Iako kulturološki izuzetno bliski, Srbi i Rumuni kao da su se nekako zaboravili u HH i na početku HHI vijeka. Kumovalo je tome mnogo šta: prezir svih građana SFRJ prema siromašnoj i nerazvijenoj Rumuniji, potonje svrstavanje Rumunije i Srba u dva različita geopolitička bloka devedesetih godina.
Nije tradicionalnom prijateljstvu naročito pogodovala ni nadasve čudnovata ekonomska situacija u Rumuniji nakon njenog pristupanja Evropskoj uniji, a naročito se blagotvornom nisu pokazale aspiracije Rumunije da bude „matica“ cjelokupne romanofone zajednice na Balkanu, od Istre, od Helade i od Dobrudže do Albanije.
Kako to izgleda, mogli smo da vidimo i na primjeru Timočke krajine, a danas su gotovo zaboravljeni dramatični dani u kojima je tadašnji predsjednik Srbije, Boris Tadić pokušavao da razrješi rumunsku blokadu srpskom kucanju na vrata EU tako što je odobrovoljavao Trajana Baseskua, svog rumunskog kolegu.
Izvan srpskog vidokruga ostale su ovih dana dvije važne vijesti iz rumunskog crkvenog života. Jedna bi trebalo da nas obraduje, druga da nas zabrine. No da bismo uopšte mogli da raščitamo njihovo značenje, dobro bi bilo da se podsjetimo pojedinih aspekata rumunskog crkvenog života i nacionalnog identiteta.
„Mi smo iz Rima“
Korijene savremenog rumunskog nacionalnog identiteta valja tražiti u ljetopiscima sa početka XVII vijeka. Danas često navođeni i znameniti ljetopisac Georgije Urake (1590-1647) napisao je Ljetopis moldavske zemlje u kome je – tada još na crkvenoslovenskoj ćirilici – ostala zapisana njegova rečenica „de la Rim ne trađem“ („mi smo iz Rima“) čime je započela izgradnja savremene rumunske samosvijesti.
Urake, inače unijatski sveštenik i diplomac jezuitske škole iz poljsko-litvanskog Lavova, među prvima je ustvrdio lingvističko proishođenje rumunskog jezika od latinskog, ne zaboravljajući, ipak, ni njegove snažne veze sa srpskim i drugim slovenskim jezicima.
Urake je takođe insistirao na zajedničkom porijeklu stanovništva tri velike cjeline koje Rumuni nastanjuju danas – Moldavije (koju ne treba miješati isključivo sa Republikom Moldavijom), Vlaške i Transilvanije. Njegova lingvističko-religijska filosofija bila je praktična koliko i dugovječna: kao „grko-vizantinac“, Urake je posmatrao svoje mjesto i mjesto svoga naroda kroz prizmu jedne kontaktne i temeljno ambivalentne kulture: „mi smo iz Rima“ označavalo je ne samo lingvističku činjenicu već opravdanje osjećanja pripadanja Zapadu, dok su književne, liturgijske i narodne tradicije i dalje upućivale na zajedništvo sa „Vizantijom“, budući da je u to doba bogoslužbeni jezik i dalje bio crkvenoslovenski, pismenost – ćirilična, a narodna vjera snažno ukotvljena u sintezi pravoslavlja i narodne mitologije zajedničke sa Srbima i Bugarima.
Ova dvosmislenost i danas je najznačajnija odlika rumunske kulture i identiteta. U njenom konstruktivnom i počesto pretjeranom vidu, ona se čak i kod najpravoslavnijih revnitelja ispoljava kao poimanje o „jedinoj latinskoj pravoslavnoj naciji“ koja je kao takva „predodređena da bude most između Istoka i Zapada“.
Ovakvo shvatanje predstavlja ujedno jednu vrstu rumunskog nacionalnog konsenzusa ali je značenje tog sebepoimanja vrlo različito u zavisnosti kom društvenom ili političkom fragmentu rumunskog društva pripadate.
Statua Kapitolske vučice ispred Palate kulture u Temišvaru, dar grada Rima iz 1926. (Foto: Wikimedia commons/Willy Pragher/CC BY 3.0 de)Tako će rumunska gradska inteligencija, od tada do danas, sa žaljenjem shvatati svoje „istočnjaštvo“, vajkajući se uvijek koliko bi bili srećniji, a Rumunija „prosperitetnija“ da se umjesto slovensko-vizantijskog obreda u Rumuniju doselio onaj „čisto latinski“.
Iako je narod i danas ostao vjeran svom pravoslavlju i “vizantinizmu”, inteligencija je uspjela da i širokim narodnim masama stvori kompleks „latinskog osrtva u slovenskom moru“. A on je prisutan i jak. U njemu su korijeni rumunske rusofobije, ali i ne baš prijatnog odnosa prema Bugarskoj.
U tom smislu bi istorijska i dalje prisutna srbofilija bila prije izuzetak nego pravilo, a propagandno djelovanje NATO centara, naročito od 1999, trudi se da aktivno stvori širok srbofobni sentiment na tragu priče o „Rumunima koje Srbija na silu pravi Vlasima u Timoku“.
Ekonomsko podizanje Rumunije, njeno uključivanje u NATO i EU donijeli su toj zemlji vrlo protivrječne plodove: sa jedne strane osjećanje da „nikada više ruska stopa neće kročiti na rumunsko tle“, kao i osjećaj da savremena Rumunija ima „istorijsku misiju da bude matica svim Rumunima od Balkana do Ukrajine“ (uključujući i Republiku Moldaviju), dok sa druge strane rumunski EU pasoš – toliko značajan kao propagandno sredstvo u Timoku ili Moldaviji – raselio je samu Rumuniju do razmjera nacionalne katastrofe.
Iako je narod ostao veran svom pravoslavlju i “vizantinizmu”, inteligencija je uspela da stvori kompleks „latinskog osrtva u slovenskom moru“
I za vrijeme komunizma, narod preko Dunava nije nikada sasvim izgubio svoju vezu sa Rumunskom pravoslavnom crkvom, dok je period nakon pada Čaušeskua doživljen kao period i crkvenog prosperiteta i ekspanzije. Crkve se obnavljaju i grade, monaški i parohijski život uređen je kao rijetko u kojoj pomjesnoj Crkvi.
Veliki monaški centri poput Sinaje, Sihastrije, Pjatru Njamca, Agapije, okupljaju stotine monaha. Crkva je povezana sa narodom. Devedesetih je skoro svaki episkop poželio da ima svoj bogoslovski fakultet, pa ih je u jednom trenutku bilo 18 – u poređenju sa svega pet prije pada Čaušeskua.
Rumuni su, zahvaljujući pominjanoj autopercepciji „latinskih pravoslavaca“ vrlo rano prihvatili učešće u ekumenskom pokretu kao privlačan način da se ostvare karijere u Ženevi – Svjetski savet crkava oduvijek je bio prepun rumunskih kadrova (još od vremena o. Jovana Brije).
Pa ipak, manastirsko i narodno pravoslavlje uvijek se nekako opiralo tom osjećaju kulturološke servilnosti koji je provejavao kroz nekritički ekumenizam. Djela o. Justina Popovića široko su prihvaćena i vrlo popularna među monasima i parohijskim sveštenstvom, dok se rumunska akademska teologija njima i oduševljava ali ih ponekad kritikuje na tragu srpskih NATO teologa, kao „skučena“ i „nacionalistički obojena“.
Fašistička žitija
Ovdje nas susreće naša prva vijest: povodom 100 godina od proglašenja Patrijaršije, Rumunska pravoslavna crkva odlučila je da kanonizuje nekolicinu znamenitih ličnosti HH vijeka. Među njima su i kod nas voljeni starac Kleopa iz Sihastrije i prota Dimitrije Staniloje, najvažniji rumunski teolog HH vijeka, čija su djela našla svoje mjesto i u srpskoj bogoslovskoj misli.
Pored nesumnjivo podvižničkog života i velikog duhovnog autoriteta, svi navedeni novoproslavljeni oci Crkve pretrpjeli su ozbiljne represije od strane komunističkog režima.
Zašto se onda glasilo NATO pravoslavlja javilo da njihovu kanonizaciju nazove ni manje ni više nego „Fašistička žitija: nedavna kanonizacija svetitelja u Rumunskoj Pravoslavnoj Crkvi“, da bi odgovori na pomenutu paškvilu bili oprezno formulisani kao „Dimitrije Staniloje – kompleksna figura“?
Rumunski teolog Dimitrije Staniloje (1903-1993) (Foto: pemptousia.com)Riječ je o svojevrsnom specifikumu međuratne rumunske inteligencije, uključujući i crkvenu, koja se, sasvim na tragu ondašnjih duhovnih kretanja, približavala pozicijama hrišćanskog nacionalizma. Danas je jedinstvena slika ove epohe ona „Željezne garde“ koja se olako post factum oslikava kao fašistička i antisemitska.
U pitanju su bila duhovna kretanja mnogo kompleksnijeg profila, a unutar njih pravoslavni teolozi su zauzimali pozicije koje su bile više okrenute unutrašnjoj misiji i obnovi svetootačkog predanja nego što su se zanimali geopolitikom.
Otac Dimitrije Staniloje, čovjek koji je po svom zamahu ravan vladiki Nikolaju i ocu Justinu kod nas, stavljen je na listu za blaćenje ne zbog svog „fašizma“ već zbog jasne i nedvosmislene teologije nacionalnog identiteta kao važnog aspekta hrišćanskog života. Ova podjela na pljuvače i apologete novoproslavljenih svetitelja pokazuje nam pukotinu u rumunskoj teologiji: ona NATO provinijencije nastaviće da blati sopstvene svetitelje, ona nacionalnog karaktera neće se obazirati na bačeno blatno.
Moldavsko pitanje
Ipak, da savremeni rumunski nacionalizam i NATO geopolitički planovi znaju i da nađu zajedničke interese pokazuju najave posjete rumunskog patrijarha Danila tzv „Basarabijskoj mitropoliji“ – crkvenoj strukturi Bukurešta na teritoriji Republike Moldavije.
Iako je Moldavija od početka XIX vijeka u sastavu Moskovske patrijaršije, rumunsko shvatanje ovu zemlju doživljava kao sastavni dio svog nacionalnog, jezičkog i kulturnog prostora. Za takvo gledište postoje razlozi za i protiv, ali oni ne bi smjeli da utiču na kanonski poredak Crkve.
Do sada se Rumunska pravoslavna crkva uglavnom nije obazirala ni na proteste Moskve kada je u pitanju R. Moldavija, kao ni na naše proteste kada je u pitanju njeno nekanonsko širenje u Timoku. Ni SPC ni Moskovska patrijaršija nisu željele da produbljuju već duboko rasječeno tkivo Crkve prekidom zajedničarenja sa Bukureštom, ali najavljena posjeta Njegove Svetosti patrijarha Danila može da predstavlja ozbiljan korak u tom pravcu.
Rumunski patrijarh Danilo (Foto: Ziarul Lumina al Patriarhiei Romane)Naime, time bi Bukurešt jasno saopštio cijeloj pravoslavnoj crkvi da Moldaviju smatra isključivo svojom kanonskom jurisdikcijom, što bi, osim crkvenih, imalo i političke posljedice po tu na ravne časti razdjeljenu zemlju.
Ovakav razvoj događaja mitropolit zaporoški Luka već sagledava kao izvor moguće katastrofe, pozivajući se i na pronicljivu konstataciju mitropolita bačkog Irineja o tome da situacija u Moldaviji „nije diktirana nikakvim problemom, a još manje bilo kakvom stvarnom nuždom“.
To znači da je djelovanje Bukurešta na „moldavskom pravcu“ zapravo pokušaj da se nestabilna geopolitička situacija u Moldaviji i Ukrajini iskoristi kako bi se konačno legalizovali „teritorijalni dobici“ za Bukurešt, na liniji: najprije crkveno prisajedinjenje Moldavije Rumuniji, zatim ono državno.
U glavama planera NATO pravoslavlja ovaj front Moskve i Bukurešta u Kišinjevu podgrijava nade da bi iz pragmatičnih razloga patrijarh Danilo priznao nekanonske strukture u Ukrajini za kanonske. To, međutim, za sada nije izvjesno. Priznati njih znači priznati kršenje kanona i papski autoritet Fanara, a Rumuni, ipak, i dalje nisu spremni na taj korak. Ako ni zbog čeg drugog – onda zbog svog nacionalizma.
Naslov i oprema teksta: Novi Standard
Izvor: Pečat
Naslovna fotografija: patriarhia.ro
BONUS VIDEO:
