Uticaj teritorije, kao jednog od tri elementa klasičnog pojma države, (1) na politički i pravni razvitak Srbije uglavnom se zanemaruje u pravnim i istorijskim istraživanjima. S druge strane, bezbroj je primera u istoriji koji pokazuju da je teritorija važan faktor, čak u pojedinim slučajevima i presudan, kod formiranja političkog i pravnog sistema jedne države.
Od momenta zvaničnog dobijanja autonomije, 1830. godine, do njenog utapanja u jugoslovensku državu, prvog decembra 1918. godine, teritorija novovekovne Srbije menjala se tri puta. Prvobitna teritorija Miloševe Srbije uvećala se za trećinu sultanovim Hatišerifom od 1833. godine, dobivši šest novih nahija – od Krajinske na istoku do Podrinjske na zapadu. (2)
Posle dva srpsko-turska rata, 1876-1878. godine, Kneževina Srbija je odlukama Berlinskog kongresa uvećala svoju dotadašnju teritoriju za četvrtinu, odnosno za 200 kvadratnih milja. (3) Poslednji put pre svog utapanja u jugoslovensku državu, Kraljevina Srbija se teritorijalno uvećala posle uspešno izvojevanih Balkanskih ratova, 1912/13. godine, i to dvostruko u odnosu na predratnu teritoriju. (4)
Iako su teritorijalne tekovine Balkanskih ratova bile bez premca u odnosu na ranija teritorijalna proširenja Srbije, čini se da su za njen političko-pravni razvitak od presudnog značaja bile odredbe Berlinskog ugovora od 1878. godine koje su uređivale nove granice Kneževine Srbije, ali i status teritorija drugih srpskih zemalja. Odluke Berlinskog kongresa i do sada su u srpskoj istorijskoj i pravnoj nauci ocenjivane kao „prekretne“, (5) ali su taj epitet ponele, pre svega, zbog odluke Kongresa velikih evropskih sila da zvanično priznaju nezavisnost Kneževine Srbije, a ne zbog odluke o teritorijnom proširenju Kneževine. (6)
Nezavisnost kao prioritet
Dajući prioritet odluci o priznanju nezavisnosti, istraživači su se poveli, po svoj prilici, za kreatorom spoljne politike Kneževine Srbije u vreme Berlinskog kongresa – Jovanom Ristićem. A on je, rečju Vladimira Stojančevića, „najviše držao do toga što je Srbija stekla svoje mesto među suverenim državama Evrope“. (7)
Na zatvorenoj sednici Narodne skupštine, koja je održana odmah po završetku Berlinskog kongresa u Kragujevcu 25. jula 1878. godine, Ristić je pored ostalog rekao: „Ne treba da mislimo da je dobitak nezavisnosti neznatan dobitak… Mi smo dobili mnogo više. Što je god sloboda za pojedinog čoveka, to je nazavisnost za državu, a koliko god je ta nezavisnost više ograničena, utoliko se može upodobiti ograničenju slobode individualne“. (8)
Međunarodno priznanje nezavisnosti koje je Srbija dobila na Berlinskom kongresu nije, međutim, u političko-pravnom smislu bogzna šta donelo Srbiji, jer je ona, kako je to ubedljivo pokazao Marko Pavlović, „deceniju-dve ranije stekla bitne atribute unutrašnje i spoljašnje suverenosti“. (9)
Jovan Ristić, srpski političar i diplomata (1831-1899) (Foto: Wikimedia commons/Public domain)Takvo mišljenje, uglavnom strano kasnijim istraživačima, izgleda da je delio i jedan deo ondašnje srpske javnosti. Tako poznati liberal, ministar i državni savetnik Živan Živanović vrednost priznanja nezavisnosti sa Berlinskog kongresa ocenjuje rečima: „Srbija je izvojevala, i Evropa joj je priznala nezavisnost“. (10)
Da su savremenici znatno veću pažnju obraćali na one klauzule Berlinskog ugovora koje su se ticale teritorijalnog aspekta srpskog pitanja, nego na klauzulu koja je sadržala formalno priznanje nezavisnosti Kneževine Srbije, može se zaključiti i iz izlaganja Jovana Ristića na pomenutom kragujevačkom zasedanju Narodne skupštine u julu 1878. godine.
Kako bi uverio narodne poslanike da je priznanja nezavisnosti važnije od teritorijalnog proširenja, Ristić se pozvao na dijalog koji je u Berlinu imao sa svojim profesorom i čuvenim istoričarom Leopoldom Rankeom.
„Na moju primetbu“, veli Ristić, „da su kod nas mišljenja podeljena i da neki više polažu na uvećanje zemljišta, odgovorio mi je ovaj slavni muž, da i zemljišno uvećanje ima svoje značajne koristi, ali je nezavisnost ona osnova na kojoj države postaju i svoju budućnost obezbeđuju, kao što pokazuje istorija Pruske“. (11)
Stereotipi umesto komparacije
Savremenici su odredbe Berlinskog ugovora o statusu srpskih teritorija po pravilu upoređivali sa odredbama istog sadržaja iz revidiranog Sanstefanskog mirovnog ugovora, koji je bio zaključen između Rusije i Turske trećeg marta 1878. godine. U srpskoj istorijskoj i pravnoj nauci takav uporedni pogled na „berlinske“ i „sanstefanske“ teritorijalne dobitke uglavnom je izostao.
Pre svega zbog toga što su, s jedne strane, odredbe Berlinskog ugovora koje se tiču srpskih zemalja (Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Stare Srbije) u srpskoj nauci detaljno pretresane, dok, s druge strane, detaljna analiza sadržaja odredbi Sanstefanskog mirovnog ugovora do danas nedostaje.
To, međutim, nije smetalo srpskim istoričarima da u kratkim komentarima Sanstefanskog ugovora više od jednog veka iznova ponavljaju jedan te isti stereotip, koji je klasik srpske istoriografije Vladimir Ćorović sažeo u rečima: „Sanstefanski ugovor bio je veliko razočaranje za Srbe. Ruska diplomatija stvorila je na njemu Veliku Bugarsku, na čistu štetu srpskih interesa“. (12)
Po tome što je klauzule Sanstefanskog ugovora koje su se ticale Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine isključivo ocenjivao pod utiskom odredbi o teritoriji novoformirane autonomne bugarske kneževine, kao i po zaključcima za koje se neretko ne može naći uporište u tekstu Sanstefanskog ugovora, Ćorović u srpskoj istoriografiji ne samo da nije usamljeni slučaj, nego je takav pristup svojstven, nažalost, skoro svim srpskim autorima koji su pisali na ovu temu.
Teritorija Bugarske prema odredbama Sanstefanskog mira iz marta 1878. (Foto: Wikimedia commons/ Todor Bozhinov/CC BY-SA 3.0)Tek nedavno je Miloš Ković u jednom svom radu na temelju izvorne ruske i engleske građe ozbiljno doveo u pitanje dosadašnje dominantne stereotipe srpske istoriografije o Sanstefanskom ugovoru i ondašnjem odnosu zvanične Rusije prema srpskim zemljama. (13)
Na značaj komparacije odredbi Sanstefanskog mirovnog ugovora koje se odnose na srpske teritorije sa istim takvim odredbama Berlinskog ugovora ne utiče to što je Sanstefanski mirovni ugovor imao karakter, kako stoji u njegovoj preambuli, preliminarnog ugovora, (14) i da je posle samo četiri meseca temeljeno revidiran Berlinskim ugovorom.
„Sanstefanski ugovor bio je veliko razočaranje za Srbe“, kaže Vladimir Ćorović
Ako su neki od najautoritativnijih komentatora Berlinskog ugovora zaključili, da „naši planovi teritorijalnog širenja dobili su posle Berlinskog kongresa nov pravac“ i da je tada nastala i „promena političkog pravca“, (15) onda razlozi koji su daleko značajniji od puke naučne znatiželje nalažu da se teritorijalne klauzule Sanstefanskog mirovnog ugovora analiziraju u svetlu novog kursa teritorijalnog, a s njim i političkog i pravnog razvitka, koji je Srbija zauzela posle „ovoga (Berlinskog) fatalnoga kongresa za srpski narod“. (16)
Sanstefanska mapa – Srbija
Sanstefanskim mirovnim ugovorom Kneževini Srbiji je priznata bez ikakvih dodatnih uslova nezavisnost, a njena teritorija je uvećana za 150 000 kvadratnih milja. (17) Zanimljivo je da je detaljne podatke o novoj granici Srbije koja je bila predviđena Sanstefanskim ugovorom, do sada jedino predstavio ondašnji poznati srpski liberalni političar i otac Slobodana Jovanovića – Vladimir Jovanović, ali ih ni on nije analizirao u svetlu tadašnjih srpskih nacionalnih planova. (18)
U članu 3. Sanstefanskog mirovnog ugovora, nove granice nezavisne Srbije određene su tako da Srbija na zapadu dobija Mali Zvornik i Sakar, nakon čega bi dalje ka jugu i jugoistoku produžavala stara srpsko-turska granica, sve do visova Golije iznad Deževske doline; odatle bi se nova granica spuštala niz Deževsku dolinu tako što bi Srbiji pripala leva obala Deževske reke do njenog ušća u reku Rašku.
Posle toga bi nova srpsko- turska granica išla uzvodno uz Rašku do srednjovekovnog Trgovišta (Pazarišta) i to tako što bi Turskoj pripala leva obala Raške do ušća Deževske reke, a Kneževini Srbiji desna obala Raške; bilo je predviđeno da od Trgovišta nova srpsko-turska granica ide uz neimenovani potok, što je po svemu sudeći Sebečevska reka do njenog izvora, a odatle bi se spuštala takođe neimenovanim potokom do njegovog ušća u Ibar blizu sela Ribarića; od Ribarića nova granica se na istok protezala koritom Ibra do ušća Sitnice, tako što bi Kneževini Srbiji pripala leva obala Ibra, a Turskoj desna.
Reka Ibar u Kosovskoj Mitrovici (Foto: Wikimedia commons/GentiBehramaj/CC BY-SA 4.0)Od ušća Sitnice u Ibar nova srpsko-turska granica produžavala se na jug uzvodno koritom reke Sitnice do ušća Laba u Sitnicu, a onda uzvodno Labom do ušća „potoka Batince“, što je po svemu sudeći Batlavska reka ili Brvenica koja je leva pritoka Laba; nova granica bi dalje išla uz reku Brvenicu do njenog izvora, a potom na jug visovima Goljaka, odnosno vododelnicom Krive reke u Kosovskom Pomoravlju i Veternice; od planinskih visova Goljaka nova srpsko-turska granica je trebalo da ide najkraćom linijom do reke Veternice, na mestu gde se u ovu reku uliva Mijovački potok (reka), a odatle bi se protezala na istok masivom Kukavice, a potom spuštala se kod sela Kalimance na Južnu Moravu.
Odatle bi nova granica Srbije išla nizvodno Južnom Moravom do sela Stajkovca, pa bi se onda na istok protezala rekom Vlasinom do ušća Lužnice, a odatle severno na Ljuborađu, pa uz istočni obod Suve planine i potom pravom linijom na sever do ušća Koritničke reke u Nišavu kod Bele Palanke, koja je ostajala Srbiji; nova srpska granica od njenog silaska na obale Nišave protezala bi se dalje njenim koritom ka zapadu do sela Krupac na ulazu u Sićevačku klisuru, a odatle je bilo predviđeno da se najkraćom linijom poveže na severu sa starom srpsko-turskom granicom nedaleko od karaule Bare. (19)
Istim članom 3. Sanstefanskog mirovnog ugovora bilo je predviđeno da demarkaciju granične linije i konačno pitanje statusa pojedinih ostrva na Drini izvrši zajednička tursko-srpska komisija, uz saradnju jednog ruskog predstavnika, kao i da „bugarskom delegatu bude dopušteno učešće u radu komisije“, kada ona bude utvrđivala granicu između Kneževine Srbije i samoupravne bugarske Kneževine. (20)
Crna Gora
Članom 2. Sanstefanskog mirovnog ugovora priznata je, takođe, bezuslovno nezavisnost i drugoj srpskoj kneževini – Crnoj Gori. Prvim članom ovog ugovora predviđeno je teritorijalno proširenje Crne Gore na račun Turske od čak 200 kvadratnih milja, što je za 50 milja bilo više od proširenja koje Srbija dobila istim Ugovorom. (21)
Nova granica Kneževine Crne Gore trebalo je na zapadu da ide linijom od planine Dobroštice (masiv Orjena) pa kroz Bileću preko sela Korita do Gacka na severu, za koje je posebno u ugovoru naglašeno da će pripasti Crnoj Gori; od Gacka nova crnogorsko- turska granica trebalo je da se proteže na severoistok do sastava Pive i Tare u Šćepan polju, a odatle na sever niz Drinu do ušća Lima, čime bi Crnoj Gori po svoj prilici pripali i gradovi na desnoj strani Drine – Foča i Goražde.
Od ušća Lima granica bi se spuštala ka jugoistoku koritom ove reke do Prijepolja, a odatle bi se protezala istočno ka Rožaju, s tim što bi Bihor i Rožaje bili priključeni Kneževini Crnoj Gori; od Rožaja je granica trebalo da ide na jug ka masivu Žljeba iznad Peći, a onda bi se polukružno spuštala preko masiva Hajle, Koprivnika do najvišeg vrha Prokletija, Đeravice, pri čemu je Crnoj Gori trebalo da pripadne Rugovo.
Crna Gora je po Sanstefanskom ugovoru trebalo da dobije luku Bar
Dalje je nova crnogorska granica trebalo da zaobilazi Gusinje i Plav koji su ulazili u sastav Crne Gore, a potom bi se preko hotskih jezera, i po svoj prilici dolinom Cijevne, spuštala pravo na severnu obalu Skadarskog jezera; nova crnogorska granica trebalo je da u istočnom delu preseče Skadarsko jezero i da u pravoj liniji izbije na Bojanu, a da potom ide koritom ove reke do njenog ušća u Jadransko more, na kome je Crna Gora trebalo da po Sanstefanskom ugovoru dobije luku Bar. (22)
Sanstefanski mirovni ugovor se kod određivanja nove crnogorsko-turske granice u Hercegovini poziva na „liniju ukazanu na Carigradskoj konferenciji“. (23) Reč je o Konferenciji predstavnika šest evropskih velikih država potpisnica Pariskog mirovnog ugovora od 1856. godine – Rusije, Austro-Ugarske, Velike Britanije, Nemačke, Francuske i Italije, (24) koja je na rusku inicijativu održana u Carigradu u drugoj polovini decembra 1876. i prvoj polovini januara 1877. godine.
Kralj Nikola I Petrović Njegoš (Foto: Wikimedia/Calliopejen/Library of Congress)Učesnici Konferencije su u cilju sprečavanja dalje ratne eskalacije Velike istočne krize hteli da usaglase jedan program reformi za popravljanje statusa hrišćana u evropskom delu Turske, a pre svega u Bosni i Hercegovini i Bugarskoj. Predstavnici velikih sila su uspeli da usaglase program reformi, ali ga je Porta odbila uz prikrivenu podršku Velike Britanije. (25)
Iako su učesnici Carigradske konferencije odložili do novih pregovora pitanje teritorijalnih proširenja Crne Gore i Srbije, tzv. Londonskim memorandumom ambasadora šest velikih evropskih država od 31. marta 1877. godine, koji se direktno pozivao na Carigradsku konferenciju, konstatovalo se, da „što se tiče Crne Gore, države smatraju poželjnim, da se u cilju stabilnog i dugotrajnog smirivanja, njene granice koriguju i da bude omogućena slobodna plovidba Bojanom“. (26)
Rusija je po svemu sudeći imala u vidu ovu saglasnost drugih evropskih država oko potrebe izmene crnogorsko-turske granice u Hercegovini, pa se stoga samo u pogledu njene korekcije pozvala na ranije međunarodne dogovore.
Prema članu 1. Sanstefanskog mirovnog ugovora konačnu demarkaciju nove crnogorsko-turske granice trebalo je da izvrši jedna evropska komisija u čiji bi sastav ušli predstavnici turske i crnogorske vlade. Ona je bila ovlašćena da izmeni ugovorom predviđene granice prema lokalnim okolnostima i ukoliko je to „neophodno i pravično sa stanovišta uzajamne koristi i spokojstva obe države, pri čemu će svakoj od njih biti pružena odgovarajuća kompenzacija“. (27)
Kao svojevrsna garancija neprikosnovenosti novih teritorijalnih proširenja Kneževine Crne Gore, Sanstefanski ugovor je izuzimao teritorijalne tursko-crnogorske sporove iz nadležnosti rusko- austrougarske arbitraže, koja je prema ovom Ugovoru (čl. II) trebalo da rešava sve druge sporovi ili sukobe do kojih bi u budućnosti došlo između Turske i Crne Gore. (28)
BiH, Stara Srbija i Makedonija
Na Bosnu i Hercegovinu odnosio se član 14. Sanstefanskog mirovnog ugovora. Njime se Turska obavezivala da „neodložno“ sprovede u delo program reformi koji usvojen na Carigradskoj konferenciji od 15. januara 1877. i predočen zvaničnim predstavnicima Porte. (29)
Na ovoj Konferenciji predstavnici šest velikih evropskih država usaglasili su se da Bosna i Hercegovina sačinjavaju teritorijalno jedinstvenu pokrajinu u okviru Turske, ali sa širokom autonomijom. Na čelu autonomne bosansko- hercegovačke adiministracije nalazio bi se guverner, koga bi postavljao sultan na pet godina, uz saglasnost šest evropskih velikih država.
Bilo je predviđeno da tursku vojsku zameni lokalna milicija mešovitog verskog statusa, da Bosna i Hercegovina ima pravo da slobodno raspolaže polovinom svojih prihoda, kao i da narodni jezik postane zvanični jezik lokalne administracije. (30) Sanstefanski mirovni ugovor je predviđao da konačni oblik bosansko-hercegovačkae autonomije bude definisan zajedničkom saglasnošću Turske, Rusije i Austro-Ugarske. (31)
Prema članu 6. Sanstefanskog mirovnog ugovora novoosnovana autonomna tributarna bugarska kneževina pod turskim sizerenstvom i dvogodišnjim ruskim civilnim i vojnim protektoratom, od teritorija koje je u srpsko- turskom ratu oslobodila vojska Srbije dobila je Vranje sa celom vranjskom kazom, Pirot i Trn.
Osim toga bugarskoj Kneževini trebalo je da pripadne cela teritorija Stare Srbije i Makedonije južno i istočno u odnosu na liniju Kumanovo – Skopska Crna Gora – Tetovo – Korab, koju je Srbija u to vreme, a naročito u godinama koje su dolazile, skoro u celini smatrala srpskom teritorijom na koje je polagala istorijsko pravu. (32)
Zebrnjak, spomenik palim srpskim vojnicima u Prvom balkanskom ratu, Kumanovo (Foto: Wikimedia commons/Sashoilievski/CC BY-SA 3.0)Naime, prema uputstvu koje je pukovnik Katradži dobio u januaru 1878. od Vlade Srbije, Kneževina je od Rusije tražila da joj se budućim mirovnim sporazumom sa Turskom dodeli ceo prostor koji je označen kao „Kosovski Vilajet“, a koji je obuhvatao teritoriju od Višegrada i Foče na zapadu preko Bijelog Polja i Berana na jugozapadu do Debra na jugu i Štipa, Velesa i Ćustendila na istoku.
Srbija je tražila i teritorijalni pojas od Ćustendila preko Radomira, Dragomana, Belogradčika, Kule zaključno sa Vidinom. (33) Umesto tražene teritorije, Srbija je Kneževini Bugarskoj po odredbama Sanstefanskog mira trebalo da ustupi, prema računici Jovana Ristića, teritoriju na kojoj je živelo „i do 800 000 stanovnika“. (34)
Sledstveno tome, teritorija novoformirane samoupravne bugarske Kneževine, koja se prema Sanstefanskom mirovnom ugovoru prostirala od Drima do Crnog mora i od Kavale do Dunava, iznosila je ukupno 163 000 kvadratnih kilometara. (35)
Berlinsko revidiranje granica
U odnosu na preliminarni Sanstefanski mirovni ugovor, Srbija je članom 36. Berlinskog ugovora dobila teritoriju veću za 50 000 kvadratnih milja, koliko je iznosilo područje četiri novoosnovana okruga: Niškog, Pirotskog, Topličkog i Vranjskog. (36)
Od teritorija koje je srpska vojska oslobodila tokom srpsko-turskih ratova 1876/78. godina, Srbiji su oduzeti u korist Bugarske Trnska i Breznička kaza, a u korist turske Gnjilanska kaza, odnosno prostrano područje Kosovskog Pomoravlja. (37)
Od teritorija koje je dobila po Sanstefanskom ugovoru, Srbiji prema odredbama Berlinskog ugovora nije pripalo područje od Deževske reke do stare granice Srbije prema Raškoj, kao i značajna teritorija između desne obale Raške i leve obale Ibra, odnosno najveći deo Novopazarske i Mitrovačke kaze, sa izuzetkom samih ovih varoši.
Takođe, Srbiji Berlinski ugovor nije dodelio ni celokupno Malo Kosovo između Sitnice, Laba i Kopaonika, te uski pojas između Batlavske reke i Goljaka, koji joj je pripao prema Sanstefanskom ugovoru. Od teritorija koje je oslobodila u srpsko-turskim ratovima, a koje joj nisu pripale prema Sanstefanskom ugovoru, Berlinski kongres je Srbiji dodelio celu teritoriju Vranjske kaze sa gradom Vranjem, te Pirot i teritoriju od Pirota do Bele Palanke. (38)
Srbija je članom 36. Berlinskog ugovora dobila teritoriju veću za 50.000 kvadratnih milja
Berlinskim ugovorom je dvostruko smanjena teritorija Kneževine Crne Gore u odnosu na teritoriju koja joj je pripala prema Sanstefanskom ugovoru. (39) Granice Kneževine Crne Gore utvrđene članom 28. Berlinskog ugovora pomerene su u odnosu na granice Sanstefanskog ugovora istočno od puta Bileća – Korita – Gacko, ali su najveće izmene izvršene na severu, jer Berlinski kongres nije dodelio Crnoj Gori veliku teritoriju koja joj je pripala prema odredbama Sanstefanskog ugovora, od ušća Lima u Drinu na severu do reke Tare na jugu, kao i Berane, Bihor i Rožaje. (40)
Prema članu 25. Berlinskog ugovora Austro-Ugarska je dobila pravo da okupira Bosnu i Hercegovinu, kao i da u tzv. Novopazarskom sandžaku drži vojne garnizone i ima vojne i trgovačke puteve. (41) Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine imala je da bude sprovedena pod evropskim mandatom, kao „jedna mera evropske policije”, a s ciljem da se, rečju Dizraelija, „održi i obezbedi mir, da se uvede red i blagostanje i najzad ojača sama Porta”. (42)
Ideja autonomije Bosne i Hercegovine odbačena je pod opravdanjem, koje je obrazložio Andraši, da „u jednoj zemlji tako podeljenoj“ između pravoslavnih, muslimana i rimokatolika autonomija ne bi predstavljala garanciju „za ličnu i imovinsku bezbednost“. (43)
Grof Đula Andraši, ministar spoljnih poslova Austrougarske u vreme Berlinskog kongresa (Foto: Wikimedia commons/Public domain)Ovo je bilo tek puko formalno opravdanje okupacije, dok je stvarni razlog za odbacivanje tradicionalno ruske ideje o autonomiji Bosne i Hercegovine pod sultanovim suverenitetom, (44) izneo glavni predlagač okupacije Bosne i Hercegovine, britanski predstavnik grof Bendžamin Dizraeli:
„Ako Kongres oblasti o kojima je reč ostavi u stanju u kojem su one sada, iskočila bi nadmoćnost plemena slovenskog, plemena koje je malo raspoloženo da drugima pravdu odaje“. Predlog o austrougarskoj okupaciji Bosne i Hercegovine navodno „nije podnesen u interesu engleskom, nego u interesu mira cele Evrope“. (45)
Pritom Rusija nije mogla u Berlinu da se suprotstavi ovom predlogu, jer je peterburgška diplomatija već bila sebi vezala ruke tajnom Budimpeštanskom konvencijom koju je Rusija zaključila sa Austro-Ugarskom 15. januara 1877. i čijim je članom 7. Austro-Ugarska zadržala „pravo izbora momenta i načina zauzimanja Bosne i Hercegovine svojim trupama“. (46)
Preliminarni Sanstefanski mirovni ugovor pretrpeo je na Berlinskom kongresu najveće promene u delu u kome je regulisao status i teritoriju bugarske Kneževine. Umesto jedne teritorijalno ogromne samoupravne tributarne bugarske Kneževine, pod dvogodišnjim ruskim vojnim i civilnim protektoratom, Berlinskim ugovorom obrazovana je tributarna autonomna bugarska Kneževina pod turskim sizerenstvom i devetomesečnim ruskim protektoratom (članovi 6. i 7. Ugovora) i to na teritoriji između desne obale Dunava na severu, Crnog mora na istoku i planinskog masiva Balkana i stare granice Sofijskog sandžaka na jugu.
Južno od te linije osnovana je autonomna turska provincija Istočna Rumelija sa znatno manjim stepenom samostalnosti. (47) Najveći deo teritorija koje je srpska Vlada tražila od Rusije posredstvom pukovnika Katradžija, Berlinski ugovor je ostavio pod vlašću Turske, osim Ćustendila, Radomira, Belogradčika i Vidina koji su pripali autonomnoj bugarskoj Kneževini. Tako je Berlinski kongres Srbiji, rečju Vasilja Popovića, „uskratio Bosnu i Hercegovinu, ali joj je spasao Makedoniju i Staru Srbiju“. (48)
NASTAVAK JE DOSTUPAN OVDE.
Rad je prvi put objavljen u zborniku „Usklađivanje pravnog sistema Srbije sa standardima Evropske unije“, pod naslovom „Sanstefanski i Berlinski mirovni ugovori i srpske zemlje“, 2023. godine.
UPUTNICE:
(1) Jovanović, S., Država I, Beograd, 2005, str. 30; Marković, R., Ustavno pravo i političke institucije, Beograd, 2008, str. 151.
(2) Pavlović M., Srpska pravna istorija, Kragujevac, 2005, str. 261.
(3) Živanović, Ž., Politička istorija Srbije: u drugoj polovini devetnaestog veka, knj. 1, Beograd, 1923, str. 384; Jovanović, S., Vlada Milana Obrenovića, knj 2, Beograd, 2005, str. 218.
(4) Stanković, Đ. Đ., Nikola Pašić i jugoslovensko pitanje, knj. 1, Beograd, 1985, str. 134-135.
(5) Ekmečić, M., Dugo kretanje između klanja i oranja: istorija Srba u Novom veku 1492- 1992, Beograd, 2008, str. 298.
(6) Svoju ocenu Berlinskog ugovora Slobodan Jovanović započinje tvrdnjom da je on „promenio iz osnove stanje stvari na Balkanu, i s njime položaj Srbije“, stoga što „dotle vazalna kneževina pod sizerenstvom sultana i jemstvom Velikih sila, Srbija je postala nezavisna država“. Jovanović, S., Vlada Milana Obrenovića, knj. 2, str. 222. Zaključujući da je Berlinski kongres „imao višestruki značaj za srpsku ustavnu istoriju“, Miodrag Jovičić takvu ocenu vezuje, pre svega, za činjenicu, da „odlukama tog Kongresa priznata je puna nezavisnost Srbiji, čime je bila prekinuta svaka, mada poslednjih decenija samo formalna, vezanost za Tursku, a Srbija ušla u red suverenih evropskih država“. Jovičić, M., Leksikon srpske ustavnosti 1804-1918, Beograd, 1999, str. 22-23. Radoš Ljušić ističe „da su 1878. godina i sticanje nezavisnosti, posle 1804. i izbijanja Srpske revolucije, najznačajniji događaj u istoriji srpskog naroda u 19. veku“. Ljušić, R., Srpska državnost 19. veka, Beograd, 2008, str. 170.
(7) Stojančević, V., Srpski narod u Staroj Srbiji u Velikoj istočnoj krizi, Beograd, 1998, str. 115.
(8) Isto, 115-116.
(9) Pavlović, M., Srpska pravna istorija, str. 466.
(10) Živanović, Ž., nav. delo, str. 385.
(11) Stojančević, V., nav. delo, 116; Živanović, Ž., nav. delo, str. 378.
(12) Ćorović, V., Istorija Srba, Niš, 2001, str. 653.
(13) Kovič, M., Ot San-Stefano k Berlinu: serbskiй vopros v peregovorah meždu Rossieй, Avstro-Vengrieй i Velikobritanieй, Iz istorii Serbii i russko-serbskih svяzeй 1812 – 1912 – 2012, (otv. red. K. V. Nikiforov), Institut slavяnovedeniя RAN, Moskva, 2014, str. 106-121.
(14) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami 1856-1917, Moskva, 1952, str. 159.
(15) Jovanović, S., Vlada Milana Obrenovića, knj. 2, str. 220, 224.
(16) Cvijić, J., Aneksija Bosne i Hercegovine i srpski problem, Srpski pisci i naučnici o Bosni i Hercegovini, Beograd, 1995, str. 44.
(17) Jovanović, S., Vlada Milana Obrenovića, knj. 2, str. 198.
(18) Jovanović, V., Uspomene, Beograd, 1988, str. 409-410.
(19) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 161-162; Živanović, Ž., nav. delo, str. 377.
(20) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 162.
(21) Jovanović, S., Vlada Milana Obrenovića, knj. 2, str. 198.
(22) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 160.
(23) Isto.
(24) Pariski mirovni ugovor od 30. marta 1856. godine, kojim je završen Krimski rat, potpisale su Austrija, Francuska, Engleska, Pruska, Rusija, Sardinija i Turska. U momentu sazivanja Carigradske konferencije krajem 1876. godine umesto Pruske i Sardinije postojale su već ujedinjena Nemačka i Italija. Pavlović, M., Srpska pravna istorija, str. 315.
(25) Debidur, A., Diplomatičeskaя istoriя Evropы: ot Vensskogo do Berlinskogo kongressa (1814-1878), Tom II, Moskva, 1947, str. 469-471; Istoriя diplomatii, Tom vtoroй, Pod redakcieй V. P. Potemkina, Sostavili V. M. Hvostov i I. I. Minc, Moskva, Leningrad, 1945, 36-37; Ekmečić, M., Srpsko pitanje u Istočnoj krizi 1875- 1878, Dijalog prošlosti i sadašnjosti, Beograd, 2002, str. 208.
(26) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 156.
(27) Isto, str. 160.
(28) Isto, str. 161.
(29) Isto, str. 168.
(30) Debidur, A., nav. delo, str. 470; Jovanović, V., nav. delo, str. 361; Ekmečić, M., Dugo kretanje između klanja i oranja, str. 297; Ekmečić, M., Srpsko pitanje u Istočnoj krizi 1875-1878, str. 208. Još je zajedničkim Berlinskim memorandumom Rusije, Nemačke i Austro-Ugarske od 13. maja 1876. godine bilo predviđeno sprovođenje reformi u Bosni i Hercegovini pod rukovodstvom jednog turskog komesara i mešovite komisije sastavaljene od lokalnih bosansko-hercegovačkih predstavnika, kako muslimana, tako i hrišćana, kao i pod nadzorom konzula i delegata velikih evropskih država. Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 143.
(31) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 168.
(32) Isto, str. 163-164.
(33) Jovanović, V., nav. delo, str. 404-405.
(34) Stojančević, V., nav. delo, str. 104.
(35) Ćorović V., Istorija Srba, str. 653.
(36) Jovanović, S., Vlada Milana Obrenovića, knj. 2, str. 218.
(37) Stojančević, V., nav. delo , str. 104, 107.
(38) Isto, str. 171-172.
(39) Živanović, Ž., nav. delo, str. 381; Jovanović, V., nav. delo, str. 433.
(40) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 194.
(41) Isto, str. 193.
(42) Geršić, G.,, Položaj Bosne i Hercegovine i ostrva Kipra, Beograd, 1893, str. 21, 75.
(43) Pavlović, M., Srpska pravna istorija, str. 465.
(44) Ćorović, V., Političke prilike u Bosni i Hercegovini, Beograd, 1939, 21.
(45) Pavlović, M., Srpska pravna istorija, str. 466.
(46) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 152; Istoriя diplomatii, Tom vtoroй, 37-38, 49.
(47) Sbornik dogovorov Rossii s drugimi gosudarstvami, str. 182-185.
(48) Popović, V., Evropa i srpsko pitanje: u periodu oslobođenja 1804-1918, Beograd, 2020, str. 136.
Izvor: Novi Standard
Naslovna fotografija: Wikimedia/Anton von Werner/Javno vlasništvo
BONUS VIDEO:
