Nedugo po ulasku nemačkih trupa u Beograd aprila 1941, preko puta Skupštine, u zgradi Glavne pošte u Takovskoj ulici, bila je smeštena jedna od najčudnijih institucija u okupiranoj Srbiji tokom Drugog svetskog rata. Svakog dana luksuzni crni automobil s registarskim tablicama „CD ZA 76“, okićen zastavom, dovozio je na posao zaposlene u kancelariju na čijem ulazu je stajala metalna tabla sa grbom NDH i ustaškim simbolom. Bilo je to zvanično diplomatsko predstavništvo Nezavisne Države Hrvatske u okupiranoj Srbiji.
Pored izdavanja dokumenata i „zaštite hrvatske manjine“ u Srbiji, konzulat NDH se tokom tri godine postojanja bavio uglavnom odnosima Nedićevog političkog aparata i ustaške vlasti, pokušajući čak i da izdejstvuje sastanak Milana Nedića i Anta Pavelića, kao i obaveštajnim radom. Ustaški operativci vršljali su Beogradom, prijavljujući nadređenima u Zagrebu i nemačkim okupacionim vlastima sumnjive delatnosti, uključujući i pevanje „nedoličnih“ pesama u savamalskim kafanama u kojima se vređao Pavelić, tragali su za beogradskim telefonskim pretplatnikom Josipom Brozom, pratili četničke komandante i episkopa Nikolaja Velimirovića…
Dok je NDH u Jasenovcu i drugim logorima smrti sprovodila genocid nad Srbima, Jevrejima i Romima, konzul iste marionetske tvorevine koja je te zločine sprovodila slobodno se šetao Beogradom, što je jedna od bizarnijih epizoda Drugog svetskog rata.
Ustaška diplomatija
Odmah po proglašenju Nezavisne Države Hrvatske 10. aprila 1941, ustaški režim je krenuo sa uspostavljanjem državnih struktura, uključujući i one diplomatske. Kako je to izgledalo, vidi se, pored ostalog, i iz nemačkih i italijanskih izveštaja. Opunomoćeni nemački general u Hrvatskoj Glez fon Horstenau ustašku vlast posmatrao je kao bandu zločinaca nesposobnu za bilo šta sem za ubijanja i pljačke.
Ali, ustašama je diplomatija bila važna. U prva dva meseca postojanja Nezavisne Države Hrvatske, ministar spoljnih poslova NDH bio je lično Ante Pavelić, da bi od juna 1941. to mesto preuzeo Mladen Lorković, jedan od njegovih najbližih saradnika. Namera ustaških vlasti bilo je traganje za državama koje bi priznale njeno postojanje.
U tome nisu imale mnogo uspeha. Pored sila Osovine, NDH su priznale samo države pod njihovom kontrolom i uticajem. Bile su to Mađarska, Bugarska, Slovačka, Finska, Rumunija i Frankova Španija. Van Evrope, to su bili samo azijski protektorati pod upravom Japana. Iako se NDH godinama trudila da je Vatikan prizna kao državu, čak je u maju 1941. bio upriličen i sastanak pape Pija XII i Pavelića, do toga nije došlo.
Diplomatija NDH je, koliko je mogla i umela, širila svoju mrežu po Evropi. Tako su otvorena poslanstva u Berlinu, Bratislavi, Budimpešti, Bukureštu, Rimu i Sofiji, a konzulati u Rijeci, Beču, Minhenu, Pragu, Gracu, Ljubljani i – u Beogradu.
Ured za putovnice
Prvi „diplomatski“ predstavnik Nezavisne Države Hrvatske u Beograd je došao već krajem aprila 1941. Bio je to kapetan Josip Lončarević, oficir za vezu NDH kod nemačkog zapovednika okupirane Srbije, koji je na to mesto postavljen od strane Slavka Kvaternika. Po dopisima koje je slao iz Beograda, glavnina posla koja se nalazila u njegovom delokrugu bilo je pitanje Hrvata u Srbiji i organizovanje njihovog preseljenja u Hrvatsku. U dopisima zagrebačkoj centrali žalio se na prenatrpanost poslom, tražeći ispomoć. Ona je uskoro i došla u vidu sekretara Vojina Gakovića koji mu je postao desna ruka. Ironično, Vojin Gaković je bio Srbin rodom iz Bosanskog Novog (danas Novi Grad).
Diplomatsko predstavništvo NDH u Beogradu je prvobitno funkcionisalo pod nazivom „Hrvatski klub – Ured za putovnice“, nastavljajući delatnost nekadašnjeg Hrvatskog kluba koji je u predratnom periodu okupljao beogradske Hrvate. Iako ovaj ured još uvek nije imao potpune obrise „zvaničnog“ diplomatskog predstavništva, u delokrugu njegovog rada nalazilo se izdavanje putnih dokumenata, kao i dozvola za ulazak ili izlazak iz NDH.
Pasoš (putnica) NDH (Foto: Sadko, Wikipedia, CC BY 4.0)Sedište „Ureda za putovnice“ nalazilo se najpre u zgradi Glavne pošte u Takovskoj, da bi kasnije bio smešten na Terazijama broj 12.
Najveći broj podataka o radu beogradskog konzulata NDH nalazi se u depešama koje su njegovi službenici slali Ministarstvu vanjskih poslova u Zagrebu. Danas se ta građa nalazi u Državnom arhivu Hrvatske u Zagrebu i otvorena je za javnost.
Deo ovih dokumenata prvi je u Zagrebu 1995. objavio hrvatski novinar i publicista Aleksandar Vojinović u knjizi NDH u Beogradu, koja i danas predstavlja jedini opširniji rad o ovom konzulatu, ukoliko se ne računa diplomski rad Petra Milosavljević o konzulatu koji je odbranjen 2018. na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Pitanje Zemuna
Kako se iz arhivskih dokumenata vidi, goruće pitanje koje se nalazilo pred konzulatom NDH u Beogradu na početku rata bio je status Zemuna. Nemački vojni zapovednik okupirane Srbije zastupao je stav da Zemun sa okolinom mora da ostane pod njihovom kontrolom, najpre zbog aerodroma koji se nalazio na teritoriji Zemuna i potrebe za smeštajem i snabdevanjem nemačke vojske.
S druge strane, ustaše su insistirale na pripajanju Zemuna Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. U tim zahtevima je posebno bio istrajan Tihomir Vincetić, koji je u međuvremenu postavljen za diplomatskog predstavnika ustaške vlasti u Beogradu, prvobitno kao direktor „ureda“, a kasnije sa titulom vicekonzula. Na tom mestu je ostao sve do oktobra 1944.
Pitanje Zemuna, na kom je Vincetić posebno insistirao u pregovorima sa nemačkim vojnim zvaničnicima, bilo je veoma značajno za Nezavisnu Državu Hrvatsku, pored ostalog i zbog teritorijalnih gubitaka jer cu nakon sloma Kraljevine Jugoslavije Italijani dobili Dalmaciju. Zemun se tražio kao kompenzacija za ustupke učinjene Italiji.
Dok je NDH u Jasenovcu i drugim logorima smrti sprovodila genocid nad Srbima, Jevrejima i Romima, konzul iste marionetske tvorevine koja je te zločine sprovodila slobodno se šetao Beogradom
Iako su tokom pregovora nemački zvaničnici insistirali na ostanku Zemuna u njihovim rukama, posebno je u tome bio istrajan Franc Nojhauzen, krajnju odluku je doneo Zigfrid Kaše, siva eminencija nacista u NDH. Tome je doprineo i Vincetićev rad iz Beograda i njegove upozoravajuće depeše ustaškim vlastima da postoji mogućnost da Nemci Zemun predaju na upravljanje tadašnjoj Komesarskoj upravi Milana Aćimovića, koju je krajem avgusta 1941. nasledila Nedićeva vlada.
Krajem leta 1941. nemačka okupaciona i ustaška vlast sklopile su dogovor o pripajanju Zemuna NDH, ali sa nizom ustupaka Nemcima, prevashodno u ekonomskom pogledu, kao i predajom potpune ingerencije nad koncentracionim logorom Staro sajmište.
Spomenik Staro Sajmište (Foto: Wikimedia/Pinki)O ponosu ustaške vrhuške zbog priključenja Zemuna Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, slikovito svedoči poštanska marka sa motivom Palate Komande vazduhoplovstva u Zemunu, koja je nedugo zatim puštena u promet.
Kako bi uredili Zemun po svojoj meri, ustaše su najpre preimenovale nazive zemunskih ulica. Tako je Glavna ulica postala Ulica Anta Pavelića, a Gospodska je dobila naziv Ulica Adolfa Hitlera. Ulice su dobili i Mile Budak, Mladen Lorković, Herman Gering…
Po prelasku Zemuna u ustaške ruke, kako bi izbegao progone, dobar deo Srba se odmah preselio u Beograd.
Odnosi sa Nedićevom vladom
Po uspostavljanju konzulata NDH u Beogradu, ubrzo je došlo do zvaničnih kontakata sa predstavnicima Nedićeve vlade. Konzulat je tokom jesenjih meseci 1941. posetio advokat Radivoje Vorkapić, čovek od najvećeg poverenja Milana Nedića, sledio je zvanični susret vicekonzula Tihomira Vincetića sa pomoćnikom Nedićevog ministra unutrašnjih poslova, kada je utanačena poseta predstavnika Nedićeve administracije Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Kao specijalni izaslanici Nedićeve vlade u Zagreb su otišli advokat Radivoje Vorkapić i Vojislav Radovanović, izbeglica iz Zagreba, koji je pre rata bio urednik lista Srpska riječ.
Vorkapić i Radovanović su imali zvanične sastanke sa Antom Pavelićem i Andrijom Artukovićem. Njihova misija je, cinično, bila poboljšanje položaja Srba u NDH. Kako je Vojislav Radovanović početkom devedesetih godina rekao u razgovoru sa Aleksandrom Vojinovićem, autorom knjige NDH u Beogradu, Pavelić mu je tokom sastanka navodno obećao da progona Srba neće više biti, kao i da će biti dozvoljen slobodan rad Srpske pravoslavne crkve. Na pitanje gde se nalaze Srbi čiji je spisak Radovanović doneo u Zagreb, Pavelić mu je navodno odgovorio da nema informacija. Sve tri stvari su, naravno, bile velika laž.
Odnosi Nedićeve vlade i konzulata NDH održavali su se sve do kraja rata. U arhivskim dokumentima se vidi da su Nemci pokušavali i da ih unaprede. To je najuočljivije iz izveštaja Feliksa Benclera od 11. septembra 1941, u kom on piše da je Zigfrid Kaše, nemački poslanik u Hrvatskoj, uspeo da uspostavi kontakt između Pavelića i Nedića, i da je čak planiran i njihov susret, do koga navodno nije došlo usled Nedićevog odbijanja.
Nedićev izaslanik Vojislav Radovanović je kasnije govorio i o zloupotrebama činovnika konzulata NDH i nizu prevaranata koji su se u Beogradu predstavljali kao bliski ustaškoj vlasti. Oni su od izbeglih Srba iz Hrvatske i Bosne uzimali dragocenosti i novac kako bi pribavili informacije ili dozvole za prelazak u Srbiju njihovih srodnika i prijatelja koji su ostali u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Od toga najčešće nije bilo ništa.
U samoj arhivi konzulata, inače, gotovo da nema reči o stradanju Srba u NDH. U njoj se mogu naći tek nekoliko molbi za proveru statusa pojedinih Srba. Tako je konzulat u februaru 1944. odgovorio jednoj majci da joj je sin Mijo Funduk poginuo u partizanima, dok je molba jednog Srbina da se vrati u NDH, i to na samom kraju rata, odbijena.
Prevara je bilo i sa druge strane. Tako je izvesni Miljenko Falović nudio konzulatu poverljive informacije o kontaktima Nemaca i četničkog komandanta Jezdimira Dangića, a zauzvrat tražio dozvolu za odlazak u NDH, koju je i dobio. Po povratku je uhapšen zbog šverca i sproveden u Zagreb, ali je nekako uspeo da pobegne uz pomoć italijanskih vojnika, kojima se predstavio kao Italijan. Naposletku je ipak pao u ruke ustaša, a njegova konačna sudbina je nepoznata.
Generalni konzul Nikšić
Početkom 1942. „Hrvatski klub – Ured za putovnice“ zvanično je preimenovan u „Konzularno predstavništvo NDH u Beogradu“. Kako Nedićeva vlada nije imala nikakve ingerencije u spoljnoj politici – zbog čega do kraja rata nije imala Ministarstvo spoljnih poslova – postojanje konzulata NDH je isključivo bilo u nadležnosti nemačke okupacione uprave, koja je njegov rad odobrila nizom dokumenata, među kojima je i potvrda o „vidiranju“, tj. međusobnom priznavanju putnih isprava između NDH i nemačke okupacione uprave u Srbiji.
Diplomatski predstavnici NDH bili su gosti na mnoštvu događaja u Beogradu, tako je ostala sačuvana i fotografija na kojoj se vidi konzul NDH na komemoraciji caru Borisu 1943. u bugarskoj ambasadi. Kako bi izgradili sliku nove Evrope i mnoštva naroda koji ih podržavaju, Nemci su u gotovo svim okupiranim glavnim gradovima pravili slične diplomatske igrokaze satelitskih država.
O „odomaćenosti“ konzulata u Beogradu svedoče i računi na kraju 1941. godine. Tako je konzulat platio izradu pečata u čuvenoj beogradskoj pečatoreznici, kancelarijski materijal (najvećim delom hartiju za pisanje), ali i bonuse („pripomoć“) zaposlenima. Na spisku izdataka našli su se i troškovi selidbe osoblja.
Prvi zvanični diplomatski predstavnik određen odlukom Ministarstva vanjskih poslova NDH i u iz odobrenje nemačke okupacione uprave bio je Ante Nikšić, koji je početkom 1942. godine postavljen na mesto generalnog konzula NDH u Beogradu. Nikšić je bio pravnik po profesiji i jedan od ljudi iz bliskog okruženja Pavelića.
Ante Nikšić je u Beograd stigao u aprilu 1942, a odmah po dolasku bio je primljen u zvaničnu audijenciju kod Feliksa Benclera, specijalnog izaslanika Ministarstva spoljnih poslova Trećeg rajha kod vojnog zapovednika okupirane Srbije, ali i kod niza drugih nemačkih zvaničnika.
Nedugo po dolasku na mesto konzula, Nikšić je pokazao svoju ustašku fanatičnost. Sa mesta sekretara smenjen je sekretar Vojin Gaković, zbog srpskog porekla. O tom slučaju Nikšić ovako izveštava Zagreb:
„Na svoje najveće iznenađenje ustanovio je potpisani, da je u uredu častnika za vezu namješten kao podvomik Vojin Gaković, izbjeglica (prebjeg) iz Bosanskog Novog, pravoslavne vjere, rođen 1913. godine, koga je još pred godinu dana i više namjestio tadanji častnik za vezu g. Lončarević.
Isti Gaković potpuno je nepouzdana osoba i sada vrši već osam mjeseci tu službu, a da ne dobija nikakvu plaću. Jasno je sliepcu da ovoga čovjeka, bivšeg općinskog činovnika, svakako netko plaća.
Vojin Gaković imade da dobije od naše države zaostatak od nekih 16.000 kuna (dinara). Umoljava se najžurnije posredovati, da taj novac bude smjesta dostavljen častniku za vezu radi isplate Gakovića, jer se već i tako prieti da će podnieti prijavu na Vrhovnog Zapovjednika Srbije, g. generala Badera, ako do 1. kolovoza o.g. ne primi zaostatak.“
Maketa spomen-područja Jasenovac ispred spomenika „Kameni cvet“ (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)Nikšić nije bio zadovoljan ni ostalim osobljem u konzulatu. Reč je bila o telohraniteljima Vlahu Matičeviću i Tonku Glavanu, ustaškim simpatizerima iz Dubrovnika, koji su pred rat hapšeni zbog antidržavne delatnosti, ali i zbog kriminala. Ostalo je zabeleženo da su i kao članovi konzularnog osoblja učestvovali u pljačkama Jevreja, krijumčarenju robe iz Zemuna i crnoberzijanstvu. U izveštaju beogradskog konzulata Ministarstvu vanjskih poslova NDH u Zagrebu od 5. novembra 1941 stoji:
„Matičević i Glavan zaplijenili su od beogradskih Židova u Dubrovniku zlata i dragulja u vrijednosti od nekoliko milijona kuna, što je također doneseno u Zagreb i predano našim vlastima.
Matičević je sve ovo radio kao općinski činovnik, a Glavan kao činovnik okružnog ureda, te ovi nikada ne bi bili napustili Dubrovnik i ostavili svoja mjesta da ih nijesu Srbi dubrovački, kao i četnici i ostali proti njih kojih su se oni bojali, prijavili talijanskim vlastima i tražili njihovo uhićenje, radi gorenavedenih njihovih herojskih djela.
Napominjem da je neki Kovačević, koji je skupa radio sa Matičevićem i Glavanom, bio uhvaćen od talijanskih vlasti i koji se je pred strahom od streljanja bacio sa trećeg kata zatvora u kojem je bio zatvoren, te ostao teško ozljeđen.
Sve ovo je jedna blijeda slika o požrtvovnom i nesebičnom radu za hrvatsku stvar Matičevića i Glavana, jer imam informacija da su Matičević i Glavan, i u ona vremena kada je u Dubrovniku bio veoma mali broj Hrvata, vodili borbu sa nekim Žilom i raznim orjunašima i četnicima, koji su bili strah i trepet Dubrovnika.
Znajući za sve ovo, smatrao sam svojom dužnošću da ovakovim našim omladincima, dok se prilike u Dubrovniku ne srede, dadem mogućnosti pristojnog života, time što sam ih privremeno dodijelio na rad našoj konzularnoj agenciji u Beogradu u svojstvu gorespomenutom.“
Ovoj dvojici glave će doći crnoberzijanstvo u Beogradu, otvaranje diplomatske pošte, prisluškivanje razgovora osoblja i prevare izbeglica: „Mnogo puta prilikom dolaska stranaka i donošenja raznih putnih izprava radi viziranja, komentarisali su kako će se vizumi izdati osobito Srbima, jer je posrijedi interes – bječve, konjak i ostalo.“ U aprilu 1942. Glavan i Matičević su vraćeni u Nezavisnu Državu Hrvatsku, a njihova dalja sudbina je nepoznata.
I službenice konzulata bile su na udaru, što se vidi u dopisu iz jula 1944:
„Kod nekih državnih službenika ženskog spola opaža se baš protivno, te unatoč težkih prilika i slabih novčanih sredstava oblače se razkošno i nerazmjerno svojim prihodima.
Da bi se ove nezdrave pojave uklonile iz državnih ureda određuje se sliedeće:
Strogo se zabranjuje svom ženskom osoblju dolaziti u ured:
1) u svilenim čarapama;
2) nabojadisanih ustnica i nokata i;
3) pušiti u uredu za vrieme uredovnih sati.“
Pored neprestanih žalbi na ponašanje osoblja, uprava konzulata je zahtevala od centrale povećanje sredstava, ali i prelazak na neku bolju lokaciju, gde bi se dostojnije reprezentovala nova „država“. Ante Nikšić je tipovao zgradu nekadašnjeg poslanstva Velike Britanije u Beogradu, ali je ipak dobio drugu. Konzulat se decembra 1943. seli na Dorćol, u Dobračinu ulicu broj 22, blizu raskrsnice sa Gospodar Jevremovom ulicom. Tada je za ovu svrhu izvršeno kompletno renoviranje zgrade, o čemu svedoči niz dokumenta.
Nikšić je do kraja mandata uporno zahtevao povećanje osoblja, posebno agenata – u jednom trenutku tražio ih je čak deset – ali i stručnjaka koji bi se bavili kulturno-prosvetnim pitanjima. Kako se čini, tom zahtevu nije sasvim udovoljeno.
Obaveštajna delatnost konzulata
Odmah po dolasku u Beograd, Ante Nikšić je pristupio obaveštajnoj delatnosti koja je bila pretočena u niz izveštaja koje je slao Ministarstvu vanjskih poslova u Zagrebu. Posle prvog zvaničnog susreta sa Feliksom Benclerom, diplomatskim predstavnikom Nemačke u okupiranoj Srbiji, ovako je centrali preneo njegove reči:
„Prilikom razgovora, g. Bencler kazao je po prilici slijedeće riječi:
‘U posljednje vrijeme (…) kako je mnogo žena i djece poubijano u Bosni, oko 25.000 žena i djece prešlo je Drinu i sklonilo se u Srbiji.
Te žene i djeca zgražaju se i pri samoj pomisli na ustaše, te su izbezumljeni od straha čim ih iz daleka osjete.
Za Hrvatsku nije dobro što toliko naroda sa njenog zemljišta bježi, pošto će polja ostati neobrađena, a ljetina ispasti veoma slaba.
Pošto se već i onako masa izbjeglica nalazi u Srbiji, a Srbija je u nemogućnosti da prima toliki narod, to će njemačke vlasti eventualno biti primorane da zatvore cijelu granicu uzduž Drine. Hrvatske vlasti trebale bi se postarati da se stanje u Bosni već jednom smiri’.“
Prateći zvanične Nikšićeve dopise vidi se koliko je on ozbiljno shvatao svoj posao. U pitanju su bile desetine izveštaja o različitim aspektima života u okupiranoj Srbiji, a na prvom mestu su bili vojni i politički izveštaji.
Table sa brojem žrtava logora u Jasenovcu istaknute u Spomen-području Donja Gradina (Foto: Radomir Jovanović/Novi Standard)Nikšić tako piše da Nedić nije dobro prihvaćen u Srbiji, da su Srbi, što se tiče širih masa, listom okrenuti Rusiji, dok je inteligencija anglofilska. U ovim izveštajima često se navode navodne italijanske simpatije za Srbe, a kao jedan od načina na koji se ta naklonost izražavala navodila se bliskost italijanskih diplomatskih i vojnih predstavnika sa brojnim Beograđanima i organizovanje besplatnih kurseva italijanskog jezika u Institutu za italijansku kulturu u Beogradu.
Nikšić snage Draže Mihailovića u izveštajima opisuje kao razjedinjene, navodeći i slučajeve međusobnih sukoba četničkih vođa, što je rezultiralo odsustvom četničkih akcija protiv Nemaca. Partizani se u njegovim izveštajima gotovo ne pominju, ali je zato Ljotićevim i Nedićevim odredima posvećena prilična pažnja. Nikšić je često izveštavao o Dragom Jovanoviću, zloglasnom šefu beogradske policije, govoreći čak na jednom mestu da se tokom proslave gradske slave 1942. godine pojavio obučen u fašističku uniformu.
Nikšić beleži i niz manje poznatih događaja kakvo je, recimo, bilo organizovano pisanje dopisa nadbiskupu Stepincu u Zemunu, u kojima je on upozoravan na ustaške zločine, ali i pokušaj Pavelića da preko posrednika ubedi deo izbeglih pravoslavnih sveštenika da se vrate u Nezavisnu Državu Hrvatsku kako bi postali deo Hrvatske pravoslavne crkve. U Nikšićevim izveštajima je zabeležen i prelet engleskih aviona u septembru 1942, koji su u Sremu iz aviona bacali pakete sa odećom i čokoladom, kao i propagandni materijal: slike kralja Petra II i Draže Mihailovića sa pozivima na ustanak i list Jugoslovenski glasnik.
Ustaše su, zahvaljujući obaveštajnom radu, saznale i za beogradskog telefonskog pretplatnika Josipa Broza. Ustaške vlasti taj podatak dojavljuju Nedićevoj policiji koja je sprovela istragu. Usledila je grozničava potraga za njim, koju je vodio Ilija Paranos, beogradski šef Specijalne policije. Ispostavilo se da beogradski Josip Broz, inače vlasnik agencije za prodaju nekretnina u Njegoševoj ulici, nije bio Josip Broz za kojim se tragalo. Zabunu je uneo još jedan Josip Broz, Zemunac, koji je preminuo 1941. godine.
Nikšić stiže i da se bavi tračevima i varoškim naklapanjima, tako je i zabeležio aferu koja je bila dugo gradska tema:
„Naknadno je doznalo ovo Predstavničtvo, da je bivši Kraljevski namjesnik Radenko Dr. Stanković zaveo ženu bivšeg Kraljevskog namjesnika Dra Ive Perovića. Brakorazvodna parnica je u katoličkoj crkvi već dovršena. Međutim, Dr. Radenko Stanković, koji je poznati ženskar, rado bi se već rješiti Perovićeve žene. Dr. Perović živi sada u Beogradu, pa se tuži, da nema sredstava za život.“
Naravno, sve ove izveštaje ne treba prihvatati zdravo za gotovo, dobrim delom zato što su oni često predstavljali neproverene glasine, neretko i poluinformacije, ali oni ipak prilično slikovito ilustruju život u okupiranom Beogradu i Srbiji.
Ante Nikšić se nekoliko puta sastao sa Sekulom Drljevićem, istaknutim crnogorskim kolaboracionistom, a u prvim mesecima mu je jedna od žarišnih tačaka interesovanja bila sudbina četničkog komandanta Jezdimira Dangića. Tako je on aprila 1942. Zagreb izveštavao o aranžmanu sklopljenom između Dangića, Nedića i Nemaca, strahujući da će odmetnuti Dangić u Bosni ustati protiv ustaša:
„Međutim iz jednog drugog izvora ovo Predstavničtvo jutros doznaje, da je na intervenciju generala Nedića Dangić pušten na slobodu te da se između Nedića i Dangića sa jedne strane i predstavnika njemačke okupatorske vlasti sa druge strane vode pregovori oko prikupljanja i naoružanja Dangićevih ljudi, koji bi pod zapovjedništvom Dangića trebali očistiti Bosnu, osobito njen istočni dio od partizana, pošto hrvatske vlasti do sada to nijesu uspjele učiniti.“
Suđenje Jezdimiru Dangiću u Sarajevu 1947. godine (Foto: Vikipedija/Muzej istorije Jugoslavije, inv. br. 13332.)U jednoj depeši iz avgusta 1942. Ante Nikšić navodi i manje poznate detalje o životu Nikolaja Velimirovića pod okupacijom:
„Episkop Nikolaj Velimirović živi sada u manastiru Ljubostinja u blizini Vrnjačke Banje, jer je manastir u Žiči za vrijeme rata razoren. Istome episkopu Nikolaju zalaze predstavnici svih srbijanskih političkih struja, pa se pripisuje najviše utjecaja istoga vladike, da je došlo do primirja u Srbiji. On je bezuvjetno u vezi sa Dražom Mihajlovićem i sa generalom Nedićem. Opaža se u zadnje vrijeme, da se Nedića više ne napada u srbijanskim krugovima, što znači da je postignut konačan sporazum kod čega je odlučnu riječ morao imati episkop Nikolaj. Planina Goč ispod koje leži manastir Ljubostinja jest sabiralište svih četničkih i drugih legalnih i ilegalnih srbijanskih borbenih odreda.
U nedjelju 30. o. mj. ženi se četnički vojvoda spomenuti novinar Gordić. Vjenčanje će obaviti episkop Nikolaj u manastiru Ljubostinju, a kumovi će biti ministar unutarnjih poslova Aćimović i novi šef srbske državne bezbjednosti Dragi Jovanović. Ako bude moguće, biti će tamo i naš pouzdanik.“
Kafanske pesme na udaru
Ante Nikšić izveštava i o kafanskom životu u okupiranom Beogradu, poslovično začinjenom političkim raspravama. Tako navodi jednu kafansku rugalicu o Paveliću koja se pevala u kafanama, a koju on ovako prenosi u depešama:
„Paveliću, žalosna ti majka,
Ne’š se dugo Poglavnikom zvati,
Sve zbog tvoga krvavog terora,
Što ga Srbin pretrpiti mora.
Srbin znade osvetiti brata,
Jači tad je od dvesta Hrvata!
Bolje, da se sami povješate,
Neg’ Srbina živi dočekate.
Ciganka je porodila bika,
Glava mu je ko u Poglavnika!“
Nikšić je, po svemu sudeći, uspeo da isplete prilično razgranatu doušničku mrežu, pa je o ovoj pesmi dobio niz dojava. Jednom je, navodi, ovu pesmu pevao neki slepi čovek u Smederevu, i to u prisustvu Nedićevih službenika, ali bolnije za ustaški konzulat bilo je njeno izvođenje u beogradskim kafanama:
„Po raznim beogradskim javnim lokalima još se uvijek prostački i neukusno govori o Poglavniku i čak ga se javno vrijeđa. U lokalima gdje svira stalna glazba nuđaju se prostačke pjevačice gostima, da će im pjevati pjesme protiv Poglavnika i Hrvata. Među tim pjevačicama imade najviše takovih, koje su prebjegle iz Bosne.
1) Jučer baš u podne odnosno 1. srpnja pjevala se u gostionici u Karađorđevoj ul. br. 1 (na uglu) ogavna pjesma: ’Paveliću, žalosna Ti mati…’
U lokalu je bilo čak i njemačkih vojnika, koji su s nerazumijevanjem pratili to pjevanje i čudili se oduševljenju publike.
Pjevačice zarađuju na ovom ’šlageru’ po 100 i više din. jer je to ’nešto novoga i izabranoga’.
Subotom i nedjeljom publika uči tu pjesmu, prateći pjevanje tih pjevačica.“
Pored kafanskih, Nikšiću su smetale i pesme emitovane na Radio Beogradu koje pominju Srem, pa je zahtevao da se njihovo emitovanje zaustavi, jer je Srem bio u sastavu NDH. Žalio se i na nazive beogradskih kafana i ulica, posebno na ime čuvene kafane „Mostar“ (po kojoj je kasnije Mostarska petlja dobila ime), tražeći da ona promeni naziv.
Odlazak konzula Nikšića
Pored dojava o stanju u srpskim gradovima i raspoloženju stanovništva prema silama Osovine, posebno o odnosu prema NDH, Ante Nikšić Zagreb obaveštava i o najtežoj povredi bilateralnih odnosa između okupirane Srbije i Nezavisne Države Hrvatske, o Nedićevom „nelegalnom prelasku“ na teritoriju NDH i krađi njene imovine.
Naime, u jesen 1942. godine Nedićeva vlada je organizovala radnu akciju sečenja stabala na Adi Ciganliji za ogrev Beograđana tokom predstojeće zime. Kako je NDH smatrala Adu Ciganliju za deo svoje teritorije, Nedićeva radna akcija je izazvala reakciju konzulata koji je od Zagreba tražio instrukcije kako da postupi u ovom slučaju. Pored „nelegalnog“ ulaska Nedića na njihovu teritoriju, Nedić je učinio i krađu državnih resursa NDH, kako se navodi u izveštaju.
To je bila i poslednja depeša Ante Nikšića iz Beograda. U oktobru 1942. on se vratio u Zagreb, gde je dobio mesto ministra unutrašnjih poslova u Pavelićevoj vladi, zamenivši na tom mestu Andriju Artukovića. Sredinom 1943. imenovan je za ambasadora NDH u Italiji. Na kraju rata zajedno sa vrhuškom ustaških snaga uspeo je da izbegne u Argentinu, gde je bio blizak sa Pavelićem. Umro je na slobodi 1962. godine.
Ante Pavelić, slovački diplomata Karl Murgaš i ministar spoljnih poslova NDH Mladen Lorković u Zagrebu (Foto: Wikimedia/Tragom plave lisice, 1983)Nikšića je na mestu konzula zamenio Ivan Gligo, ništa manje fanatični ustaša. On je bio rodom sa Brača, a pre rata je radio kao advokat u Benkovcu i bio javni beležnik u Čakovcu. Ipak, situacija se na terenu u međuvremenu značajno promenila. Ustaška nemoć da slomi ustanak u Bosni promenila je donekle i odnos Nemaca prema njima. To se posredno vidi i iz depeše koju novi konzul šalje u oktobru 1942, a u kojoj se žali na postupak nemačkih snaga prema službenicima konzulata:
„Kada je osoblje Predstavničtva u svojem službenom samovozu ‘CD ZA 76’ kretalo oko 8 h na svoju redovnu dužnost za Beograd, u Zemunu u Rosegerovoj ulici iznenada dva izvidnika zemunskog redarstva zaustavila su pomenuti službeni samovoz i nad osobljem, koje se je unutra nalazilo, izvršili su osobni pretres, a zatim samovoz sa vozarom odvukli u dvorište redarstvene straže te nad istim skidajući mu čak i gume, izvršili pregled i pretres samog samovoza.
Kada je u Rosegerovoj ulici g. Sablić, jedan od činovnika Predstavničtva upozorio izvidnike, da je to službeni samovoz našeg Konzularnog predstavničtva u Beogradu, izražavajući negodovanje nad takovim postupkom, jedan od izvidnika izvadio je revolver i uperio ga na grudi ovog činovnika rekavši – ’Imamo najviši nalog za to’.
Po ovome sudeći izvidnici su imali nalog u slučaju odupiranja upotriebiti i oružje.
U samovozu nalazilo se je par kilograma brašna i graha, koje je osoblje nosilo činovnicima Predstavničtva, koji žive u Beogradu.“
Osoblje konzulata se opet odalo crnoberzijanstvu koje Nemci nisu želeli više da tolerišu, ali je Gliga uznemirila opaska nemačkog oficira tokom ovog incidenta:
„On je rekao da u ustaškim častničkim redovima imade prostih zločinaca i da je on jednoga takovoga susreo u Zagrebu u uniformi satnika, premda dobro znade da je taj bio u zatvoru i da je odsjedio četiri godine teške tamnice radi krađe ili pronevjerenja. Na moju molbu da mi kaže njegovo ime i prezime, da ja mogu to prijaviti, rekao mi je da to nije potrebno, jer da to u Zagrebu na vrhovima i tako znadu.
Isti je zatim izjavio da je propašću Jugoslavije učinjena velika šteta, jer da je ta tvorevina bila vrlo sposobna za privredni život.“
Iako postojanje konzulata NDH u okupiranoj Srbiji predstavlja istorijsku bizarnost, dovoljno je samo zamisliti ustaškog konzula kako se u pratnji telohranitelja šetka okupiranim Beogradom
Iako je ovaj „incident“ nekako razrešen, nacističko-ustaška idila sve je više kopnela. To su slikovito pokazala i hapšenja Hrvata u Sremu od strane Nemaca, među njima se nalazio i „hrvatski živalj hrvatsko-pravoslavne vjere“, kako se navodi u izveštaju.
Za razliku od svog agilnog prethodnika, Ivan Gligo je Zagrebu, umesto opširnih i slikovitih izveštaja, sada slao uglavnom kratke, gotovo telegrafske novosti. U njima se često žali kako ne samo da Nemci ne vole Hrvate, već da mnogo više vole Srbe. O ljotićevskoj propagandi u jednoj depeši javlja:
„U Beogradu se u velike razvila protuhrvatska promičba. Na svakom koraku, pa i u novinama napada se Hrvate kao komuniste-partizane. Ako je koji Hrvat megju partizanima to se u novinama ističe i podcrtava.
Tita se prikazuje kao Hrvata – dapače Ustašu.
Prilažem nekoliko brojeva novine Novo Vreme.
Ističem, da prije cenzura njemačke vlasti nijesu to dozvoljavale.
Prilažem i letak – izdat od dražinovaca, koji govori u pravcu istaknutom u prvoj stavci.“
Ako je suditi po diplomatskim izveštajima, poslednja godina rada konzulata NDH bila je ispunjena defetizmom zbog neizvesne sudbine ustaške države. U jednoj depeši pominje se i jedini poznati napad na konzulat NDH u Dobračinoj ulici, kada je na njegovim ulaznim vratima okačena iscepana naslovna strana ustaškog časopisa za decu Smilje, na kojoj je bio nacrtan četnički znak uz reči: „Smrt svakom Hrvatu.“
Zgrada u Dobračinoj ulici je u savezničkom bombardovanju Beograda teško oštećena, a dobar deo dokumentacije je uništen. Osoblje konzulata je zajedno sa nemačkim snagama i Nedićevom vladom iz Beograda pobeglo početkom oktobra 1944. Poslednja depeša za Zagreb, i to pod oznakom: „Vrlo žurno!“, poslata je krajem septembra 1944. U njoj su se tražile instrukcije za evakuaciju hrvatskog stanovništva iz Beograda, a usput se izražavalo negodovanje zbog nemačkog nehajnog odnosa prema evakuaciji „čestitih Hrvata“.
Nakon rata
Kako je zgrada u Dobračinoj bila uništena, nakon rata na njenom mestu podignuta je nova. Dokumentacija konzulata sačuvana u Zagrebu poslužila je novoj vlasti nakon rata. Tako se pored beogradskih depeša u zagrebačkom arhivu čuva i dokument Udbe, otkucan ćirilicom, u kom se daje njihova analiza, kao i spisak inkriminisanih osoba koje se pominju u dokumentima, a na kome su, pored članova konzularnog osoblja, i brojne ustaše, četnici, nedićevci i ljotićevci.
Zbog ovih dokumenata nakon rata pokrenut je postupak protiv Nedićevog izaslanika u Zagreb Vojislava Radovanovića. U optužnici je navedeno:
„Odmah nakon okupacije naše zemlje i uspostave kvislinških vlada pri koncu 1941. godine optuženi Radovanović pošto je kao Srbin bio protjeran od ustaških vlasti iz Zagreba, stavio se na raspoloženje kvislinškoj vladi Nedića, te u društvu sa Dr. Radišom Vorkapićem, a po odobrenju njemačkih okupatorskih vlasti, preuzeo misiju za stupanje u direktne pregovore sa ustaškom vladom tzv. NDH uspostavi kontakt i suradnju između dviju vlada, a kao polazna tačka za tu suradnju trebalo je da posluži pitanje: osnutak pravoslavne crkve u NDH i spašavanje života onih Srba u Hrvatskoj, za koje je Nedićeva vlada imala računa intervenirati. U tom pravcu u tri navrata i to mjeseca januara, pa februara i jula 1942. godine dolazio u Zagreb, vodio pregovore sa ustaškim ministrom zločincem Artukovićem, na istom poslu ličnim posjetima angažirao njemačkog poslanika Kašea i druge najuglednije ličnosti tadanje ustaške vlade, te kroz sve to vrijeme fungirao kao glavna veza između tih dveju protunarodnih vlada.“
Radovanović je osuđen na tri godine zatvora. O presudama protiv ostalih koji su pomenuti u dokumentima ne postoje informacije.
Ante Pavelić, Edmund Glez fon Horstenau i Zigfrid Kaše u Zagrebu 1944. (Foto: Wikimedia/Tragom plave lisice, 1983)Kako je vreme prolazilo, beogradski konzulat NDH otišao je u potpuni zaborav, toliko da u kompletnoj jugoslovenskoj istoriografiji uopšte nije bio obrađen, sa izuzetkom Bogdana Krizmana koji ga pominje u knjizi Ante Pavelić i ustaše, ali ne kao konzulat, već kao ustaški obaveštajni centar u okupiranom Beogradu. Tek je nakon izlaska knjige Aleksandra Vojinovića NDH u Beogradu konzulat postao tema, i to najčešće bulevarske štampe koja je sporadično senzacionalistički prenosila delove iz njegove knjige.
Iako postojanje konzulata NDH u okupiranoj Srbiji predstavlja istorijsku bizarnost, dovoljno je samo zamisliti ustaškog konzula kako se u pratnji telohranitelja šetka okupiranim Beogradom, osluškujući po savamalskim kafanama pogrdne pesme koje se pevaju o Paveliću, usput se žaleći kako Nemci od Hrvata mnogo više vole Srbe. To je verovatno jedan od boljih primera kako je Drugi svetski rat na prostoru Jugoslavije bio, uz svu njegovu tragičnost, ponekad i groteskan.
Izvor: RTS OKO
Naslovna fotografija: Wikimedia/Flickr/Jorge Láscar, CC BY 2.0
BONUS VIDEO:
