Ko čeka – dočeka

Kad god bi Srbi pokušali da ostvare vekovni san o svesrpskom objedinjavanju, suprotstavili bi im se neprijatelji sa Zapada, zaključno sa Komunističkom partijom Jugoslavije. Odustajanje od cilja nije opcija jer ni trenutne (ne)prilike nisu večne

Minuli Svesrpski sabor u Beogradu s razlogom je vratio osmeh na lica mnogobrojnih Srba – ne samo u Srbiji i Srpskoj, već i u regionu i dijaspori širom sveta – sa uverenjem da nisu prepušteni sami sebi i tužnoj sudbini koja je na kraju 20. i početkom 21. veka podsećala na onu iz 19. veka, kada je tek oslobođena Srbija bila samo jedna od zemalja u kojoj živi podeljen srpski narod. Sabor nije bio samo „fešta i vašar” – kako su ga podrugljivo opisali antisrpski oponenti, autošovinisti, zapadni mediji i njihove domaće ekspoziture – jer je istovremeno potpisan niz sporazuma između institucija u Banjaluci i Beogradu, a najznačajniji dokument je deklaracija Srbije i Republike Srpske.

Ozbiljni posmatrači i analitičari će reći da deklaracija ima kapitalno, istorijsko značenje, trajnu vrednost koja obavezuje i ne može se ukinuti ili dovesti u pitanje. U njoj je sadržano sve što čini srpsko nacionalno biće – od srpskog jezika, ćiriličnog pisma, Srpske pravoslavne crkve do srpskog nacionalnog pitanja. „U deklaraciji je odrednica koju malo ko zapaža, a to je da se Kosovo i Metohija mora tako zvati – a ne ‘Kosovo’”, ukazao je za „RT Balkan” diplomata Zoran Milivojević, dodajući da se deklaracija obazire i na negiranje žrtava, što takođe predstavlja ugrožavanje identiteta.

Usponi i padovi kroz krvave ratove – umesto da dovedu do ostvarenja vekovnog srpskog zaveta o ujedinjenju – silom im je izbijan iz ruku i vraćan na početak. Za nekih 150 godina istorija se poigravala i ponavljala do mere pukog opstanka srpskog bića, bez obzira što je srpski narod bio najveći i najznačajniji na Balkanu, ili baš upravo zbog toga. Bilo je trenutaka kada su ti ideali bili ostvareni, čak i pod turskom okupacijom. Pod pastirskom rukom patrijarha i uz pomoć velikih vezira srpskog porekla srpske zemlje su bile crkveno i duhovno objedinjene, čuvajući tako i srpsku državotvornost. Crkva je tada bila možda i jedini čuvar zaveta predaka i zalog državnosti.

Vekovni usud raskola

Usud srpskog korpusa i njegove pravoslavne crkve uporedo je pratio raskol u hrišćanstvu – crkveni raskol ili šizma – izazvana bogoslovskim, kanonskim, političkim i drugim razlozima. „Zapadno carstvo” proglasilo je novo i drugačije hrišćanstvo, drugačiju religiju i novu, zapadnu imperiju, oglašavajući pravoslavne za „šizmatike” – iako nije Istok otpao od hrišćanstva nego je to učinio Zapad – prikrivajući to gomilom istorijskih falsifikata i bučnom propagandom. Tako je na Zapadu stvorena fama o „Vizantiji” i „istočnjacima” kao lažljivim, podmuklim, prevrtljivim, surovim i sklonim zločinu i intrigama. Drugim rečima: nepopravljivim „otpadnicima Evrope”.

A „šizmatike”, kako navode hroničari, trebalo je spasavati i to, kako ironično kažu, ognjem i mačem. A kao istorijski primer navode trud Britanske imperije da za čitavo stoleće produži život turskom „bolesniku s Bosfora” kako bi ugušila pokrete balkanskih naroda (Srba i Grka) za oslobođenje i sprečila „ruski uticaj”. Upravo uz ovaj osvrt, publicista i geopolitički analitičar Boris Nad će navesti da se nešto slično ponovilo i krajem 20. veka – kada je Zapad tokom razbijanja Jugoslavije bezrezervno stao na stranu separatista i islamizma u Bosni – a potom politički i vojno podržao albansku pobunu na Kosovu i Metohiji.

Rimokatolička crkva – kojoj je bilo važno da ima što više vernika, bez obzira koje su nacije – shvata da se i nacionalno mora uključiti u borbu za širenje katolicizma. To će se poklopiti s održavanjem „Svehrvatskog katoličkog kongresa” u Zagrebu 1900. godine, koji će sasvim izjednačiti hrvatske interese sa interesima rimokatoličke crkve. Ogromna većina vrhunskih intelektualaca Srba katoličke vere postepeno i polako se kroatizuje. Slično je bilo i sa islamom i gubljenjem Srba muslimanske veroispovesti. Sa austrougarskom aneksijom Bosne i Hercegovine 1908. dodatno je podgrejana nada Zagreba da će i ove zemlje biti pripojene hrvatskom prostoru.

Dubrovački Srbi katolici na saboru u međuratnom periodu (Foto: starahercegovina.rs)

U Dalmaciji je, pored Srba pravoslavaca, bilo i dosta Srba katolika (posebno u Dubrovniku i okolini), koji su bili svesni svog srpskog porekla i veoma se ponosili njime. U Bosni i Hercegovini je u vreme austrougarske okupacije 43% od ukupnog broja stanovnika činilo srpsko pravoslavno stanovništvo, dok je na teritoriji Habzburške monarhije, najviše Srba živelo na prostoru Južne Ugarske, Vojne krajine, Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, i to oko milion Srba. U Vojnoj krajini Srbi su do 1881. godine činili 47% stanovništva.

Ako je 19. vek bio kraj viševekovnog ropstva, obnova srpske države i nade u objedinjavanje srpskog nacionalnog korpusa, u 20. veku se sudbina teško poigrala i srpskom državom i srpskim narodom. Samo u ovom stoleću Srbi su šest puta ratovali za odbranu svoje otadžbine i slobodu Srba van nje – vojevali su za oslobađanje i čast u dva balkanska rata, u Prvom i Drugom svetskom ratu, u građanskom ratu na prostorima bivše Jugoslavije koji se vodio od 1991-1995. godine, stradao kao i tokom zločinačke NATO-agresije 1999. godine i od Albanaca na Kosmetu, nakon NATO agresije.

U dva balkanska rata Srbi su izgubili oko 88.000 stanovnika (vojnika, žena, dece i staraca). Preciznije, Srbija je u Prvom balkanskom ratu (kada smo se oslobađali i proterali Osmanlije) izgubila 43.000 stanovnika, a u Drugom balkanskom ratu srpski gubici su iznosili 44.500 osoba. U Prvom svetskom ratu Srbi su izgubili oko 1.250.000 stanovnika. Tek Drugi svetski rat je bio poguban bar za još skoro dva miliona srpskih života.

Poigravanje sudbine

Ujedinjenje južnih slovenskih naroda posle Prvog svetskog rata trebalo je da bude ostvarenje vekovnog sna o jedinstvu srpskog naroda, mada se nije znalo ni sa kojom teritorijom je Srbija ušla u novoformiranu državu (prvo Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca a kasnije Kraljevinu Jugoslaviju). Ni skupština Srbije se o tome nije izjašnjavala, a niz ustupaka Srba i Srbije kasnije će se pokazati kao naivan i uzaludan. Već 1919. godine smo prešli na gregorijanski kalendar, da se ne bismo zamerili Hrvatima i Slovencima. Deset godina kasnije ukinut je i Vidovdan kao nacionalni praznik jer je, kako su tada zborili, bio mnogo nacionalistički i srpski.

Nisu Srbi dobili satisfakciju ni posle Drugog svetskog rata, koji su obeležili brutalni logori smrti i uništavanje čitavih etničkih zajednica, deportacije i odvođenje na prisilni rad i preseljenje. Štaviše, ne samo da se u komunističkoj Jugoslaviji nije smelo pričati o srpskom pogromu i stradanjima milionskih razmera od hrvatskih ustaša u koncentracionim logorima – Jasenovcu, pre svega – već su nanovo bili i teritorijalno zakinuti.

Tako je svojevremeno akademik Kosta Čavoški argumentovano objasnio kako su Broz i Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) iscrtali avnojevske granice i kojim principima su se rukovodili. Do otkrića ovih neobično značajnih i dalekosežnih istorijskih činjenica – o kojima skoro da nije bilo reči u sačuvanim i objavljenim zapisnicima sa ratnih sednica Politbiroa Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije (CK SKJ) – Čavoški je došao sasvim slučajno u rekonstruisanim stenografskim beleškama sa sednice Predsedništva AVNOJ-a od 24. februara 1945. godine.

U prvom redu, sleva nadesno, sede Josip Broz Tito, Josip Vidmar, Edvard Kocbek, Josip Rus i Moša Pijade tokom Drugog zasedanja AVNOJ-a u Jajcu, 29. novembar 1943. (Foto: Wikimedia Commons/Digital Library of Slovenia, S3SWK8OI)

Iz spisa se jasno uočava da su za različite federalne jedinice uzete granice nastale u različitim istorijskim trenucima:

  • Za Bosnu i Hercegovinu 1878. godina, u granicama određenim Berlinskim ugovorom;
  • Za Crnu Goru i Srbiju 1912, pre Prvog balkanskog rata;
  • Za Sloveniju 1929. u granicama bivše Dravske banovine;
  • Za Hrvatsku 1939. godina u granicama bivše Savske banovine sa 13 srezova bivše Primorske banovine i Dubrovačkim srezom iz bivše Zetske banovine;
  • Za Makedoniju jugoslovenska teritorija južno od Kačanika i Ristovca.

Zašto nije uzeta ista godina? Ovo nisu akademska već dalekosežna politička pitanja, jer su izborom različitih godina pojedine federalne jedinice dovedene u nejednak položaj. Dalekosežne odluke o tome koje će federalne jedinice tvoriti novu Jugoslaviju i u kojim granicama će se one konstituisati donosilo je najuže rukovodstvo Komunističke partije Jugoslavije, koje je u ratnim uslovima činila nekolicina rukovodilaca oko generalnog sekretara Josipa Broza Tita, čija je reč obično bila presudna. Zapaženiji udeo u donošenju ovih odluka imao je i Edvard Kardelj, a potom i preostala dvojica tzv. „velike četvorke”: Aleksandar Ranković i Milovan Đilas.

Većina naroda u Evropi je imala ideju i projekat svoje velike države: velika Nemačka, velika Bugarska, velika Hrvatska, velika Albanija… Akademije svih balkanskih država i danas imaju projekte velikih nacionalnih integracija, dok je samo ideja velike Srbije bila problematična. Austrougarska će to čak iskoristiti kao opravdanje za objavu rata Srbiji.

Poznato je da su se Italija i Nemačka najkasnije ujedinile i da je to je vremenom dovelo prvo do pokušaja tih zemalja da se i one uključe u kolonijalni ekspanzionizam, pa pošto im to nije pošlo za rukom – rodili su se fašizam i nacizam. U Prvom svetskom ratu je, a da se ne zna baš sasvim tačno zašto, izginulo 15 miliona ljudi! Za posledicu smo dobili raspad triju najvećih evropskih carstva: austrougarskog i osmanskog, odnosno turskog i ruske imperije. Samim tim, i oslobađanje čak 16 nacija koje su nakon toga, pre ili kasnije, zasnovale svoje države.

Nove geopolitičke igre

Istoričari i geopolitičari smatraju da je rastakanje slovenskih država dirigovano spolja i da je reč o nameri velikih sila da taj prostor rasparčaju, kako bi njime lakše vladale. Dve jugoslovenske države – Kraljevina SHS i socijalistička Jugoslavija – razbijene su spoljnim udarcima. Nemačka je u tome, i 1941. i 1991. godine, odigrala odlučujuću ulogu.

Nova geopolitička igra Nemačke – koja je otpočela ujedinjenjem ove zemlje i razaranjem Jugoslavije – uz pomoć Evropske zajednice (EZ), nije ništa drugo nego testamentarno sprovođenje politike prošlih vremena. A istorija sve pamti. Kada je na Berlinskom kongresu 1878. godine – uz velike napore srpske diplomatije – postignuta saglasnost o priznanju nezavisnosti Srbije, Bizmark je svoj pristanak uslovio time da Srbija mora ostati minijaturna država.

Kada je Austrougarska uručila ultimatum Srbiji 1914, nemački car Vilijam II izjavio je: „Srbi se moraju poraziti do temelja.” U istom stilu, marta 1941. Hitler je naredio da se Jugoslavija mora razoriti vojno, ali i kao državna tvorevina. Ministar spoljnih poslova Nemačke Kinkel ponovio je 14. maja 1992. reči svog prethodnika Genšera, izrečene u prvim danima krize u Jugoslaviji: „Srbiju moramo baciti na kolena.”

Istoričari će danas reći da su prilikom raspada Jugoslavije narodi imali pred sobom dva puta: jedan koji podrazumeva prilagođavanje Zapadu i prihvatanje njihovih uslova, a drugi – koji su samo Srbi izabrali – podrazumevao je borbu za svoju kulturu, tradiciju, veru, narod. S potpisivanjem Dejtonskog sporazuma na Zapadu su za Republiku Srpsku mislili da neće opstati a ispostavilo se da je ona najjači faktor unutar BiH.

Zagrljaj Milorada Dodika i Aleksandra Vučića na Prvom svesrpskom saboru pod nazivom „Jedan narod, jedan sabor – Srbija i Srpska” u Beogradu, 8. jun 2024. (Foto: Tanjug/Marko Đoković)

Mnogi će reći da Beograd danas pokušava da spase svoj narod na svojoj teritoriji, odnosno na Kosovu i Metohiji, dok Srpska, u stvari, postaje svojevrsni Pijemont Srpstva. Već od samog nastanka (9. januara 1992) bila je trn u oku Zapada i njegovih regionalnih satelita i prepreka njihovom osvajačkom putu ka Istoku. Geostrateški, državotvorni, istorijsko-civilizacijski, kulturni i duhovni značaj Republike Srpske bio je glavni uzrok svih nasrtaja na njenu samostalnost i procesa njenog postepenog ukidanja koji traje već pune 32 godine.

Iako je manevarski prostor u velikoj meri sužen, što spolja (okruženi smo NATO članicama i njihova vojna formacija je i u našoj južnoj pokrajini), što iznutra (ekonomska zavisnost od stranih kompanija i „dobronamernog” MMF-a) – uz bezbednosnu, ne baš jasnu, projekciju o partnerstvu sa snagama koje su okupirale deo naše državne teritorije – nije potrošena sfera duhovnosti, nauke i obrazovanja, ili kako je to svojevremeno izrazila prof. Smilja Avramov, neumorni borac za istinu i prava Srba:

„Srbiji je potrebna duhovna obnova, potreban joj je jedan novi teorijski i praktični model, u kome će srpski narod živeti u harmoniji sam sa sobom, što će reći model prevazilaženja podela. Potreban nam je model političkog, socijalnog i ekonomskog razvoja, ali uz raspoznavanje znakova vremena u kome živimo…” Upravo je na tom tragu bio i Svesrpski sabor, čija deklaracija je osnov za buduće postupanje i uvođenje u život svega potpisanog.

 

Naslov i oprema teksta: Novi Standard

 

Izvor: Pečat

 

Naslovna fotografija: Tanjug/Nemanja Jovanović

 

BONUS VIDEO:

Istorija, Politika
Pratite nas na YouTube-u