Identitet i integritet srpskog jezika na KiM

Činjenica je da se na dnevnom redu dosadašnjih i tekućih pregovora u cilju „normalizacije odnosa” između Srbije i dela njene teritorije, nijedanput nije našlo jedno od najvažnijih pitanja

U izdanju Kosovskometohijskog odbora Matice srpske objavljena je knjiga Identitet i integritet srpskog jezika na Kosovu i Metohiji. Recenzenti knjige su: prof. dr Jelica Stojanović i prof dr Branislava Diplarić. U sklopu knjige objavljen je i rezime na ruskom (prevodilac Verica Ševo) i engleskom jeziku (Ljiljana Tubić). Korektoru i sastavljanje registra pojmova uradio je Branislav Karanović. Štampanje ove knjige finansirao je Pokrajinski sekretar za kulturu, javno informisanje i odnose sa verskim zajednicama.

Začeci ugrožavanja identiteta i integriteta srpskog jezika na prostoru današnjeg Kosova i Metohije sežu u period osmanske uprave, sa kojom je u središnju oblast srpske srednjovekovne države došlo do masovnog prodora Albanaca. Zaposedajući srpski prostor, mnogi Albanci su pristizali kao hrišćani te su, kako bi stekli povlašćen položaj u odnosu na hrišćansku raju, pribegli stvarnom ili prividnom prihvatanju islama. Prividno prihvatanje nove vere značilo je javno ispoljavanje muslimanskog verskog identiteta i tajno praktikovanje hrišćanstva. Kriptohrišćanstvo, posebno među Albancima, već od 17. veka predstavljalo je masovnu pojavu na Kosovu i Metohiji.

Ekstremizam Albanaca

Najčešće interesom motivisana verska konverzija Albanaca u vreme osmanske uprave – za razliku od Srba – na duži rok nije vodila i potiranju njihovog etničkog identiteta, naprotiv, etnička pripadnost, uprkos pokušajima verskih vođa u vreme mladoturskog ustanka da očuvaju islamsko-osmanski identitet Albanaca, neretko je bivala ključni faktor njihove homogenizacije u ostvarivanju opštih ciljeva, posebno eliminacije srpskog stanovništva.

U vezi sa nesuglasicama autora oko identitetskog-nacionalnog ili verskog prioriteta Albanaca, sagledavši put od otomanizma, preko kemalizma do neoosmanizma savremene Turske, došli smo do zaključka da je albanski ekstremizam – sledeći u osnovi praksu svojih svagdašnjih zaštitnika – napravio krug od verskog ekstremizma islamske provinijencije (u osmanskom periodu) ka nacionalnom ekstremizmu probuđenom, potom skoro vek i po praktikovanom, u periodu nacionalne konsolidacije i promovisanja albanskog jezika do ponovnog preporoda – danas veoma uočljivog – verskog ekstremizma. Taj ekstremizam usmeren je ne samo na poništavanje etničkog (slovenskog) bića na Kosovu i Metohiji, već i na tragove ostalih inovernih (hrišćana), uključujući i Albance, o čemu, između ostalog, svedoče povremeni ataci i na njihove nadgrobne spomenike.

Članovi tzv. „Oslobodilačke vojske Kosova” sa maloletnim albanskim dečakom kome su dali pušku, na mitingu na Kosovu i Metohiji, februar 1999. (Foto: Chris Hondros/Getty Images)

Uspostavljanjem zapadnog protektorata na Kosovu i Metohiji 1999. godine, albanski ekstremisti ne samo da su stekli priliku nego i obilatu podršku protektora da dugotrajni proces desrbizacije kosovskometohijskog prostora privedu kraju. Ako je kriptohrišćanstvo u dobroj meri obeležilo osmansku vladavinu na Kosovu i Metohiji, kriptoglosija (skrivanje jezičkog identiteta) kojoj je pribeglo srpsko stanovništvo u cilju očuvanja golog života je ono što će obeležiti prve godine zapadnog protektorata – budući da je srpski jezik postao osnovno sredstvo identifikacije „drugog” i dovoljan razlog za njegovo usmrćenje.

O položaju Srba po dolasku međunarodnih upravitelja govori i podatak da su iz engleskog – kao jednog od triju jezika službene administracije – mnogi od njih ubrzano savladavali prvenstveno leksiku koja se ticala pljačke, ubistava, provala, proterivanja, straha (robberyburglaryafraidprotectionhelp, murder i sl.). Latinizam, pak, escort Srbe će podsećati na vreme najvećih poniženja.

U nizu drugih, jedna od najtežih posledica kriptoglosije ogleda se u lingvističkoj nesigurnosti jednog dela kosovskometohijskih korisnika srpskog jezika. Vekovno nasilje nad srpskim narodom i srpskim jezikom pod osmanskom vlašću koje je nastavljeno u vreme komunističkog režima i kulminiralo krajem prošlog veka, u značajnoj meri se odrazilo i na komunikativno ponašanje srpskog stanovništva na Kosovu i Metohiji te stavove prema svom i tuđem jeziku, uključujući stavove najmlađe populacije.

Afirmacija „kosovarstva”

Sledeći licemernu jezičku i svaku drugu politiku deklarativnog utvrđivanja jednakosti naroda i njihovih jezika, čelnici međunarodne uprave na Kosovu i Metohiji su i srpskom jeziku dodelili status službenog, da bi se potom – u nemogućnosti da zaobiđu njegovo formalno oficijelno prisustvo – prema njemu odnosili s krajnjim omalovažavanjem, već samim tim što su poslove prevodilaca, novinara i redaktora u „informativnim” sredstvima KFOR-a i UNMIK-a na srpskom jeziku, sastavljača ili prevodilaca najrazličitijih dokumenata prepuštali ili Albancima ili nepismenim Srbima.

U sledu prevashodno politički motivisanog nasilja nad srpskim jezikom, ovi su se bavili „korekcijom” njegove tvorbene norme, izvrgavali ruglu ortografiju i pravopis, a jezičkim eufemizacijama svake vrste dodatno zagađivali srpski jezik skoro u svakoj pisanoj i izgovorenoj reči. Pri sveobuhvatnom ataku na identitet i integritet srpskog jezika ne samo da je svesno zanemarivan minimum etičkog i estetskog pristupa jeziku, nego su, neretko, namernim pogrešnim prevođenjem sudskih i drugih zakonskih akata njegovi korisnici automatski dovođeni u neravnopravan položaj.

U kontekstu zbivanja krajem 20. veka, albanskim političkim predstavnicima nije promakla ideja da, pored fizičke eliminacije ljudstva, srpskog jezika i  njegovih reprezentativnih dijalekata, uništavanja duhovne baštine, kao i svih ostalih dobara koja bi ih podsećala na srpsko prisustvo – pribegnu i preimenovanju preostalih Srba, a u cilju njihovog lakšeg odrođavanja i izdvajanja iz celine srpskog korpusa – u čemu su imali nedvosmislenu podršku predstavnika protektorske administracije. Tako su Srbe stali podvoditi pod ime „Kosovari” – naziv koji se u političkom diskursu Albanaca sa Kosova i Metohije pojavio otprilike kad i misao o stvaranju odelite države koju bi – po uzoru na većinu drugih a za potrebe zapadnih promotera ove ideje – naseljavao, makar i izmišljen, istoimeni narod.

Tabla na engleskom jeziku ispred kontrolnog punkta na administrativnom prelazu Merdare između centralne Srbije i AP Kosova i Metohije, 19. februar 2008. (Foto: Carsten Koall/Getty Images)

O ozbiljnosti ovog nauma govori podatak da su činovnici KFOR-a i UNMIK-a u svoje izveštaje unosili jezičke besmislice poput „srpski Kosovar”, „Kosovari srpskoga jezika” i sl. Jezička praksa na terenu bila je tek dodatna potvrda strategije zapadnih centara moći koja se već uveliko ogledala u korekciji naziva srpske pokrajine i njenih stanovnika u leksikografskoj i drugoj literaturi na francuskom i engleskom jeziku.

Pokušaj afirmisanja „kosovarstva”, naročito od strane pojedinih američkih činovnika u Prištini, umnogome je podsećalo na intervenciju i zalaganje zapadnih „pospremača” Balkana kod promovisanja „bošnjaštva”, najpre u vreme Kalajeve Bosne a potom i 1990-ih godina prošlog veka. Naizgled derivacijska omaška (sufiks -ar u srpskom jeziku prvenstveno služi za tvorbu nomina agentis), poodavno pripremljeni etnički „Kosovar” u sumornoj svakodnevici srpske populacije na Kosovu i Metohiji zvuči prilično onespokojavajuće, tim pre što se – u sledu njegove medijske promocije – može čuti i u govoru nemalog broja Srba.

O stanju i položaju srpskog jezika na Kosovu i Metohiji početkom ovog veka svedoče i rezultati istraživanja verbalnih asocijacija na izraz srpski jezik među srpskim studentima i srednjoškolcima koji žive na Kosovu i Metohiji, a među kojima se sreću i reakcije poput patnja i iskrenostje ugroženzabranaživim bez lične bezbednosticrnocrna zemljanešto što je zabranjenonaš krst i sl.

Uništavanje nasleđa

U okviru uništavanja pisanog jezičkog nasleđa (crkvenih, manastirskih, gradskih, privatnih i dr. biblioteka, starih rukopisa i epigrafskih spomenika, nadgrobnih i drugih natpisa itd.), poseban gubitak predstavljaju uništene porodične arhive. Na osnovu manjeg dela samo jedne, slučajno sačuvane, porodične arhive obrađene i predočene u ovoj knjizi, moguće je zamisliti koliko se vredne pisane građe – tapija, krštenica, pisama, starih knjiga i zabeležaka davnih čitalaca na marginama njihovih listova moglo naći u porodičnim arhivama starih Prištinaca, Prizrenaca, Pećanaca, Đakovčana, Gnjilanaca…) koje su albanski uzurpatori srpskih domova mesecima 1999. godine prikolicama izvozili na smetlište.

Poništavanje srpskog identiteta kosovskometohijskog prostora u protekle dve decenije vršeno je ne samo zatiranjem manastirskih kompleksa, srpskih grobalja i drugih pokazatelja njihovog vekovnog postojanja na tlu Kosova i Metohije, nego i izmenom toponima, hodonima i vikonima (naziva gradskih i seoskih ulica i trgova) i drugim političkim manipulacijama sa jezikom.

Redukovanje, pak, broja korisnika srpskog jezika – osim progonom i ubistvima – vršeno je njegovim usitnjavanjem i preimenovanjem srpskog jezika u tzv. bosanski jezik u sredinama sa, tradicionalno ekavskom, starosedelačkom muslimanskom populacijom, kao i uvođenje tzv. crnogorskog jezika nakon što se svega 19 Kosovaca i Metohijaca izjasnilo da pripada crnogorskoj naciji. U sledu svekolikog razbijanja i marginalizovanja srpskog jezika, on je od statusa nadetničkog kakav je, uprkos svim pritiscima, imao do 1999. godine, sveden na etnički, a mnogi mu, uključujući i najpozvanije da ga zaštite, suprotno Ustavu Republike Srbije, pripisuju i status manjinskog samim tim što Srbe na Kosovu i Metohiji već vide kao manjinu.

Srpska pravoslavna crkva zapaljena u martovskom pogromu na Kosovu i Metohiji, Priština, 20. mart 2004. (Foto: Sean Gallup/Staff /Getty Images)

Uticaj postmodernih kretanja i globalizacijskih procesa na identitetsko i aksiološko preusmeravanje srpskog društva u celini – koje se reflektuje i na planu srpskog jezika – posebno se negativno odražava na njegovo stanje i perspektivu na Kosovu i Metohiji. To potvrđuje i „jezički pejzaž” severnog dela Kosovske Mitrovice – jedine urbane sredine u pokrajini gde je srpski jezik opstao. Dominantna latinica na ulicama severnog dela grada, uz mnoštvo antroponima, toponima, varvarizama i egzotizama inostranog porekla, svedoči o nominacijskoj stihiji koja na stešnjenom prostoru severnog dela Kosovske Mitrovice nudi sliku srpskog jezika kao sadržajne, komunikacijske i estetske anomalije, pre negoli okosnice nacionalnog identiteta.

Svim navedenim problemima, među drugim faktorima, pogoduje izostanak adekvatne jezičke politike i jezičkog planiranja, kao i činjenica da se na dnevnom redu dosadašnjih i tekućih pregovora u cilju „normalizacije odnosa” između države Srbije i dela njene teritorije, nijedanput nije izdvojeno našlo jedno od najvažnijih pitanja – pitanje očuvanja identiteta kosovskometohijskih Srba, Goranaca i drugih koji se služe srpskim jezikom, te očuvanja identiteta i integriteta srpskog jezika na Kosovu i Metohiji.

 

Naslov i oprema teksta: Novi Standard

 

Izvor: Pokret za odbranu KiM

 

Naslovna fotografija: Milos Miskov/Anadolu Agency via Getty Images

 

BONUS VIDEO:

Društvo
Pratite nas na YouTube-u