije Radio Londona. Nakon što je vešto izbegla temeljniju istragu lokalnih četnika u Milutovcu, pozivajući se na veze s Dvorom i na poznanstva u izbegličkoj Vladi u Londonu, „Gospođa” se istog dana opet sklonila u Beograd. Tu su joj, kao i na samom početku rata, utočište pružali vajar Sreten Stojanović (1898–1968), rođeni brat doktora Mladena Stojanovića (1896–1942), i nadrealistički pisac Marko Ristić.

7.

Posle kraćeg vremena Đorđevićeva je dobila poruku od Ćosića da s jednom poverljivom ženskom vezom dođe u partizanski štab na Jastrebac. Tamo ju je dočekao Petar Stambolić, koji je bio i njena ilegalna veza. Sa Jastrepca početkom avgusta 1944. hitno je prebačena u Toplicu, pa u Bari, gde se već na aerodromu po drugi put srela s Brozom, a posle njegovog ispraćaja britanskog premijera Vinstona Čerčila. Sada su, međutim, svi iz njegove okoline Valtera, ili inženjera Babića, kako joj se pred rat predstavio, zvali novim konspirativnim imenom – maršal Tito. Krista Đorđević je tu u Bariju dobila novu uniformu od engleskog vojnog štofa i novi poverljivi zadatak. Ona je prebačena u London, u kome je konačno, posle nekoliko meseci natezanja, od kraljevske vlade preuzela Crveni krst, sve njegove nadležnosti, magacine i novac.

Đorđevićeva se vratila u Beograd krajem oktobra 1944. i odmah se bacila na pronalaženje onog kofera sa „zlatnim rezervama” KPJ. Uspela je da ispod ruševina zgrade u kojoj je nekad stanovala pronađe jedan istopljeni komad, koji je odmah lično predala Titu. Kasnije se povela i javna polemika o tome da li je „Gospođa” bila jedina koja je vratila u ratu izgubljeno, a pre rata na čuvanje ostavljeno „revolucionarno zlato” KPJ. Bez odgovora će, po svoj prilici, ostati i pitanje koliko je stranog zlata sa svih strana, iz Moskve, Londona, Vatikana, Vašingtona… prosuto u obe Jugoslavije i u oba svetska rata i iskorišćeno za slamanje kičme jednom oklevetanom narodu i njegovoj mnogostradalnoj Crkvi.

U novembru 1944. „Gospođa” je izabrana za prvog predsednika Antifašističkog fronta žena Srbije. Potom je nekoliko godina bila jugoslovenski predstavnik pri Socijalnom komitetu Ujedinjenih nacija u Njujorku. Zatim je bila na čelu Crvenog krsta Srbije, da bi političku karijeru okončala na funkciji načelnika u Saveznom komitetu za kulturne veze sa inostranstvom. Predsednik tog komiteta bio je njen i Krležin stari poznanik Marko Ristić.[14]

U članstvo Partije primljena je 1952.

Javnu delatnost Krista Đorđević je okončala kao predsednik Društva prijatelja Narodnog muzeja u Beogradu. Muzeju je 1973. testamentom poklonila i sve slike Save Šumanovića koje su bile u njenom posedu.

Nekoliko godina pred smrt slomila je kuk baš na stepeništu Umetničkog paviljona „Cvijeta Zuzorić” i dugo se oporavljala. To je, međitim, nije omelo da s proleća 1977,  pravo iz bolnice, koristeći ortopedska pomagala, poslednji put pristupi Titu, rukuje se s njim i zahvali mu na primljenom odlikovanju – Ordenu Republike sa zlatnim vencem za dugogodišnji revolucionarni rad.

Iza Hristine Đorđević ostao je samo jedan objavljeni autorski zapis suvoparnog i inventarskog stila u kojem se bavila osnivanjem i delatnošću Udruženja čija je siva eminencija bila.[15]

Nakon rata i sve do rođenja kćerke supružnici Ćosić, Dobrica i Božica, živeli su sa Hristinom Kristom Đorđević u njenom obnovljenom domaćinstvu.[16]

Krleža je već poprilično izmastio svoju ležaljku na „Galebu“ kada se i Ćosić, konačno, ukrcao na Brozov prekokeanski ploveći presto. Kao svojevrsnu pristupnicu odabranoj kamarili jugoslovenskog diktatora Ćosić na putu za Afriku poklanja Brozu „Deobe“, ispisujući preko Prosvetinog loga kojim domibira zvezda petokraka sledeću posvetu:

“Drugu Titu
pod čijom sam zastavom
osmislio svoj život, sa
čijim je idejama narod
moga jezika porastao u
vekove sebi I svetu
Deobe
S poštovanjem, ljubavlju i
Radošću –
Dobrica Ćosić
14 februar, na Galebu
ploveći u Afriku”[17]

Josip Broz, Dobrica Ćosić i Jovanka Broz na brodu Galeb prilikom putovanja u Afriku 1961. godine (Foto: Muzej Jugoslavije)

Ako je Hristina Krista Đorđević bila najkonspirativniji „srpski umetnički cvet” u ilegalnom reveru Josipa Broza Tita, onda je Leposava Bela Krleža zasluženo mogla da ponese isti „epitet”, s tom razlikom što je supruga Miroslava Krleže bila javno zadenuta na ustaškom reveru doglavnika Mila Budaka. Kao jedinica krštena u pravoslavnoj veri, Leposava Kangrga rođena je u braku Srbina Milana Kangrge, poštanskog službenika i domaćice Kate Vuksan. Miroslav i Bela Krleža venčali su se tajno i bez znanja roditelja 1919. u zagrebačkoj Crkvi Svetog Blaža.

8.

Miroslav Krleža (1857–1952), otac Miroslava Krleže, kao i Belina rodbina u početku nisu odobravali brak neafirmisanog i siromašnog pisca i učiteljice koja plamti od ambicije da postane slavna glumica. U razgovorima sa Enesom Čengićem, svojim Ekermanom, Krleža je pominjao njegove mladalačke sukobe i česte nesuglasice sa ocem. Starijeg Krležu naročito je brinulo sinovljevo druženje s pozorišnim svetom o  kome je imao najgore mišljenje. Taj svet on je doživljavao kao boeme i teške propalice uz koje bi i njegov sin lako mogao moralno da potone. Kako bi ga izbavio iz „lošeg društva”, stariji Krleža podsticao je sina da se opredeli za vojničku karijeru. On je i došao na ideju da sina upiše u nižu oficirsku školu u Pečuju. Pošto je mlađi Miroslav Krleža završio školovanje u Pečuju, stariji Krleža piše molbu i osigurava stipendiju sinu kako bi školovanje mogao da nastavi na mađarskoj vojnoj akademiji u Budimpešti. Iz Ludoviceuma pak mlađi Krleža beži i 1912. dolazi u Srbiju. Vlasti Kraljevine Srbije, međutim, proteruju ga pod sumnjom da je austrougarski špijun. Na osnovu istih obaveštajnih procena Krleži je 1913. uskraćen i drugi pokušaj da se domogne Beograda i Srbije.

Sva je prilika da su se Josip Ambroz, potonji Josip Broz Tito, i Miroslav Krleža upoznali kao pitomci vojnoobaveštajne škole Crno-žute monarhije u Pečuju. Na osnovu višedecenijskog studioznog istraživanja Momčila Jokića (1937–2021) Titov identitet zamenjen je još u martu 1913. On je rođen u nezakonitoj vezi poljske grofice Marije Sobjeski i upravnika njenog imanja, Hazara Franca Ambroza.[18] Ne osporavajući majčinstvo, neki drugi istraživači došli su do zaključka da je pravi otac Velikog meštera, masona 32. reda i „Počasnog kanonika Zavoda sv. Jeronima“ u Rimu bio niko drugi do austrijski car Franc Jozef.[19]

Titovim poreklom bavile su se i američke bezbednosne službe. NSA, Nacionalna bezbednosna agencija, na osnovu fonetske analize njegovog govora iz 1977. zaključila je da „najveći sin jugoslovenskih naroda i narodnosti” sigurno nema jugoslovensko poreklo. On je, doduše, govorio srpskohrvatski jezik, ali sa izrazitim stranim akcentom. Brozov maternji jezik, pokazala je ta lingvistička ekspertiza, bio je poljski, ili ruski.[20]

O svojim roditeljima Krleža je ostavio vrlo malo podataka, pa je to navelo njegovog najboljeg biobibliografa Stanka Lasića na zaključak kako je to „možda najosetljivija točka u njegovoj biografiji”. [21]

Osam meseci pred smrt Miroslav Krleža ispovedio se Enesu Čengiću i poverio mu kako se njegov otac „[…] stidio cijelog svog života da je nezakonito dijete i imao je osjećaj manje vrijednosti”.[22] Pouzdano se jedino zna da Krležin otac nije imao zakonitog oca i da ga je rodila Josipa, koja je pripadala bogatoj plemićkoj porodici Mekovec iz Varaždina. Na nagovor križovljanskog župnika očinstvo je preuzeo križovljanski učitelj, koji se takođe zvao Miroslav Krleža i koji je umro 1867, u 35. godini života. Sve ove nejasnoće oko porodičnog porekla Miroslava Krleže dale su povoda za tumačenje da je njegov doživotni nadimak Fric izveden kao aluzija na njegovog pravog pretka po ocu, izvesnog Leopolda Fridriha, čiji je identitet do danas ostao nerešiva enigma.

Jednu školsku godinu, 1920/21, supružnici Krleža provode u Dugoj Rijeci na Kalniku, u okolini Koprivnice. Krleža se teško nosio sa životom u toj zabiti. Ni Bela nije bila zadovoljna službom. Kasnije je pripovedala i kako su je đaci nervirali. Krleže su živele u oskudici i ljutoj nemaštini samo do leta 1921, dok Miroslav od tetke, iznenada, nije nasledio vredan imetak uz koji je išao i famozni ćup sa zlatom. Osetno poboljšanje materijalnih prilika supružnika, slučajno ili ne, vremenski se podudara sa osnivanjem i početkom agresivnog propagandnog delovanja Komunističke partije Jugoslavije, kao filijale Kominterne, i sa Krležinim angažovanjem kao njenog vatrenog agitatora.

Po povratku u Zagreb Bela Krleža privatno uzima časove glume. Na premijeri Krležine drame „Gospoda Glembajevi” ona 1929. igra glavnu žensku ulogu baronice Kasteli i odmah postaje članica dramskog ansambla Hrvatskog narodnog kazališta (HNK). Nižu se potom njene nove uloge ženskih likova u Krležinim dramama:  „U agoniji”, u „Ledi” i u „Areteju”. Ne izostaju ni pohvale pozorišne kritike. No, izlazak na pozornicu tek u četvrtoj deceniji života i gluma u muževljevim dramama podstakli su neke onovremene pozorišne kritičare ne samo da Belu Krležu ocene kao lošu glumicu već i da upru prstom na „umetničku korupciju”.

S najpozvanijeg mesta, od Aleksandra Saše Erdeljanovića, upravnika Arhiva Jugoslovenske kinoteke, stigla je nedavno potvrda da je Bela Krleža pre rata bila protagonistkinja i u jednom privatnom amaterskom filmu sa eksplicitnim erotskim sadržajem. Svojevremeno se u glavnom gradu Hrvatske podigla velika prašina zbog nagađanja u vezi sa tom Belinom ulogom. No kako su svi znali za Krležinu isturenu poziciju na Titovom dvoru, originalna filmska traka je brzo nestala. Najverovatnije je ukradena ili zaplenjena iz jedne privatne kolekcije.

Reditelj Belinog „ranog filmskog uratka” navodno je bio Oktavijan Miletić (1902–1987), koji se smatra i utemeljivačem hrvatske kinematografije. Miletić je 1944.  režirao i prvi hrvatski dugometražni film „Lisinski”. Za vreme Drugog svetskog rata on je neprekidno radio u „Hrvatskom slikopisu”, državnom preduzeću NDH. Tada je snimao i režirao uglavnom dokumentarno-propagandne filmove, u kojima su veličana „postignuća” ustaške vlasti.

Posle rata Miletić je bio predavač na odseku kamere Akademije za kazalište, film i televiziju u Zagrebu. Na TV Zagrebu bio je autor i voditelj emisija o filmskoj kulturi.

Nagradu „Vladimir Nazor”, najvišu posleratnu nagradu SR Hrvatske, dobio je 1967.

Na Danima hrvatskog filma po Miletićevom imenu ustanovljena je prestižna nagrada „Oktavijan”, koja se i danas dodeljuje u više kategorija.

9.

Rat i uspostavljanje nakazne kvislinške tvorevine Nezavisne države Hrvatske doneli su velike promene u karijerama bračnog para Krleža. Miroslav ništa ne objavljuje, njegove su knjige početkom 1942. zabranjene. On živi u strahu i povučeno, nigde se ne oglašava i odbija tri poziva KPJ da se priključi partizanima. Krležu je nakratko uhapsio i isleđivao Gestapo u Petrinjskoj ulici. Tamo su ga zatočeni skojevci – ne znajući ništa ni o onom koji ih predvodi i zastupa, a kamoli o Krležinim tajnim i neraskidivim vezama s Generalnim sekretarom KPJ – bukvalno ispljuvali kao trockistu i revizionistu.

Nakon puštanja iz zatvora najčešće svraća i najduže se zadržava kod dr Đure Vranešića, u njegovom privatnom sanatorijumu za živčane bolesti u Zelengaju. Srbin dr Vranešić bio je pre rata, kao i 1943-1944, predsednik Hrvatske liječničke komore, a po uspostavljanju NDH član Hrvatskog državnog vodstva i član Rasno-političkog povjerenstva MUP-a NDH. Osim Krleže u njegov sanatorijum sklanjali su se i mnogi predratani hrvatski komunisti i njihovi simpatizeri, poput slikara naivca Krste Hegedušića.

Najsigurniju i najdiskretniju zaštitu, međutim, Krleži je pružao onaj koji mu je odmah po padu Italije, u jesen 1943, upriličio dva sastanka s poglavnikom Antom Pavelićem (1889 – 1959), kojima je i sam prisustvovao. Bio je to dr Mile Budak (1889 -1945), glavni strateg „konačnog rešenja” srpskog pitanja, po kome jednu trećinu Srba treba pobiti, drugu trećinu pokatoličiti, a preostale proterati iz NDH. Ujedno, on je bio i glavna politička figura u kulturi NDH.

Prema Krležinom svedočenju, Pavelić mu je u uredu na Markovom trgu nudio nekoliko privlačnih nameštenja. Poglavnik mu je predlagao da se prihvati čelne pozicije u Akademiji, mesta intendanta u HNK, ravnatelja Nacionalne i sveučilišne knjižnice, profesorske katedre na fakultetu… Sva ponuđena mu mesta Krleža je odbio, znajući da se posle kapitulacije Italije bliži kraj i kvislinškoj NDH.

Na posleratnom suđenju Budak je, navodeći imena onih intelektualaca koje je štitio od ekstremista iz aparata NDH, pomenuo i ime Miroslava Krleže. To mu, ipak, nije uzeto za olakšavajuću okolnost. Streljan je nakon izricanja presude, kao i dr Đuro Vranešić.

Za razliku od supruga, Belina glumačka karijera dostigla je svoj vrhunac upravo u NDH. Meteorski uspon u svojoj glumačkoj karijeri Bela je ostvarila u četiri i po pozirišne sezone u vreme postojanja te monstruozne kvislinške tvorevine. I ona je sa ostalim Srbima i pravoslavcima iz ansambla HNK bila privedena i kratko je odsedela u zatvoru u Petrinjskoj „u rukavicama i sa šeširom na glavi”. No, dok su sve njene kolege, njih tridesetak, prešle u katoličku veru kako bi izbegle logor i sigurnu smrt, te zadržale posao u HNK, dotle za Belu nema nikakvog dokaza da je i ona to učinila. Naprotiv, na svim popisima pozorišnog osoblja HNK iz 1941. ona se uvek vodila kao „Srpkinja i Krležina žena”.[23]

Josip Broz u razgovoru sa Miroslavom i Belom Krležom u njihovom domu (Foto: Muzej istorije Jugoslavije)

Bela je nastupila u čak 20 premijera i obnova, kao i u brojnim reprizama HNK u peridu od 1941. do 1945. Skoro svakodnevno ona je igrala na obe scene Hrvatskog narodnog kazališta, nastupajući i u „Ognjištu” Mila Budaka. Igrala je i u putujućim predstavama, uglavnom vedrog i zabavnog karaktera, koje je pozorišna trupa HNK davala čak i u onim krajevima NDH u kojima su ustaše počinile najveće zločine prema njenim srodnicima. Tako je dobila priliku da svojim glumačkim umećem razonodi i srpsku publiku u njenoj zavičajnoj Lici.

Posle rata Bela Krleža je nastavila svoj glumački angažman u istom pozorištu. Njoj nije sudio „sud časti”. Poslednju predstavu odigrala je u oktobru 1964. Penzionisana je 1966, na početku renoviranja Hrvatskog narodnog kazališta, posle tridesetsedmogodišnjeg neprekidnog glumačkog angažmana u tom pozorištu. Preminula je 1981, osam meseci pre Krleže, i sahranjena u njihovoj zajedničkoj grobnici na zagrebačkom Mirogoju.

10.

S jeseni 1944. armija pod Titovim vrhovnim zapovedništvom konačno je provalila vrata Srbije iz koje je bila proterana od kraja 1941. Titova vojska bila je sada ojačana sa 80.00 ustaša, od kojih su se one 3.000 pod komandom pukovnika Marka Mesića, rame uz rame s nemačkim vojnicima, zverski borile protiv Rusa na Istočnom frontu. Gde su, primera radi, u borbama za Harkov u Ukrajini 1942. ispoljili besprimerno junaštvo na kome su im i Nemci zavideli, a o čemu je na naslovnim stranama izveštavala i ustaška štampa u NDH.[24]

Ustaški poglavnik Ante Pavelić i nacistički vođa Adolf Hitler odlikovali su najvišim odlikovanjima ustaškog pukovnika Mesića, koji je u Drugom svetskom ratu bio komandant domobranske 369. legionarske pukovnije. Njegova pukovnija učestvovala je na strani Vermahta i u bici za Staljingrad, ali je Mesić već u junu 1944. postavljen za komandanta Prve jugoslovenske brigade u SSSR-u. Ta Mesićeva brigada prešla je krajem septembra 1944. na teritoriju Srbije i u oktobru ušla u sastav 23. srpske divizije 14. korpusa NOVJ pod Titovom vrhovnom komandom.

Kao penzionisani pukovnik JNA Marko Mesić umro je u Zagrebu 1982.

Reorganizovana, znatno umnožena i od angloameričkih saveznika dobro naoružana, Titova vojska je, pojačana dojučerašnjim ustašama, otpočela masovna streljanja Srba u samoj Srbiji.[25] Istovremeno Broz otvara Sremski front, cinično ga nazivajući „front kralja Petra II“, na koji, od kraja oktobra 1944. do sredine aprila 1945, mobilisanu srpsku omladinu šalje kao glinene golubove i topovsko meso.[26] Inače, genocid nad Srbima, Jevrejima i Romima na teritoriji NDH trajao je sve do aprila 1945, kada se poslednja grupa logoraša probojem iz Jasenovca sama oslobodila.[27]

Na osnovu do sada dostupnih i originalnih dokumenata OZNA je samo od septembra 1944. do februara 1945. likvidirala 59.912 građana u Srbiji. Od tog broja njih 35.000 streljano je bez prethodnog suđenja. Ubijeno je oko 7.000 industrijalaca, trgovaca i zanatlija, 128 sveštenika Srpske pravoslavne crkve, te brojni viđeniji ljudi, intelektualci, naučnici, pisci, umetnici, glumci… Na osnovu sudskih presuda likvidirano je oko 4.000 građana. No, to nije konačan broj žrtava komunističkog terora u Srbiji, pošto nedostaju ili nisu kompletne tzv. knjige streljanih od OZNE za nekoliko gradova, poput Beograda, Šapca i Kragujevca.[28]

Sve u svemu, procenjuje se da je od titoističko-ustaškog terora u Srbiji stradalo blizu 200.000 ljudi. Njihovi neopojani posmrtni ostaci zatrpavani su u kolektivne grobnice, od kojih su u Beogradu najpoznatije one u Lisičjem potoku i u Banjičkoj šumi, na fudbalskim stadionima „Grafičara”, „Obilića” i „Sinđelića”, na Kalemegdanu, u Tašmajdanskom parku… Streljanja nevinih civila vršena su u Leskovcu, na Slavniku i Lapotincu, u Nišu na Bubnju, u Zaječaru na Kraljevici, u Čačku pored Velike Morave, u Kragujevcu i u svim drugim većim gradovima po Srbiji… Svojevrsni crni kuriozitet predstavlja Šabac, u kome je prva komunistička žrtva bio sveštenik Paun Protić. On i drugi nevini civili, njih oko 2.000, nakon streljanja bačeni su u reku sa Starog železničkog mosta na Savi. Tako je s leševima Srba pobijenih od ustaša i u nju bacanih od 1941. do 1945, reka Sava krajem oktobra 1944. i simbolički i bukvalno postala objedinjena grobnica titoističko-ustaških žrtava u Drugom svetskom ratu.

U direktivi broj 1253, koja je overena pečatom onovremenog jugoslovenskog ministarstva policije, naloženo je da zatrpane grobnice, bez ikakvog obeležja, moraju ostati strogo čuvana tajna. Od 211 tajnih grobnica, koliko ih je posejano širom Srbije, do sada je otkrivena samo jedna u okolini Boljevca. Na ostalim i neobeležinim, u najboljoj praksi revolucionarnog i ritualnog obesvećivanja, nove vlasti izgradile su sportska igrališta, zatvorske zgrade, škole, bolnice…

Ideološki sledbenici i potomci masovnih ubica i danas redovno skrnave neka od retkih stratišta širom Srbije koja su samoorganizovani građani uspeli da obeleže i na njima podignu krst.

Odluke o tome ko će biti streljan u Srbiji donosio je partijski i vojni vrh, a na osnovu unapred pripremljenih spiskova. Među sastavljačima spiskova za likvidaciju na raznim lokacijama u Beogradu često se pominje Marko Ristić, dok se ime Dobrice Ćosića, političkog komesara Rasinskog partizanskog odreda povezuje s pravljenjem spiskova u Kruševcu.

Do pre koju godinu glavna ulica ispod Bagdale u Kruševcu nosila je ime pukovnika Marka Mesića, koji je na tom mestu učestvovao u likvidacijama nevinih civila iz celog Rasinskog okruga.[29]

11. 

Podugačak je spisak srpskih pisaca, stvaralaca i intelektualaca streljanih i posle rata brutalno odstranjenih iz srpske kulture. Među njima je i Grigorije Božović (1880–1945), jedan od najvećih srpskih pripovedača i nekadašnji profesor Prizrenske bogoslovije. Jednodušno je mišljenje da bi se na osnovu njegovih briljantnih putopisa komotno mogla rekonstruisati kulturna istorija Kosova i Metohije i cele Stare Srbije.

Božovića su uoči Božića 1945. u Beogradu streljali uniformisani pripadnici nove vlasti. Njenu glavninu činili su Titovi partizani, koji su u završnim ratnim operacijama u Srbiji bili ojačani sa 80.000 okorelih ustaša, preko noći presvučenih u jedinice NOV. Među njima je bilo i 3.000 onih koji su se ogorčeno borili protiv Rusa u borbama kod Staljingrada. Njih je predvodio pukovnik Marko Mesić, komandant ustaške Legije na Istočnom frontu i nosilac najviših Hitlerovih i Pavelićevih odlikovanja.

Nove komunističke vlasti streljale su i pisca, pozorišnog reditelja i prevodioca Nika Bartulovića, rođenog 1890. u Starom Gradu na Hvaru. On je bio upravnik Narodnog pozorišta u Splitu i svojevremeni zagovornik samostalnog ujedinjenja Dalmacije s Kraljevinom Srbijom, bez čekanja na saglasnost iz Zagreba. Kao splitski delegat Bartulović je bio učesnik Svetosavskog kongresa u selu Ba 1944. On je i pisac predgovora za prvo izdanje „Ex pont-a” Ive Andrića, s kojim je delio i ćeliju austrougarskog zatvora u Mariboru. Preuzevši ga iz ustaškog zatvora u Splitu, Titovi partizani su likvidirali Nika Bartulovića, bez suđenja i sudske presude, na putu između Obrovca i Topuskog početkom 1945. Književnu presudu srpskom članu PEN centra i autoru nagrađivanih knjiga, romana i pripovedaka „Na prelomu”, „Ljudi sa ostrva” i „Ljubav na odru” izrekao je Marko Ristić 1952. u „Prosvetinom” izdanju knjige „Književna politika: članci i pamfleti”, u kojoj je zapisao da je Bartulović „[…] u doba Prvog svetskog rata kada je u Zagrebu bio jedan od urednika ’Književnog juga’ bio patriota, ali je njegov patriotizam, razvijajući se u pravcu nacionalizma do krajnjih reakcionarnih konsekvenca, u Drugom svetskom ratu degenerirao u svoju suprotnost, u svoju krvavu četničku negaciju”.

Sličnu sudbinu punu fascinantnih zapleta, obrta i tragičnog kraja doživeo je pravnik i pisac Jezdimir Dangić (1897 – 1947), najmlađi pripadnik „Mlade Bosne”, kome su austrijske vlasti 1914. sudile za veleizdaju. Kao student posle Velikog rata učestvovao je u organizaciji komunističkih demonstracija i manifestacija u Beogradu, zbog čega je robijao u kazamatima u Tuzli, Zenici i Sarajevu. No, posle završetka studija prava postao je žandarmerijski major, raspoređen u sastav Dvorske žandarmerije u Beogradu. Na početku Drugog svetskog rata đeneral Dragoljub Draža Mihailović, prvi Hitlerov protivnik u Evropi i najodlikovaniji srpski oficir, imenuje ga za komandanta svih četničkih jedinica u istočnoj Bosni kako bi organizovao odbranu srpskog življa od zloglasne ustaške Crne legije pod komandom Jure Francetića. Nemci su 12. aprila 1942. uhapsili nagrađivanog pisca „Našeg tamnovanja” i „Gladi i tamnice” i sproveli ga u logor Strij u okupiranoj Poljskoj. Međutim, Dangić uspeva da pobegne iz nemačkog zarobljeništva i da se u avgustu 1944. priključi varšavskim ustanicima pod zapovedništvom generala Komorovskog. Njemu je poverena komanda nad jednom pešadijskom brigadom koja se hrabro borila za oslobođenje od Nemaca. Sovjeti su ga, uostalom kao i mnoge poljske oficire, zarobili i odveli u zloglasnu Lubjanku. Major Dangić je iz Moskve izručen novim jugoslovenskim vlastima, čim su ove uspostavile diplomatske odnose s drugim državama. Na montiranom sudskom procesu koji je otpočeo u Sarajevu februara 1947, Jezdimiru Dangiću suđeno je za izdaju zemlje, za saradnju s nemačkim i italijanskim okupatorima, za pomaganje generalima Mihailoviću i Nediću, za masovna ubistva… Posle izrečene kazne major Jezdimir Dangić, pisac i dvadesetak zapaženih pripovedaka u predratnoj „Politici”, streljan je u februaru 1947. na nepoznatoj lokaciji u Sarajevu i do danas je ostao bez grobnog belega.

12.

U posleratnoj javnosti Krleža se prvi put pojavljuje u leto 1945. kao jedan od urednika novog časopisa „Republika”. Već u prvom broju tog časopisa on objavljuje programski tekst „Književnost danas”, u kome trasira puteve i određuje zadatke hrvatske književnosti u novoj Jugoslaviji pod vlašću KPJ. No, Krležini partijski oponenti još iz vremena drugog sukoba na književnoj levici iz 1939. rezervisani su prema njemu, a mnogi mu otvoreno ili poluglasno prebacuju što se nije odazvao pozivima Partije i stupio u partizanske jedinice nego je četiri ratne godine proveo u Zagrebu, pod neposrednom zaštitom ustaškog poglavnika Ante Pavelića i svog prijatelja Mila Budaka.

Krleža, međutim, ne odustaje i preduzima nove pokajničke korake u javnosti. On već 1946. godine u „Borbi” objavljuje „Staljinsku pobjedu pred Moskvom”, u kojoj slavi vojničku i partijsku genijalnost sovjetskog komunističkog vođe. Iako polemičar i pamfletista po vokaciji, on je i u Staljinovom, kao i ranije u slučaju barona Hetcendorfa, komandanta austrijskog Generalštaba, s notornom oportunističkom bizarnošću prelazio i prestrojavao se na himničke i panegiričke forme i tonove. Nakon samo dve godine Krleža je, ne trepnuvši, javno osudio sve ono zbog čega se divio i u zvezde kovao vođu svetskog proletarijata. Sa istom bestidnom nonšalancijom on se ranije izgovarao kako je njegovo preterano, neukusno i etički skandalozno slavljenje krvoločnog austrijskog militariste, u stvari, bilo u funkciji parodiranja i karikiranja barona Hetcendorfa. No, ni ovaj panegirik Staljinu objavljen u „Borbi” ne pomaže Krleži da povrati poverenje kod svojih partijskih drugova. U Narodnom pozorištu u Beogradu iste, 1946. godine skinuta je s repertoara njegova drama „U agoniji”, zbog dekadencije i formalizma.

Josip Broz i Miroslav Krleža (Foto: Muzej istorije Jugoslavije)

Na Petom kongresu KPJ 1948. Krleža je u sukobu Staljina i Tita stao na stranu svog starog intimusa i partijskog zaštitnika. Tek tada je i definitivno stekao status nedodirljive veličine, koju je štitio i podupirao najveći miljenik Zapada među komunističkim diktatorima. Uz pomoć Broza, koji je odigrao ulogu „trojanskog konja” u Istočnom bloku, Zapad je odneo prvu pobedu nad Sovjetima, ili još preciznije nad Rusima, u Hladnom ratu. Najopasniji antiruski projekat na međunarodnom i antisrpski na regionalnom planu, dobio je tada odrešene ruke da sprovodi najveću tiraniju u posleratnoj Evropi – da svoje političke protivnike administrativnim odlukama šalje i zatvara u logore poput Golog otoka u Jadranskom moru. Inače, ovaj „hrvatski Alkatraz” je, zbog nepristupačnosti i krajnje surovih uslova za život na njemu, do Prvog svetskog rata bio pust i nenaseljen. Prvi njegovi stanovnici postali su ruski vojnici koje je Austrougarska zarobila na Istočnom frontu.

Umesto kritika i osuda, samoproglašenom maršalu sa „demokratskog” Zapada tada – kao svojevremeno iz Kominternine centrale u Moskvi – počinje da pristiže politička, logistička, medijska, vojna i obilata finansijska podrška. Vrhunac diplomatske perverzije predstavljao je svečani prijem kod kraljice Velike Britanije, upriličen za jugoslovenskog diktatora 1953, u godini Staljinove smrti. Usledile su potom i nove međunarodne uloge kreirane u Londonu, Vašingtonu i Vatikanu u kojima je Broz svlačio svoju krvavu maršalsku uniformu i navlačio frak osnivača Pokreta nesvrstanih. Prvorazredni cilj i zadatak tog pokreta bio je da novoslobođene kolonije ne padnu pod rusku uticajnu sferu. Brozu je prema naumu zapadnih stratega i u toj geopolitičkoj predstavi namenjena jedna od naslovnih uloga.[30]

Na najvišem partijskom forumu iz 1948. govorio je i Milovan Đilas, jedan od glavnih ideologa i prvi propagandista među jugoslovenskim komunistima. On je u ime CK SKJ i sročio odgovor na Rezoluciju Informbiroa, ali se na Kongresu oštro kritički osvrnuo i na predratno delovanje „trockista i revizionista” okupljenih oko Krležinog „Pečata”. Iako prisutan na Kongresu, Krleža je oćutao Đilasovu kritiku i potom zatražio od Broza da ga uzme u zaštitu. U epilogu je šef moćnog Agitpropa cenzurisan, a njegove ocene o „Pečatu” i predratnom autoru „Dijalektičkog antibarbarusa” izostavljene su iz svih službenih dokumenata s tog partijskog kongresa.

Krleža je, međutim, tek tada u potpunosti partijski rehabilitovan. U Beogradu, u neposrednoj blizini i u najprisnijem Titovom okruženju, on provodi vreme od kraja 1948. do jeseni 1949. Krleža tada, konačno, dobija novu i veliku rolu neformalnog Titovog savetnika u prekretničkom istorijskom času, kada kormilar Jugoslavije okreće leđa Rusima i počinje da igra svoju životnu geopolitičku ulogu zapadnog „trojanskog konja” u Istočnom bloku.

Dok Goli otok, „najveća tiranija u posleratnoj Evropi”, počinje da se puni rusofilnim pristalicama Rezolucije IB, dotle Miroslav i Bela Krleža pakuju kofere i s jeseni 1949. polaze na neku vrstu nagradnog putovanja u Pariz. Kao službeni razlog višemesečnog boravka u evropskoj metropoli kulture, u kojoj su se supružnici zadržali do leta 1950, navedeno je Krležino „vođenje i nadzor pripremnih radova” za Izložbu srednjovjekovne umjetnosti na tlu Jugoslavije. Za sve vreme boravka u Parizu uz njega je bila i supruga Bela. Izložbu je postavio i umetnički opremio kum Miroslava Krleže, slikar Ljubomir Tito Stjepan Babić (1890–1974).

Nakon što je 1950. održana u glavnom gradu Francuske, izložba je sledeće godine preneta u Zagreb. Kao član Počasnog odbora Krleža je bio i autor predgovora u katalogu izložbe.

13.

Po povratku iz Pariza Krleža je uz punu Titovu podršku počeo da ostvaruje planove za objavljivanje „Enciklopedije Jugoslavije”, izdavačkog poduhvata u kome bi, navodno, bilo sabrano sveukupno znanje o narodima Jugoslavije. Tako je petog oktobra 1950. Savezna vlada prvo osnovala Leksikografski zavod FNRJ, kao „naučnu ustanovu za enciklopedijsku i leksikografsku delatnost”, a Krleža je postavljen za njegovog prvog ravnatelja. Tog datuma Krleža je zasnovao i svoj prvi radni odnos, u pedeset sedmoj godini života.

Na čelu Leksikografskog zavoda, koji danas nosi njegovo ime, Krleža je ostao do kraja života, iako se u prostorijama Zavoda zbog bolesti nije pojavljivao pune četiri i po godine, od leta 1977. do samog kraja 1981.[31]

Kao glavni urednik „Enciklopedije Jugoslavije” Krleža je za svog zamenika i najbližeg saradnika angažovao književnika i publicistu Matu Ujevića, koji je krajem tridesetih godina XX veka u Zagrebu pokrenuo „Hrvatsku enciklopediju”. Po izbijanju rata i odmah po osnivanju ustaške NDH Ujević je imenovan za ravnatelja Hrvatskog izdavalačkog bibliografskog zavoda, u kome je nastavio rad na izdavanju „Hrvatske enciklopedije”. Na čelu HIBZ-a on je ostao do maja 1945, do kada je i izašlo pet svezaka „Hrvatske enciklopedije”. Posle rata Ujević je radio u Nakladnom zavodu Hrvatske i u Komisiji za razgraničenje. Nekadašnji poverenik za pomorstvo ustaškog poglavnika Ante Pavelića 1949. godine postao je glavni urednik „Pomorskog leksikona” u „Jugoslavenskoj akademiji”. U Krležin zavod Ujević je prešao 1950. „Pomorska enciklopedija” u osam svezaka iz 1954, čiji je glavni urednik bio Ujević, ujedno je i prva koja je izašla u izdanju Leksikografskog zavoda. Ujević je iz Leksikografskog zavoda 1965. otišao u penziju, a nakon dve godine i umro u Zagrebu.

Krleža je po federalističkom modelu državnog uređenja organizovao i redakcijsku strukturu „Enciklopedije Jugoslavije”. On je formirao šest republičkih i dve posebne redakcije za vojnu i partijsku građu, s Centralnom redakcijom kao telom koje je upravljalo izradom enciklopedije.

Prvo izdanje „Enciklopedije Jugoslavije” u osam svezaka objavljivano je latiničnim pismom na srpskohrvatskom jeziku od 1955. do 1971. godine. Drugo, prošireno i izmenjeno izdanje objavljivano je od 1980. do 1990, kada je obustavljeno po izlasku šeste sveske.

Srpsku redakciju činili su uglavnom visoki partijski rukovodioci, poput Rodoljuba Čolakovića, dr Siniše Stankovića, Radivoja Ratka Uvalića i dr, kao i predsednik SANU Aleksandar Belić (1876 – 1960). Glavni redaktor srpske redakcije „Enciklopedije Jugoslavije” bio je Krležin stari prijatelj i saradnik Marko Ristić, dok je Dobrica Ćosić ušao u sastav redakcije za Bosnu i Hercegovinu.

Hrvatski pisac Miroslav Krleža (Foto: Snimak ekrana/Jutjub)

Nakon donešenja Ustava iz 1974. Krleža Saveznom komitetu za nauku i kulturu SFRJ podnosi inicijativu, u kojoj obrazlaže potrebu za izdavanjem i finansiranjem nove edicije „Enciklopedije Jugoslavije”. Komitet daje pozitivan odgovor na Krležinu inicijativu i donosi odluku o zajedničkom finansiranju. Tokom 1975. formiraju se redakcije i imenuju glavni urednici. Glavne urednike za drugo izdanje sada dobijaju i dve novoformirane pokrajine u sastavu Srbije. Dr Milan Čanak (1932 – 1980), profesor Poljoprivrednog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu, nekadašnji gradonačelnik Novog Sada i jedan od tvoraca Vojvođanske akademije nauka, bio je na čelu redakcije SAP Vojvodine. Esad Mekuli (1916 – 1993), pesnik i prvi predsednik Kosovske akademije nauka, predvodio je redakciju SAP Kosova. Glavni urednik redakcije za Srbiju bio je Dragoslav Janković (1911 – 1990), profesor, nekadašnji dekan Pravnog fakulteta i Rektor Beogradskog univerziteta  u Beogradu od 1974. do 1976.[32]

Dogovoreno je da se drugo izdanje „Enciklopedije Jugoslavije” objavljuje u šest  ravnopravnih i sadržinski identičnih izdanja na hrvatskom i srpskohrvatskom jeziku, na latiničnom i na ćiriličnom pismu. Osim ovog „osnovnog” uvedena su i „paralelna” izdanja na slovenačkom, makedonskom, albanskom i mađarskom jeziku. Tako se dogodilo da su Albanci svoju prvu nacionalnu enciklopediju dobili izvan matične države Albanije – u zemlji u kojoj su predstavljali nacionalnu manjinu.

Prva sveska „osnovnog izdanja” ove enciklopedije javno je predstavljena 18. decembra 1980. Na njenom izlaženju bilo je angažovano više od 1.200 urednika, autora tekstova i saradnika. U impresumu je ime Miroslava Krleže kao direktora JLZ i glavnog urednika upisano prvi i poslednji put.

Najprecizniji i najkraći odgovor na pitanje kako je pisan sadržaj i kako su uređivane i ostale sveske drugog izdanja „Enciklopedije Jugoslavije” dao je sam Krleža izričući konačnu ocenu Titove politike:

„Tito je Srbima uzeo Kosovo i to je jedna od najvećih stvari koje je uradio.”[33]

Tek u vreme vladavine Slobodana Miloševića (1941 – 2006) Srbija je prestala da finansira „Enciklopediju Jugoslavije”, što je praktično i onemogućilo njeno dalje izlaženje. Sve  republičke redakcije su raspuštene 1. jula 1991, kada je prekinut rad na sedmoj knjizi osnovnog izdanja.

Na Trećem kongresu Saveza književnika Jugoslavije, koji je održan 1952. u Ljubljani, Krleža je podneo referat „O slobodi kulture”, u kome je nastojao da programski profiliše novu jugoslovensku književnu i kulturnu paradigmu, (geo)politički motivisanu Staljinovim raskidom s Titom i okretanjem jugoslovenskog diktatora Zapadu. Nagoveštavajući novi kurs u kulturi, Krleža je u svom referatu odbacio socrealističku i tzv. ždanovljevsku estetiku. U stilu velikog opsenara on se založio za utopistički spoj slobode umetnosti sa socijalnim angažmanom. Ovo njegovo izlaganje i zagovaranje ostalo je bez ijednog polemičkog osvrta, iako se među učesnicima Kongresa razvila diskusija. Rasprava je bila jalova i u suštini je imala unisoni karakter pošto se svela na interpretaciju Krležinog „programskog bastarda” iz koga je svako za sebe uzimao ono za šta je imao više stvaralačkog afiniteta. Ili ono što mu se iz Krležinog referata više svidelo. Jedni su prigrlili veću umetničku slobodu, drugi su potencirali nužnost socijalnog angažovanja. Na samom Kongresu izostalo je pravo sučeljavanje ideja, mišljenja i stavova.

14.

Krleža je za vreme posleratnih boravaka u Beogradu odsedao uglavnom u „Mažestiku”, odakle se laganim hodom brzo stizalo i do Francuske 7. Raskošni kabinet na prvom spratu u sedištu Saveza književnika Jugoslavije bio mu je na raspolaganju i kad je prestao da obavlja funkciju predsednika. Kao „siva eminencija” tog udruženja posleratnih pisaca Krleža je tu i dalje primao pesnike i prozaiste, koji su mu pristupali kao „književnom papi”. On je ocenjivao njihovu književnu vrednost, ali i procenjivao njihovu političku podobnost, poigravao se neretko s njima, češće ih cinično omalovažavao i korio, a retko podsticao i hvalio. Znatno je uticao na njihove književne karijere i sasvim u duhu titoističko-ustaške kadrovske politike delio  „indulgencije”. Zato i nema mesta čuđenju što je 1975. godine hrvatski pisac Gustav Krklec, nekadašnji državni činovnik NDH i glavni urednik ustaškog tjednika „Graničar”, izabran za predsednika Saveza književnika Jugoslavije.

Krklecovi saradnici u tom zvaničnom ustaškom glasilu za „Zemun i Srijem” bili su, između ostalih, Sekula Drljević, Vladimir Nazor, Petar Grgec… „Graničar” je izlazio u Zemunu od 1. januara 1942. do jeseni 1944, objavljujući uglavnom kraće vesti i ustaške propagandne tekstove. Sedište redakcije i štampanje lista posle je preneto u Vinkovce, a poslednji i jubilarni 9. broj pod Krklecovim uredništvom izašao je 10. travnja 1945. Tačno na četvrtu godišnjicu proglašenja NDH.

U zagrebačkoj „Novoj Hrvatskoj”, u broju 76 od 30. ožujka 1943, objavljena je službena informacija pod naslovom  „Odluke Državnog vođe športa”, u kojoj doslovno stoji: “Imenujem ustašu Gustava Krkleca predsjednikom Hrvatskog veslačkog  kluba ‘Galeb’ iz Zemuna”.

Krklec, čije su pesme uvrštene u posleratne čitanke za osnovne škole, bio je dugogodišnji urednik u Nakladnom zavodu Hrvatske, a za predsednika Društva književnika Hrvatske izabran je 1974. Za svoj rad dobio je brojna priznanja, a 1969. poneo je najvišu nagradu Republike Hrvatske „Vladimir Nazor” za životno delo.

Umro je u Zagrebu 1977, u 78. godini.

Veliki potres na jugoslovenskoj političkoj sceni izazvala je „Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika”. Ona je objavljena 17. marta 1967. u zagrebačkom „Telegramu” kao protestno-programski tekst u kome je tražena ravnopravnost za hrvatski književni jezik. Na inicijativu Matice hrvatske tekst deklaracije potpisalo je osamnaest naučnih i kulturnih ustanova u ondašnjoj Socijalističkoj Republici Hrvatskoj. Njena lingvistička tema, međutim, poslužila je samo kao paravan za artikulisanje separatističkih političkih ciljeva i za manifestaciju hrvatskog nezadovoljstva navodnim podređenim položajem u odnosu na druge jugoslovenske republike, a posebno na Srbiju. Gledano iz istorijske perspektive, „Deklaracija” je predstavljala pravi prolog za hrvatski maspok iz 1971. kao završni čin nacionalističke euforije, secesionističke i antisrpske histerije u Hrvatskoj.

Kako se u ovim prelomnim političkim situacijama poneo i kakve je stavove zauzimao Miroslav Krleža, koji je odranije javno prozivan da je u Jugoslovenskom leksikografskom zavodu angažovao bivše frankovce i klerofašističke intelektualce?

Krleža je bio najuglednije književno ime koje je stavilo svoj potpis ispod teksta „Deklaracije”. Njegov potpis imao je i dodatnu političku težinu, budući da je on bio i član CK SK Hrvatske. Hrvatski i jugoslovenski partijski organi zvanično su osudili „Deklaraciju” kao akt ugrožavanja međunacionalnih odnosa. Ubrzo je zatraženo njeno povlačenje i kažnjavanje potpisnika. Krleža nije odgovarao na javne napade, već je otišao kod Tita u Beograd i u dogovoru s njim podneo ostavku na članstvo u CK KP Hrvatske. Ali je zadržao svoj potpis ispod „Deklaracije”.

Ugledajući se na Broza, i Krleža je u početku podržao komunofrankovluk lidera tzv. hrvatskog proljeća Savku Dabčević Kučar i Miku Tripala. Od njih se, međutim, brzo distancirao čim je od Tita saznao da ovaj namerava da se obračuna s maspokovcima. Tako je na vreme izbegao da podeli sudbinu mnogih aktivista i vođa maspoka koji su posmenjivani s položaja, pohapšeni i pozatvarani. Među njima je bio nekadašnji general JNA i direktor Instituta za istoriju radničkog pokreta u Zagrebu Franjo Tuđman (1922 – 1999). Krleža je kod Tita izdejstvovao da se Tuđmanu smanji kazna i do smrti je održavao bliske veze i pružao političku zaštitu budućem prvom predsedniku nezavisne Hrvatske.

Krleža je preminuo 29. decembra 1981.

Sahranjen je 4. januara 1982. uz najviše državne počasti. Njegov kovčeg bio je prekriven crvenom zastavom, a ispraćen je uz zvuke „Posmrtnog marša proletera”, poznatijeg kao „Lenjinov posmrtni marš”.

Celokupna pisana ostavština Miroslava Krleže čuvana je u Nacionalnoj i sveučilišnoj knjižnici u Zagrebu i u piščevim privatnim prostorijama na Gvozdu 23. Prema Krležinom testamentu, ona je imala da bude pod embargom punih 20 godina. Međutim, nakon piščeve smrti počelo je i razvlačenje njegove rukopisne zaostavštine. U četrnaest otpečaćenih sanduka krajem 2021. pronađene su stotine hiljada šlajfni rukopisa koje je Krleža ispisao kao uredničke beleške, napomene i uputstva. One su se odnosile na već napisane tekstove brojnih autora koji su čekali da uđu u „Enciklopediju Jugoslavije”. U jednoj od njih, primera radi, Krleža nalaže da se tekst o Milošu Crnjanskom skrati za polovinu i iznosi uverenje da će to najbolje učiniti Mate Ujević, „ako ga veseli”. U drugoj traži da se ceo tekst napisan o Vidovdanskom ustavu iz 1921. baci u koš. Profesor Milo Lompar je na pedantno pedagoški način ogolio Velikog meštra „Enciklopedije Jugoslavije”, prikazujući ga u pravom svetlu kao „osionog negatora srpske istorije”.[34]

Profesor Milo Lompar (Foto: Medija centar Beograd)

Dvadeset godina nakon Krležine smrti, u njegovoj rukopisnoj zaostavštini otkriveno je i pismo Nobelovom komitetu u kome je predlagao da se Josipu Brozu Titu dodeli Nobelova nagrada za mir. Uz kratki esej o Milu Budaku, koji je istovremeno otkriven kad i ovo pismo podrške Titu, Krleža je simbolički opisao ne samo personalni već i ideološki krug u kome se najkomotnije i najuspešnije vrteo celog života.

To je komuno-pravaški ili titoističko-ustaški krug.

 

NASTAVIĆE SE

 

Radovan Kalabić je književnik, istoriograf i predsednik žirija Udruženja književnika Srbije za dodelu „Nagrade Janko Veselinović za najbolji istorijski roman na srpskom jeziku“. Autor je 12 knjiga, među kojima su „Srpska emigracija“, „Grofovska vremena“ i „Ravnogorska istorija“. 

 

UPUTNICE
__________________________________________________________________________________

 

[1] Stanko Lasić: Krležologija ili povijest kritičke misli o Miroslavu Krleži IV – Stvaranje kulta 1945–1963, Globus, Zagreb, 1993.

[2] Opširnije u : Simo C. Ćirković: Tri boje fraka: Tito, Andrić, Krleža – uporedna biografija, Dereta, Beograd, 2015.

[3] Predrag Palavestra: Nekropolje, biografski eseji, Otkrovenje, Beograd, 2004.

[4] Nada Marinković: Smisao i ljubav, Seljačka sloga, Zagreb, 1956.

[5] Miloš Crnjanski: Vreme, XIV/4442, 22. V 1934, str. 3.

[6] Stanislav Vinaver: „Beograd i g. Krleža”, Vreme, 31. 8. 1924, str. 4.

[7] Miroslav Krleža: „Balkanske impresije”, Književna republika, II, br. 9 (VIII 1924), str. 344–347.

[8] Opširnije u Vladimir Dimitrijević: Prećutana kulturna istorija Srba, Catena mundi, Beograd, 2010.

[9] Nikica Mihaljević: „Polemike u hrvatskoj književnosti”, Hrvatska književna enciklopedija I–IV, Leksikografski zavod Miroslava Krleže, Zagreb, 2012.

[10] Opširnije u Milo Gligorijević: Emigranti, Službeni glasnik, Beograd, 2009.

[11] Opširnije u Miloš Timotijević: Dragiša Vasić (1885–1945) i srpska nacionalna ideja, Službeni glasnik, Beograd, 2016.

[12] Vjenceslav Cenčić: Enigma Kopinič I–II, Rad, Beograd, 1983.

[13] Mate Lončar: „Hronologija života i rada Miroslava Krleže”, Izabrana djela Miroslava Krleže I, Sloboda, Beograd, 1977.

[14] Vasko Ivanović: Predratni i ratni dosije komuniste, ilegalca, konspiratora, gospođe Kriste Đorđević, Politika, 1–6. mart 1977.

[15] Beograd u sećanjima, SKZ, Beograd, 1980.

[16] Dobrica Ćosić: Prijatelji, Politika i Narodna knjiga, Beograd, 2005.

[17] Kopija originalne Ćosićeve posvete nalazi se u poglavlju „Prilozi“ ove knjige.

[18] Momčilo Jokić: Tajni dosije Josip Broz, drugo, dopunjeno izdanje, Grafopak, Aranđelovac, 2004.

[19] Danica,  hrvatski tjednik, 29. rujan 1971;

Krunišući ga titulom „Počasnog kanonika“ papa Pavle VI je na Broza preneo privilegije koje je i austrijski car Franc Jozef imao nad Hrvatima.

[20] Faksimil originalnog dokumenta NSA objavljen  u „Politici” 18. avgusta 2013.

[21] Stanko Lasić: Krleža. Kronologija života i rada, Zagreb, 1982.

[22] Enes Čengić: S Krležom iz dana u dan IV, Zagreb, 1985, str. 247–248.

[23] Snježana Banović: „Bela i Miroslav Krleža u NDH – vedri repertoar kao cijena za život”; Zbornik: Intelektualci i rat 1939–1947, Filozofski fakultet u Zagrebu i Plejada, Zagreb, 2012.

[24] „Nova Hrvatska”, petak, 22. svibnja 1942.

[25] Antonije Đurić: Crvena kuga, Duhovni lug, Kragujevac, 2016.

[26] Danko Popović: Knjiga o Milutinu, Književne novine, prvo izdanje, Beograd, 1985

[27] Nikola Nikolić: Jasenovački logor, Nakladni zavod Hrvatske, Zagreb, 1948.

[28] Srđan Cvetković – Nemanja Dević: OZNA – Represija komunističkog režima u Srbiji 1944–1946, dokumenti, Catena mundi, Beograd, 2019.

[29] Goran Vasić: Streljani građani Kruševca i okoline nakon oslobođenja 14. oktobra 1944. godine, Narodni muzej Kruševac, Kruševac, 2020.

[30] Milorad Ekmečić: Dugo kretanje između klanja i oranja – Istorija Srba u Novom veku 1492 -1992, Zavod za udžbenike, Beograd, 2007.

[31] Kao pod 17.

[32] Srpski filozof i sociolog  Mihailo Đurić (1925 – 2011), profesor istog Pravnog fakulteta bio je od 1974. udaljen sa Univerziteta. Prethodno je sudski gonjen i osuđen na zatvorsku kaznu zbog kritike ustavnih amandmana iz 1971. i  zbog toga što je u članku „Kamen razdora“ („Umetnost“, 27/28, 1971) osudio rušenje Njgoševe grobne kapele na Lovćenu. Tek posle rehabilitacije 1990. profesor Mihailo Đurić vratio se na Pravni fakultet. Bio je i akademik SANU.

[33] Josip Vaništa: Skizzenbuch 1932–2010: iza otvorenih vrata, Kratis, Sveta Nedelja, 2010.

[34] Milo Lompar: Duh samoporicanja, treće, dopunjeno izdanje, Catena mundi, Beograd, 2012.

[35]Božidar Kovačević: „Krležin napad na Beograd i njegova poslednja knjiga”, Reč i slika, 1. 9. 1926.

 

Izvor Novi Standard

 

Naslovna fotografija: Snimak ekrana/Jutjub

 

BONUS VIDEO

Istorija, Kultura
Pratite nas na YouTube-u