Srpski identitet i multikonfesionalnost

Ako budemo rigidno izjednačavali srpstvo i pravoslavlje, može nam se desiti da u srpskim zemljama dobijemo nepodnošljivu situaciju latentnog ideologškog građanskog rata

Datiranje i dinamika sticanja, osvješćivanja i održavanja religijskog i narodnosnog identiteta različiti su od slučaja do slučaja. Istorijski je moguće da su unutar jednog konkretnog povijesnog kolektiva oni odnose ovako:

1. Indiferentno;

2. da se, usljed određenih okolnosti, međusobno blisko povežu (Srbi, Rusi, Grci – kao pravoslavci, Armeni – Armenska apostolska crkva, Jevreji – judaisti, Poljaci, Španci, Irci, Slovaci, Litvanci – kao rimokatolici);

3. da budu međusobno kontraindikovani (italijanstvo i rimokatoličanstvo) ili

4. da se u jednom kolektivu razvije samo jedna, ne i druga identitetska dimenzija (Makedonci, Bjelorusi su se i na početku HH stoljeća određivali samo kao „pravoslavni”).

Narodnosni identitet obrazuje se usred određenih povijesnih okolnosti, kada nešto zatečeno, slučeno, strogo uzevši: akcidentalno-slučeno, počinje da se „kristalizuje” u nešto čvrsto trajno.

Da bismo mogli pobliže vidjeti dijahronijsku genezu savremenog srpskog nacionalnog identiteta, potrebno je stvar izvidjeti pomoću najpraktičnijeg „pomagala” za koji zna onaj tip čovjeka koji je iskusio potrebu za pouzdanim i istinskim znanjem, a to je teorija, konkretno: socijalna ontologija.

Kolektivni identitet

Povijest je kovačnica kolektivnih identiteta, prema formuli: od akcidentalnoga do supstancijalizovanoga (što treba razlikovati od supstancijalnoga, koje se spram prvoga odnosi otprilike kao i organsko/spontano spram organizovanoga/sačinjenoga). Pritom, treba naglasiti da ni izbliza nijesu sve akcidentalnosti podobne za supstancijalizovanje; to se dešava samo izuzetno, s nekim od njih, pod nekim naročitim okolnostima. Neka apriorna pravila i zakonitosti za tu identitetsku korelaciju jedva da bi se mogli izvesti.

Za razumijevanje ovoga važna je okolnost da čovjek ima stalnu potrebu za orijentisanošću, koja postaje akutna kada ga izdaju dotad važeći orijentiri. Tada se čovjek, po analogiji s hermeneutičkom situacijom, koja nastaje kada postane ometeno razumijevanje nekoga, odnosno nečega, „obrijeva” u orijentacionoj situaciji, kada sticanje upotrebljivih, novih orijentira postaje hitno.

Pod nekim okolnostima, potreba za samoorijentisanjem, zarad konkretizovanja, odnosno situiranja sopstvenog identiteta, razriješava se tako što se spoljašnji, situativni orijentiri identitetski konvertuju i upravo tada akcidentalno postaje povijesno situativno suppstancijalizovano. Imajući potrebu za orijentacijom, koja je, po pravilu, u vezi sa situiranjem i određivanjem svojeg identiteta, ponekad dolazi do tijesnog preplitanja epistemičkog (orijentacionog) i ontološkog momenta – tako što najprijašnji orijentiri postaju identitetski prerađeni, a najposlije i autorefleksivno prisvajani.

Deca u srpskoj narodnoj nošnji tokom ustoličenja episkopa valjevskog Isihija, Valjevo, 27. jun 2021. (Foto: spc.rs)

U nekom smislu, proces „identitetizovanja” može se shvatiti kao slučajni, nikakvim apriornim planom, niti zakonitošću vođeni proces diferenciranja identitetski indiferentnih, neplodnih okolnosti, na jednoj, i onih sklopova koji postaju identitetski značajni – do te mjere da se na koncu u njega ovaploćuju, „ugrađuju”. Tu se može ustanoviti samo aposteriorno, kada se stvar već desila, to jest kada nekadašnja (samo)akcidentalnost postane identitetski sakonstitutivna.

Kolektivni identitet na neki način „pamti” svoju genealogiju iz akcidentalnoga, pa zato jednom srasle, identitetski valorizovane slučajnosti ne moraju zauvijek ostati trajno povezane, iako je to, nakon što je jednom povezano, obično teško razvrgnuti. Načelno posmatrano, a imajući prethodno rečeno u vidu, da srpska povijest nije krenula onim tokom kojim je „udarila”, već nekim drugim, ni Srbi ne bi nužno morali biti pravoslavni – kao što istorijski gledano, mnogi Srbi to nijesu ni bili.

Dva hrišćanska varijeteta

Srbokatolički identitetski podvarijetet nekada je bio vrlo snažan, naročito na primorju (ali ne samo tamo) – od Bara i Kotora, preko Dubrovnika, do Splita i Zadra. Sa Drugim svjetskim ratom, a onda neopozivo u Brozovoj „Kroatoslaviji” – koja je svim sredstvima totalitarne države vodila politiku pohrvaćivanja Srbokatolika (ne samo u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini nego i u Srbiji i Crnoj Gori, gdje nikakvih Hrvata nikada nije bilo) – mi smo te ljude lagano nacionalno gubili. Treba naglasiti da za to nije kriva samo kroatofilna politika jugoslovenskih komunista – iako je to odigralo vjerovatno najznačajniju ulogu – nego i naše nacionalno otuđivanje od Srbokatolika koji su – našavši se u nacionalnom vakuumu, vremenom, što nevoljno, što pragmatično – pristajali na svoje, dekretom naloženo „hrvatstvo”.

Doduše, Srbokatolici i danas postoje, ali to je samo stvar pojedinačnih slučajeva ljudi koji, svjesni svojeg etničkog porijekla, ne žele da se povinuju identitetskoj stihiji koju su projektovali drugi, antisrpski činioci iz (oko) srpskih zemalja i iz inostranstva. Kolektivni identiteti, međutim, ne mogu da se održavaju na izričitoj volji za identitetskim otporom istorijski samosvjesnih i istinoljubivih pojedinaca. Njihovo održavanje je neuporedivo perspektivnije ako počiva na kolektivnoj intencionalnosti, odnosno identitetskoj samorazumljivosti čitavog kolektiva. Ipak, to što su Srbokatolici postojali stotinama godina svjedoči o tome da je realno bilo moguće održavanje srpstva u dva hrišćanska varijeteta, kao što je to, uostalom, bilo i ostalo kod nekih drugih evropskih hrišćanskih naroda.

Bunjevci na proslavi svog nacionalnog praznika, Dan Dužijance u Subotici, 15. avgust 2022. (Foto: Snimak ekrana/Jutjub/Subotičke TV)

Zato reći, kao što naši sunarodnici često kažu, da to što su danas Srbi velikom većinom pravoslavci, odnosno potomci pravoslavaca, znači da se Srbin može biti samo kao pravoslavac – to nije samo logička greška, kojom se nešto što se povijesno slučajno desilo prikazuje kao tobožnja nužnost, već to predstavlja i moralne ogrešenje o mnoge velike Srbe koji se nijesu odricali svoje narodnosnosti, uprkos svojoj nepravoslavnoj vjeroispovijesti. Napokon, time se zatvara put natrag za sve u međuvremenu pohrvaćene Srbokatolike, što je ne samo nerazborito nego i istorijski skorojevićki, budući da su mnogi od njih preusmjereni prema hrvatskom nacionalnom korpusu svega prije dva-tri naraštaja, što gledano istorijskim mjerilima ne mora biti neopozivo.

Braća po krvi

Što se tiče muslimana, islam je načelno krajnje neraspoložen prema nacionalnom afiliranju svojeg vjerništva, naročito ka većinski hrišćanskim nacionalnostima kakva je srpska. Osim toga, islamizovanje Srba nije bilo samo posljedica naših poraza u ratovima protiv Osmanlija, nego je i direktno kršilo predstavu o svjedočenju etosa slobode koja se obrazovala u turskom ropstvu kao izrazito hrišćanska, budući pritom i oblik naglašene etičke reakcije porobljenih.

Islamizovanje, kao oličenje pristanka na ropstvo, kao mirenje se „realnošću” (tom omiljenom riječju Vučića i Hila, kao i mnogih drugih o Kosovu i Metohiji) – teško je spojivo s istrajavanjem na svojem okupacionalnom religijskom i narodnosnom identitetu – budući da je pod Osmanlijama srpski identitet postao (situativno) sinoniman sa samopregornim otporom u slobodoljublju. Zato su se Osmanlije svesrdno starale da iskorijene srpsko narodnosno samoosjećanje kod islamizovanih Srba, tako što bi im svi muslimani, kao „braća” u vjeri – postali emotivno neuporedivo bliži od prave braće – braće po krvi. U tome su, nažalost, mahom bili uspješni.

Muhamed Jusufspahić, patrijarh Porfirije i Mustafa Jusufspahić, 18. februar 2022. (Foto: Tviter @MJusufspahic)

Ipak, kod nemalog broja Srbomuslimana opstalo je snažno osjećanje srpskog identiteta, što je moglo izbiti na vidjelo tek odlaskom Osmanlija, u posljednjoj četvrtini XIX i početkom XX stoljeća. Primjera radi, mnogi su muslimani, pored ostaloga i iz Bosne i Hercegovine, učestvovali kao dobrovoljci u Crnogorskoj vojsci u Prvom balkanskom ratu, neki su bili članovi Mlade Bosne. Vojska Husein-bega Gradaščevića, koja je 1831. porazila kod Štimlja na Kosovu sultanovu vojsku, u boj je išla pjevajući o Kosovu, Milošu i Lazaru. I danas postoje Srbomuslimani, ali kao i Srbokatolici, oni su ne samo pojedinačni slučajevi-izuzeci, koji će to i ostati – kako zbog nemara prema njima nas pravoslavnih Srba, ali još više zbog paklene mržnje koju prema njima gaje mnogi pobošnjačeni Srbomuslimani i mnogi pohrvaćeni Srbokatolici.

Istorijska pravda

Ipak, njihovu stvar ne bi trebalo smatrati završenima, odnosno nepovratno izgubljenima. Mi imamo obavezu da aktivno držimo otvorena vrata prema svima od njih koji bilo kada požele da se vrate narodnosti svojih predaka – da autentično, čista srca, svjedočimo svoju spremnost da ih bilo kada priznamo i primimo kao svoje – ako se oni ponovo osjete našima. Uostalom, kako bismo mogli braniti to što Gundulića, Ruđera Boškovića i Iva Andrića – to jest Srbokatolike, te Selimovića, Kulenovića i Sijarića – to jest Srbomuslimane, s punim pravom smatramo svojima, ako danas ta vrata za druge, manje poznate i znamenite, ne želimo ni da odškrinemo? To bi bilo u najmanju ruku licemjerno.

Držati s naše strane otvoren prolaz za njihov put natrag nije samo naša moralna obaveza prema njima, koji su bili, a i dalje su spremni da zbog javnog „ispovijedanja” svoje srpske narodnosti trpe toliko toga od svojeg jednoreligijskog okruženja, nego i zato što je to u krajnjem i pitanje istorijske pravde i pokazivanja da zaista jesmo istorijski narod kome, na kraju krajeva, neprijateljska etničko-identitetska politika – koju su prema nama vodili Vatikan, Venecija, Austrija i Kroatoslavija, odnosno Osmanlije i Albanija – ne mora odrediti krajnje granice nacionalnog prostora tako što će ih radikalno suziti, a bivše naše trajno zadržati u vazda spremnom antisrpskom korpusu. Osim toga, načelno gledano, zbog svoje istorijske kontingentnosti, put rasrbljivanja Srbokatolika i Srbomuslimana ne mora ostati nepovratan.

Molitvenici u Vojsci Srbije (Foto: Tviter @topalovic_igor/RTS)

Konačno, ne treba zaboraviti da su nekada, naročito u XIX stoljeću, mnogi koji sa Srbima nijesu imali nikakvih dodirnih tačaka u svojem porijeklu, zbog latentne univerzalnosti srpskog nacionalnog pripovijedanja – naročito našeg kosovocentričnog slobodoljublja – naprosto željeli da postanu i budu Srbi. Mnogi od tih ljudi puno su učinili na „podizanju” srpskih zemalja. Naprosto, u identitetskom „prtljažniku”, odnosno u predanju Srba – kao i svih duhovno velikih naroda – postoji nešto što je potencijalno univerzalno, opšteljudsko. Takvo prepoznavanje naše univerzalnosti svakako je kudikamo jednostavnije za nama jednojezično-jednokrvne.

Identitetska formula

Kakav je odnos srpstva i pravoslavlja? Oni su najprije postali tijesno isprepletani u vidu nemanjićkog državotvorno-identitetskog projekta, koji je kao odlučujuću podlogu imao i crkvenu emancipaciju, tako što je u obliku svetosavlja došlo do unije narodnosnoga i religijskoga. Time je pokazano da vizantinstvo, kao istorijska sraslost pravoslavlja i romejstva, nije jedina zamisliva formula odnosa religijskog i narodnosnog identiteta.

Naime, pravoslavlje – i to ne samo u drevnim hrišćanskim zemljama Bliskog istoka i sjeverne Afrike – više nije moglo biti posmatrano kao samo grčka „stvar”, budući da je, očigledno, postalo moguće pronaći alternativnu – srpsko-slovensku formulu povezivanja dviju „glava” kolektivnog identiteta. Kasnije s Bojem na Kosovu i postepenim podlijeganjem srpskih zemalja osmanlijskoj najezdi, srpstvo i pravoslavlje su, u obliku srpskog pravoslavlja, postali jednoimeni sinonim borbe za slobodu. Tako se svetosavskoj sjedinjenosti (posebne) narodnosti i (opšte/univerzalne) vjere pridružila i, takođe univerzalna, moralna dimenzija koja je, s jedne strane, dodatno oblikovala i ukrijepila srpsku identitetsku formulu, kao što joj je, na drugoj strani, pribavila i univerzalno-načelnu, opšteljudsku dimenziju – čija je uzorna forma postala kosovskozavjetna samosvijest – kao otad trajno i neopozivo određujuća magistrala srpskog identiteta.

Adam Stefanović, „Kosovska bitka 1389“, 1870. (Foto: Wikimedia/desdenotanlejos.files.wordpress.com)

I to kosovsko srpstvo pravde i istine – koje je „prekalilo” svetosavsku idenitetsku simbiozu narodnosti i univerzalne religije svečovještva – bilo je upravo ono što je, za razliku od ostalih porobljenih „balkanskih” naroda, toliko iritiralo Osmanlije, kao što je, s druge strane, to bio „most” kojim su se mnogi, mahom intelektualno nastrojeni Srbokatolici i Srbomuslimani u decenijama pred Prvi svjetski rat, kao „vidovdanski Jugosloveni”, vraćali svojoj identitetskoj matici. Suština tog obrasca je da je ono univerzalno u našem identitetu, ono što nam je pritom dopustilo, štaviše, omogućilo da budemo i (p)ostanemo taj narod koji smo bili – a to je postalo moguće u pravoslavlju – i kao pravoslavlje (što je, pritom, jedva bilo moguće u rimokatoličanstvu, a praktično nemoguće u islamu) „očisti” od svoje partikularne konfesionalnosti, ali da se zadrži njegovo univerzalno poslanje.

Srpstvo i pravoslavlje

Ako govorimo o današnjem vremenu, posebno je, čini se, opasno praviti nereflektovanu identifikaciju srpstva i pravoslavlja, ne toliko zbog nekadašnjih Srbokatolika i Srbomuslimana, koliko zbog sekularnih Srba. U najgorem scenariju, uslovljavanjem ispovijedanja pravoslavlja radi priznavanja njihovog srpstva, nevjerujuće Srbe možemo otjerati ne samo u drugosrbijance nego i antisrbe. Uzgred, mnogi od njih su već tamo završili, istinu za volju, manje zbog našeg, nesumnjivo defanzivnog, nacionalno neuključujućeg i, najposlije, destruktivnog stava da (pravi) Srbin tobože nije onaj ko nije istinski pravoslavac, koliko zbog inercija antisrpskih ideoloških obrazaca stvoreniih u Kroatoslaviji, koji nastavljaju da drže pod okupacijom medijski i akademsko-kulturalni prostor srpskih zemalja.

U svakom slučaju, ako budemo rigidno izjednačavali srpstvo i pravoslavlje, može nam se desiti da u srpskim zemljama dobijemo nepodnošljivu situaciju latentnog ideološkog građanskog rata između vjerujućih i nevjerujućih Srba. Nema nikakve sumnje da živimo u sekularnom svijetu u kojem i naša nacija treba da nastavi da opstaje. Međutim, cijena za to nipošto ne smije biti kompromis oko minimuma onoga što Srbe čini Srbima – volja za slobodom, pravdom i nezavisnošću, oličena u Kosovskom zavjetu. Oni od sekularnih Srba koji nijesu voljni da se s ovim saglase – koji su zarad „boljeg života” ili, kao što je nekada govorio Tadić, a danas onaj koji zauzima istu tu funkciju, „zbog naše dece” spremni da se odreknu srpskog ideala slobode – to su oni koji će se u svakom većem nacionalnom iskušenju najvjerovatnije naći na strani naših trenutno najjačih neprijatelja. Naprotiv, onaj sekularni Srbin koji ne odustaje od srpskog ideala slobode – znao to ili ne – najvjerovatnije će ostati na pravoj, na lazarevsko-miloševskoj strani.

Čovek sa srpskom zastavom ispred pripadnika tzv. kosovske policije (Naslovna fotografija: Giuliano Koren/Agenzia Fotogramma)

Napokon, kao što načelno važi da je evropski svijet rezidualno hrišćanski (iako su mnogi Evropljani postali nehrišćani, a nemalo njih i antihrišćani), budući da su, uprkos svemu, učinci mnogostoljetnog života u hristijanizovanoj slici svijeta, u obliku shvatanja vrline, časti, vrijednosti ljudske duše itd. i dalje svuda oko nas i u nama – tako to isto važi kada se prenese na poseban, srpski slučaj. Naše slobodoljublje – autentična volja da budemo istinski gospodari svojih država (a nadajmo se jednom i jedne, sveobuhvatne srpske države), a ne tek lokalni „serviseri” stranih zavojevača, kao što je to, nažalost, preovladalo u srpskoj političkoj vrhuškoj s petim oktobrom, ali srećom ne i među narodom – to je differentia specifica dostojnog Srbina.

Uostalom, iako taj fenomen nije toliko raširen, on ipak postoji i nije nepoznat, a to je da i među pravoslavnim Srbima ima onih koji su narodnosno, ako ne indiferentni, a ono makar uzdržani. Neki od njih ne samo što smatraju da veza srpstva i pravoslavlja nije nužna, nego i da čak odanost srpstvu može stajati na putu istinskog hristijanizovanja. To je, razumije se, ozbiljna zabluda, koja je većim dijelom uslovljena što defanzivnim interiorizovanjem antisrpskih narativa neprijatelja naših, a što manjim dijelom raznim pojavama neumjerenog, a ponekad i prostačkog povezivanja srpstva i pravoslavlja, odnosno raznim prizorima pseudosrpske, tobože nacionalističke ikonografije potekle od onih koji se smatraju srpskim nacionalistima, a koji su pritom indiferentni prema hrišćanstvu.

Najsigurniji način da se sačuva srpstvo u Srba jeste da se istraje na zavjetnoj vertikali odanosti slobodi i pravdi. Tada će naš put sam od sebe nositi i knezu Lazaru i Sinu Božjem, kao što će i naše nepravoslavne paleosunarodnike privlačiti našem vidovdanskom liku, kao što je to, uostalom, bivalo u prošlosti.

 

Izvor Pokret za odbranu KiM

 

Naslovna fotografija: Darko Vojinovic/AP

 

BONUS VIDEO:

Društvo, Istorija
Pratite nas na YouTube-u