Kineski strateški prostor u Maovoj eri

Mao je Hruščovljev izveštaj u kojem se iskazuje podrška mirnoj koegzistenciji sa kapitalističkim blokom doživeo kao ravan napuštanju globalne borbe protiv kapitalističkih sila

Američkim ušima tvrdnja da hladnoratovska Kina nije postojala moglo bi zvučati besmisleno. Zar nisu SAD vodile Hladni rat protiv Kine da zaštite slobodu, tržište i demokratiju protiv međunarodnog socijalizma? Da, jesu. Ali to je američko gledište. Preko Pacifičkog okeana, vođstvo KPK usadilo je kineskom narodu potpuno drugačije razumevanje geopolitike. Termin „Hladni rat” (leng zhan) nema mesta u kineskom diskursu tokom vladavine Mao Cedunga, te se u masovnim medijima pojavljivao svega nekoliko puta. Zbog toga tvrdim da „hladni rat” nije bio istaknuti koncept na mentalnoj mapi kineskog strateškog prostora tokom Maove ere, što će biti podrobnije ispitano u ovom tekstu.

Rat, revolucija, Mao

Najvažniji koncepti koji premrežuju stratešku mentalnu mapu KPK pod Maom su bili rat i revolucija. Izvođenje revolucije protiv stranog imeprijalizma kako bi se izgradila nova socijalistička Kina igralo je pokretačku snagu u usponu KPK na vlast a nakon što su zaposeli kontrolu državnog aparata, partija je preuzela središnji zadatak da militantno nastavi revoluciju. Obaveza KPK da zaštiti revoluciju bio je još jedan razlog zbog čega su kineski lideri prepoznali pojam „hladni rat” kao neprecizni opis svetskih poslova. U Maovoj Kini, geopolitika je mogla biti hladna jedno vreme ali ne zauvek, pošto je socijalistička revolucija bila stvar žestoke, strasne borbe protiv kapitalizma i imperijalizma. Kao što je Mao upečatljivo rekao: „Revolucija nije večernja sedeljka”.

Revolucionarni okvir Komunističke partije Kine koji je projektovala na svetska dešavanja osnaživao je njeno uverenje kako kapitalistički blok koji predvode SAD nastoji da iskoristi svoju geopolitičku moć kako bi ograničio kineski strateški prostor na međunarodnoj sceni, ako ne i da u potpunosti zbriše Narodnu Republiku Kinu i druge socijalističke države sa lica zemlje. Suočena sa opasnom geostrategijskom situacijom, KPK je nastojala da proširi svoj uticaj u inostranstvu. Kako bi potisnula američku imperiju, KPK se okrenula drugoj strani i potpisala je sporazum o strateškom savezništvu sa Moskvom 1950. godine. Zahvaljujući ovom strateškom partnerstvu, Peking nije dobio samo vojnu i industrijsku obuku i opremu već je ono pomoglo Pekingu da uspostavi centralna tela za nadgledanje nacionalnog razvoja i za širenje kineskog uticaja u inostranstvu.

Odluka Komunističke partije Kine 1950. godine da učestvuje u Korejskom ratu delimično je proistekla iz pekinške ambicije da izveze Kinesku revoluciju. Međutim, Josif Staljin je bio taj koji je KPK dao zeleno svetlo da širi revoluciju u Aziji i prepustio je Kini poslednju reč o planu Kim Il-Sunga da napadne Južnu Koreju. Staljin se nadao da će izbeći neposredni sukob sa SAD, dok bi u isto vreme odvratio njihovu pažnju od Evrope. Njegov gambit je bio ispravan, a Peking je podržao Pjongjang u konsolidovanju kontrole komunističke partije nad zemljom, pojačao je kinesku poziciju u globalnoj borbi protiv imperijalizma i održao je sigurnosnu tampon zonu između američke vojske i kineske severoistočne industrijske zone. Korejski rat je, međutim, takođe suzio kineski strateški prostor, pošto je Vašington uveo međunarodni embargo i okružio Kinu sklapanjem bezbednosnih sporazuma i otvaranjem vojnih baza od Južne Koreje do Jugoistočne Azije.

Kineski lider Mao Cedung (1893-1976), u pratnji svog zamenika Lin Biaoa (1907-1971), prolazi pored redova revolucionara tokom mitinga na Trgu Tjenanmen u Pekingu, 1966. (Foto: Keystone/Getty Images)

Zabrinuta zbog izbijanja još jednog rata u kineskoj blizini, KPK je gledala na ekonomski razvoj kao na pitanje nacionalne bezbednosti, te je smanjila potrošnju kako bi preusmerila više sredstava u širenje kineske teške odbrambene industrije i smestila neke industrijske kapacitete u unutrašnjost, daleko od potencijalnih linija fronta. Kineska vlada je takođe nametnula vojničku disciplinu i ratnički jezik u široku upotrebu u svakodnevnom životu, a mediji pod državnom kontrolom podsećali su javnost da je prioritet da odbrane revoluciju od stranih i domaćih neprijatelja.

Za Peking, jedna manifestacija američkog neprijateljstva bilo je davanje kineskog mesta u Ujedinjenim nacijama Čang Kaj Šekovom režimu na Tajvanu. Američko marginalizovanje NR Kine je, međutim, samo osnažilo uverenje KPK o središnjem mestu Kineske revolucije u svetskoj istoriji, koju je Mao već bio proklamovao 1947. za uporište dva velika globalna sukoba. Prvi sukob bio je usredsređen na nastojanje američke vlada da okupi kapitalističke zemlje oko obuzdavanja komunizma. Drugi sukob je bio sovjetsko-američko takmičenje u onome što je Mao nazvao „međuzonom” – odnosno u Africi, Latinskoj Americi i Aziji.

Mao je smatrao da Kina uživa jedinstvenu poziciju u oba sukoba. Sa kineske tačke gledišta, ona nije samo podržavala nastojanje Sovjetskog Saveza da izgradi socijalističku sferu uticaja koja bi se takmičila, i na kraju pobedila kapitalistički blok koji su predvodile SAD. Iskustvo KPK u borbi protiv imperijalizma i uključenost u ruralnu revoluciju su manje podsećale na sovjetsko iskustvo, a više na ekonomske prilike u zemljama u svetu u razvoju. Zauzimajući ovaj geopolitički položaj, Mao je reafirmisao istaknuto kinesko mesto u svetskim poslovima. Vašington je možda mogao da prodre u socijalističku Kinu i da ugrozi njenu bezbednost, ali Mao i drugovi bili su odlučni da ne dopuste da budu suzbijeni. Njihova aspiracija je bila da Kineska revolucija posluži kao strateški obrazac za nacionalne oslobodilačke pokrete i za slabo razvijene zemlje da prevaziđu tekuće nejednakosti i stvore egalitarni i industrijalizovani postkolonijalni svet.

Od rata do diplomatije

Nakon što je završen Korejski rat 1953. godine, Peking je izmenio svoju osnovnu taktiku za proširenje strategijskog prostora od vođenja rata do uključenosti u diplomatiju. U središtu ovog novog pristupa bilo je Pet principa mirne koegzistencije, objavljenih 1954. godine. Ova politika pozivala je na uzajamno poštovanje teritorijalnog integriteta i nemešanje u unutrašnje poslove drugih zemalja. Džou Enlaj razglasio je podršku za ovu platformu na turneji u Aziji kao i na Bandungškoj konferenciji u Indoneziji, gde su on i indijski predsednik Džavaharlal Nehru prihvatili nesvrstavanje zemalja Trećeg sveta u odnosu na SSSR i SAD. Kroz ovu diplomatsku ofanzivu Kina  je iskušala američki pokušaj da je izoluje tako što je uspostavila kontakte sa zemljama Trećeg sveta i sprečila pojedine zemlje jugoistočne Azije, među kojima je bilo i onih kojima je KPK upućivala pomoć, da se okrenu SAD.

Krajem 1950-ih godina prošlog veka, Mao je počeo da razvezuje kineski strateški prostor od Sovjetskog Saveza. Želeći da pojača sopstveni kult ličnosti, on se nije slagao sa kritikama Staljina koje je iznosio sovjetski lider Nikita Hruščov. Mao je takođe video Hruščovljev izveštaj u kojem se iskazuje podrška mirnoj koegzistenciji sa kapitalističkim blokom kao ravan napuštanju globalne borbe protiv kapitalizma. Nastojeći da trasira nezavisni kineski socijalistički put, Mao je pokrenuo Veliki skok napred 1958. godine kako bi ubrzao transformaciju Narodne Republike Kine u industrijsku silu, koristeći drugu Tajvansku krizu da razbukta nacionalističku groznicu. Kada je ova kampanja izazvala masovnu glad, Peking je prvi put javno iskazao nezadovoljstvo sovjetskom politikom, po svoj prilici kako bi preusmerio pažnju sa unutrašnje katastrofe.

Predsednik KPK, Mao Cedung i predsednik SSSR-a Džozef Staljin na slici D. Nalbandijana, oko 1955. (Foto: Ullstein bild via Getty Images)

Nakon Velikog skoka napred, Mao je nastavio da iskorišćava međunarodne napetosti da bi osnažio svoj uticaj u zemlji,  mobilisanjem nacionalističkih osećanja za rat protiv Indije 1962. godine. Time je zadao smrtni udarac kineskom učestvovanju u Pokretu nesvrstanih i nastavio da sebe prikazuje kao svetskog socijalističkog vođu, tvrdeći da je Sovjetski Savez postao revizionistički režim gde su birokratija i tehnička elita preimućstvo dale sopstvenim privilegijama u odnosu na vođenje revolucije. Izvršavajući Maova naređenja, Džou Enlaj je nastojao da ubedi zemlje u Aziji, Africi i u Latinskoj Americi da stanu na kinesku stranu u sino-sovjetskom sporu i da prihvate Kinesku revoluciju kao model nacionalnog oslobođenja.

Paralelno sa tim, ministar odbrane Lin Biao radio je sa kolegama iz KPK da pojača maoistički politički prestiž tako što je sabrao Maove ideje u Malu crvenu knjigu i odštampao je u preko milijardu primeraka koji su deljeni kineskoj i stranoj javnosti. Godine 1965, Lin je istakao da je Maova misao o narodnom ratu bila „duhovna atomska bomba” koju zemlje Trećeg sveta mogu da upotrebe kako bi „opkolile” prvi i drugi svet i uspostavile novi globalni poredak u kojem američka i sovjetska dominacija neće više određivati međunarodne odnose. Komunistička partija Kine takođe je pozivala strane lidere i političke aktiviste da vide dostignuća Kineske revolucije, i ponudila je pojedinim strancima obuku u gerilskom ratovanju, agitpropu i izvođenju ruralne revolucije. Kako bi se dalje osnažio globalni domašaj maoizma, partija je slala pomoć nacionalno oslobodilačkim pokretima i socijalističkim pobunjenicima u zemljama Trećeg sveta, uprkos ograničenim kineskim resursima.

Od revolucije do reforme

Ovim diplomatskim manevrima, KPK je osnažila kineske veze sa radikalnim grupama u inostranstvu. Mnoge vlade iz zemalja Trećeg sveta, međutim, prigovarale su kineskoj podršci revolucionarima u njihovom okruženju i bile su više zainteresovane za obim moskovske ili pekinške razvojne pomoći nego za politiku sino-sovjetskog razlaza. Kineski napor da proširi svoj globalni strateški prostor šezdesetih godina prošlog veka takođe je alarmirao mnoge u Vašingtonu koji su mislili da ukoliko jedna država potpadne pod socijalističku kontrolu da će to domino efektnom učiniti da Peking bude samo još odlučniji da prevede nove zemlje u sopstvenu sferu uticaja. Kako bi se obuzdala socijalistička ekspanzija, SAD su povećale svoje vojno prisustvo u Jugoistočnoj Aziji, što je bio strateški potez na koji je KPK odgovorila simetrično snabdevanjem najskupljom kineskom vojnom opremom i ekonomskom podrškom regionalnim revolucionarnim grupama.

Peking je postao posebno zabrinut zbog američkih vojnih aktivnosti u zemljama južno od Kine posle incidenta u Tonkinškom zalivu u avgustu 1964. godine, kada je Vašington bombardovao Severni Vijetnam. Kako su se razni plamenovi razbuktavali na kineskom pragu, vođe KPK su prihvatili Maovu sugestiju da se Kina pripremi za stranu invaziju tako što bi se zemlja podelila na tri ratne zone: prvi front na severoistoku i na obali, drugi front iza obalskih provincija i na dalekom zapadu i treći front u središnjoj Kini. Za poslednju zonu, KPK je opredelila oko 40 odsto nacionalnog budžeta za kapitalna ulaganja između 1964. i 1980. godine kako bi se izgradio masivni vojnoindustrijski kompleks kojem bi partija mogla da pribegne ukoliko strani neprijatelj okupira ili ošteti kinesko industrijsko jezgro duž obale i na severoistoku zemlje.

Inspiracija za otvaranje trećeg fronta došla je iz četiri izvora. Prvi je bio Maovo gledište da su Čang Kaj Šek i Staljin omanuli u industrijskoj pripremi uoči Drugog svetskog rata. Drugo, glavne oblasti KPK između 1930. i 1949. upućivali su vladine odluke da sakriju i raspu projekte po planinama i pećinama. Treće, vodeći kineski vojni zapovednici videli su uništenje koje su izazvali američki avioni tokom Korejskog rata i prepoznali su stratešku važnost stvaranja bezbednog podzemlja. Četvrto, kao i drugi hladnoratovski lideri, Mao i drugovi su smatrali da je sve što je vidljivo automatski i ranjivo na vojne udare, posebno ukoliko se u obzir uzmu majušna mornarica i vazduhoplovstvo NR Kine i nesposobnost da izvede nuklearni napad na Moskvu sve do 1971. godine, odnosno na Vašington sve do 1981. godine.

Čang Kaj Šek. Frenklin D. Ruzvelt i Vinston Čerčil na konferenciji u Kairu, 25. novembar 1943. (Foto: Wikimedia Commons/Franklin Delano Roosevelt/Public domain)

Dok je postojanje trećeg fronta držano u tajnosti sve do 1978. godine, KPK je konstantno upozoravala javnost da je kineska bezbednost u opasnosti. Vlada je isticala budnost i naporni rad svakog građanina kao vitalne za snaženje nacionalne ekonomije i vojne spreme. SAD i Sovjetski Savez mogli bi da napadnu svakog časa, i stoga kinesko građanstvo mora da se svega odrekne kako bi pripremilo naciju za rat. Mao i njegove pristalice takođe su nastavili da ističu globalni značaj Kineske revolucije tokom Kulturne revolucije koju je Mao pokrenuo 1966. godine. Peking je pozvao narod da se svugde suprotstavi američkom imperijalizmu i Sovjetskom Savezu, koji navodno teže obnovi kapitalizma u Kini i okončanju socijalističkih revolucionarnih poduhvata širom sveta. Kako bi se povećao globalni uticaj Kineske revolucije, KPK je nastavila da poziva radikalne elemente iz Trećeg sveta kao i članove evropske i američke levice u obilaske i na obuku u Kinu, obezbeđujući nekima od njih vojnu i ekonomsku pomoć. Najvažnije, ona je obezbedila Severnom Vijetnamu pomoć čija se vrednost procenjuje na 20 milijardi dolara i 430.000 kineskih vojnika krajem 60-ih i početkom 70-ih godina dvadesetog veka.

Za vreme dok je KPK povećavala kineski uticaj među radikalnim grupama u inostranstvu, Kulturna revolucija je pustošila treći front 1967. i 1968. pošto je zabrinutost KPK zbog mogućeg stranog prodora podstakla u zemlji napade na ljude za koje se sumnjalo da gaje simpatije prema međunarodnim kineskim protivnicima. Partijski centar obnovio je treći front 1969. kada je Peking postao zabrinut da sino-sovjetski pogranični sukobi 1969. mogu da podstaknu Moskvu da izvede opštu invaziju. Priprema za rat ostala je vodeći partijski ekonomski prioritet sve dok Sjedinjene Države nisu uklonile trgovinski embargo 1971. godine. Predsednik Ričard Nikson posetio je Kinu naredne godine, i Vašington je počeo da se povlači iz Vijetnama.

Nakon ovog geostrateškog zaokreta, vođstvo KPK više nije sagledavalo rat protiv SAD ili Sovjetskog Saveza kao istorijsku neminovnost. Pošto se ratni plamen više nije zlokobno pomaljao na horizontu, Peking je zatvorio treći front, srezao izdatke za odbranu, uložio više u rast životnog standarda i polako počeo da otvara kineska vrata prema međunarodnoj trgovini. U novom bezbednosnom okruženju, Deng Sjaoping je istakao „mir i razvoj“ kao ideje vodilje kineske spoljne politike. Kinesko strateško razmišljanje i dalje odražava ovu epohalnu odluku, čak i dok se pekinška zabrinutost zbog rata sa Sjedinjenim Američkim Državama, bio on hladan ili vruć, svakodnevno pojačava.

 

Kovel Mejskens je asistent na Odeljenju za nacionalnu bezbednost na Postdiplomskoj pomorskoj školi i autor knjige Mao’s Third Front: Militarization of Cold War China (2020).

 

Prevod Miloš M. Milojević/Žurnal.me

 

Izvor: strategicspace.nbr.org

 

Naslovna fotografija: Hulton Archive/Getty Images

 

BONUS VIDEO:

Istorija
Pratite nas na YouTube-u