Šta su pokazali izbori u Hrvatskoj

Iako stranke koje pripadaju Evropskoj narodnoj partiji uglavnom odbijaju saradnju sa krajnjom desnicom, Plenkoviću se saradnja sa Domovinskim pokretom toleriše zbog kooperativnog stava prema EU i NATO-u

Nakon parlamentarnih izbora održanih 17. aprila 2024. godine, Hrvatski sabor je u petak 17. maja izglasao poverenje novoj vladi – trećoj po redu koju će voditi Andrej Plenković. Plenković funkciju premijera Hrvatske obavlja od 2016. godine.

Na taj način je finalizovano stvaranje koalicije između Hrvatske demokratske zajednice (HDZ) – čiji je Plenković predsednik – i Domovinskog pokreta. Kohabitacija ostaje glavna karakteristika hrvatske političke scene, bar do narednih predsedničkih izbora, čiji će se prvi krug održati krajem ove godine.

Pitanje Domovinskog pokreta

Ostvarena koalicija između HDZ-a i Domovinskog pokreta deluje očekivano i prirodno iz bar dva razloga:

  1. Pre svega, značajan broj članova Domovinskog pokreta je u ovu stranku ušao upravo iz HDZ-a. Tako je, primera radi, njen predsednik i gradonačelnik Vukovara – Ivan Penava – srpskoj javnosti najpoznatiji zbog ukidanja službene upotrebe srpskog jezika i ćiriličkog pisma na području grada Vukovara [1], bio čelnik HDZ-a za ovaj grad od 2014-2020. godine.
  2. Takođe, Andrej Plenković se – kao premijer i šef HDZ-a – posle napada Rusije na Ukrajinu 24. februara 2022. godine pokazao kao veran saveznik Kolektivnog zapada, dovodeći čak u pitanje odnose Zagreba i Moskve. [2] Sa druge strane, predsednik Hrvatske Zoran Milanović se svojim čestim izjavama kojima, na ponekad veoma duhovit način, kritikuje politiku NATO pakta i EU prema Rusiji, svrstao u isti tabor sa mađarskim premijerom Viktorom Orbanom.
Predizborni plakati za desničarski Domovinski pokret u Zagrebu, 8. april 2024. (Foto: Damir Sencar/AFP via Getty Images)

Može se tvrditi da je upravo zbog Plenkovićevog kooperativnog odnosa sa NATO paktom i EU, stvaranje koalicije sa Domovinskim pokretom ostvareno bez većih poteškoća. HDZ, kao stranka desnog centra, u Evropskom parlamentu pripada grupi Evropske narodne stranke (European People’s Party – EPP). Primetna je tendencija da stranke koje su članice navedene grupe odbijaju bilo kakvu saradnju ili koaliranje sa onim političkim grupacijama koje su ideološki na desnijim ili krajnje desnim pozicijama.

Tako je u Portugalu „Socijaldemokratska partija” (Partido Social Democrata – PSD) formirala vladu bez učešća desničarske stranke „Dosta” (Chega). Takođe, u Nemačkoj se „Hrišćansko-demokratska unija” (Christlich-Demokratische Union – CDU) oštro suprotstavlja „Alternativi za Nemačku” (Alternative für Deutschland – AfD).

Stoga može delovati neobično odsustvo značajnijih i ozbiljnijih kritika na račun HDZ-a zbog ulaska u koaliciju sa jednom ekstremno desničarskom strankom. Određeni vid zabrinutosti je pokazao američki list Politiko (Politico), u kome se u jednom članku upozorava na opasnost od ugrožavanja slobode medija u Hrvatskoj od strane Domovinskog pokreta i posebno spominju rizici sa kojima se suočava srpski nedeljnik Novosti. [3]

Hrvatska izborna geografija

Nedavni parlamentarni izbori su potvrdili pravilo da glasačke preferencije građana Hrvatske zavise od njihove etničke ili nacionalne pripadnosti i dela zemlje u kome žive. U tom smislu, podrška Socijaldemokratskoj partiji Hrvatske (SDP) – pravnom sledbeniku „Saveza komunista Hrvatske”, čiji kandidat Zoran Milanović obavlja dužnost predsednika države – ostaje tradicionalno dominantno vezana za Istru, područja u Zapadnoj Slavoniji, Baniji, Lici i severnoj Dalmaciji, u kojima preostali Srbi čine većinsko stanovništvo, kao i za severozapadni deo Hrvatske (Zagorje, prostor Međimurske i Varaždinske županije).

Tako je u severozapadnoj Hrvatskoj (III izborna jedinica), SDP zajedno sa koalicionim partnerima dobio 36,75% glasova – gotovo 10% više od HDZ-a, dok je Domovinski pokret osvojio samo 5,06% glasova. [4] Situacija je veoma slična i u Istri (VIII izborna jedinica). [5] Opravdano je postaviti pitanje zbog čega SDP uživa najveću podršku u navedenim oblasti i kakva to veza postoji između njih.

Podrška u Istri i u krajevima sa srpskom većinom se može objasniti posebnim glasačkim senzibilitetom koji postoji tamo gde nacionalne manjine čine većinu ili bitan deo populacije. U Istarskoj županiji – prema poslednjem popisu obavljenom 2021. godine – živi 13.763 Italijana, čiji maternji istrovenetski jezik predstavlja zaštićenu nematerijalnu kulturnu baštinu, upisanu pri Ministarstvu kulture i medija Republike Hrvatske. [6] Na području Istre deluje i regionalistički Istarski demokratski sabor. Moguće je pretpostaviti da takvi uslovi više pogoduju levičarskim političkim partijama.

Obraćanje medijima hrvatskog predsednika Zorana Milanovića ispred SDP-a (Foto: Tanjug/Hina, Edvard Šušak)

Predeo severozapadne Hrvatske u kulturno-jezičkom smislu karakteriše postojanje kajkavskog dijalekta/jezika. Zanimljivo je da je za srpskog lingvistu Pavla Ivića (1924-1999) napuštanje kajkavskog književnog jezika u korist štokavskog – sprovedeno od strane Ilirskog pokreta – „najjači politički potez koji je građanski Zagreb ikada povukao”, koji je omogućio uspostavljanje nacionalnog jedinstva „između Zagreba i onih katolika srpskohrvatskog jezika koji nisu imali hrvatsko opredeljenje”. [7]

Hrvatski pisac Miroslav Krleža (1893-1981) je iskazivao glasno nezadovoljstvo zbog odluke da se njegov rodni kajkavski – na kojem je napisao i 1936. godine objavio zbirku pesama Balade Petrice Kerempuha – zameni štokavskim. Ne treba zaboraviti ni to da je još jedan srpski lingvista, čuveni Aleksandar Belić (1876-1960), prvi izvršio dijalekatsku podelu unutar kajkavskog.

Može se slobodno reći da su 1960-e i 1970-e godine minulog veka bile zlatno doba kajkavske kinematografije, u kojoj su ogroman trag ostavili i srpski glumci Velimir Bata Živojinović i Pavle Vujisić. Takođe, slabo je poznato da je – najviše zahvaljujući zalaganju udruženja simboličnog naziva „Kajkavska renesansa” – Međunarodna organizacija za standardizaciju, jedna od agencija UN, 2015. godine priznala kajkavski književni jezik kao poseban, dodeljujući mu kod ISO 639-3. [8]

Značajan deo izbornog programa SDP-a čini reorganizacija lokalne i regionalne samouprave u Republici Hrvatskoj. Između ostalog, predlaže se povećanje ovlašćenja i jačanje poreskih kapaciteta jedinica lokalne samouprave. [9] Vrlo je verovatno da deo hrvatskih građana sa severozapada zemlje upravo u SDP-u vidi mogućnost da se – najviše preko jačanja uloge lokalne samouprave – ostvare vidljivost i zaštita spomenutih jezičko-kulturnih osobenosti, uz posledično negovanje izvorne narodne kulture.

U svetlu tih ciljeva valja tumačiti i u hrvatskim medijima nedovoljno propraćenu izjavu predsednika Zorana Milanovića da je za njega kajkavski poseban jezik, te da briga o njemu „znači čuvati svoju dušu, ono po čemu jesi to što jesi, jer kad budemo svi isto govorili, onda ćemo postati jedna velika nepregledna biomasa.” [10] Naravno, nesumnjivo je da pitanja vezana za lokalnu samoupravu suštinski značaj imaju i u predelima većinsko naseljenim srpskim stanovništvom, kao i u Istri.

 

Ivan Jokanović je advokat i doktorant na Pravnom fakultetu u Miškolcu. Ekskluzivno za Novi Standard.

______________________________________________________________________________

UPUTNICE:

 

[1] Ovde: https://www.politika.rs/scc/clanak/530797/U-Vukovaru-cirilica-i-zvanicno-ukinuta

[2] Ovde: https://standard.rs/2024/05/13/da-li-je-zapad-zaustavio-milanovica/

[3] Ovde: https://www.politico.eu/article/novoski-croatia-homeland-movement-party-free-media-crackdown/

[4] Ovde: https://www.izbori.hr/sabor2024/rezultati/

[5] Ovde: https://www.izbori.hr/sabor2024/rezultati/

[6] Ovde: https://istrain.hr/index.php/istrain-arhiva/31587-jessica-acquavita-istroveneto-je-materinji-jezik-90-pripadnika-talijanske-zajednice-u-istri

[7] Pavle Ivić, Srpski narod i njegov jezik, str. 179-181.

[8] Ovde: https://varazdinski.net.hr/vijesti/drustvo/14239/knjizevni-kajkavski-napokon-je-dobio-kod-i-mjesto-medu-svjetskim-jezicima/

[9] Ovde: https://www.sdp.hr/politike/polazne-tocke-reorganizaciju-lokalne-regionalne-samouprave-republici-hrvatskoj/

[10] Ovde: https://www.youtube.com/watch?v=SPUcbOgRJ5A

 

Izvor: Novi Standard

 

Naslovna fotografija: Denis Lovrovic/AFP via Getty Images

 

BONUS VIDEO:

Svet
Pratite nas na YouTube-u