Pogled istoričara na pojavu „Homo Iugoslavicusa“

Portal „Novi Standard“ je pre nekoliko sedmica preneo tekst dr Milomira Stepića „Homo Iugoslavicus“. Reč je o odličnom opisu pojave nekritičkog prihvatanja jugoslovenskog socijalističkog nasleđa i ograđivanja od svega što može imati ikakve veze sa srpskim identitetom.

Tekst je tim značajniji što smo već godinama svedoci sistemskog forsiranja u delu medija priče o nostalgiji za socijalističkom Jugoslavijom, površnog predstavljanja života u toj zemlji kroz romantičarske opise pojava ili događaja koji su imali drugorazredni značaj, napadnog davanja prostora obeležavanju „Dana mladosti“ i dolasku poštovalaca „lika i dela“ Josipa Broza u Beograd na taj dan itd.

Dobar primer takvog ulepšanog opisivanja socijalističke Jugoslavije je podsećanje na Zimske olimpijske igre u Sarajevu i medalju Jure Franka, praćeno romantičarskom pričom o sloganu „Volim Jureka više od bureka“ kojim je medalja proslavljena u Sarajevu. Naravno da je dobijanje organizacije Olimpijskih igara ozbiljan sportski i spoljnopolitički uspeh, kao i osvajanje olimpijske medalje.

Međutim, nije teško odgovoriti na pitanje da li o nacionalnim odnosima u Jugoslaviji više i bolje svedoči taj slogan „bratstva i jedinstva“ čime se hoće reći da su Sarajlije više volele jednog Slovenca od svog bureka ili činjenica da je te godine sa Kosova i Metohije, prema podacima opštinskih komisija za ispitivanje uzroka iseljavanja, iseljeno 3.658 Srba i Crnogoraca. Priča o Jureku i bureku može da bude pitka i lepršava, ali tema stradanja srpskog naroda na Kosovu i Metohiji mnogo više govori o nacionalnoj politici i međunacionalnim odnosima u SFRJ.

Ekonomska kriza u SFRJ

Ekonomske teme su odličan pokazatelj izbegavanja analize ozbiljnih pitanja vezanih za postojanje socijalističke Jugoslavije i svođenja priče na površno. Na primer, ideološki jednostrano se govori o samoupravljanju ili se bez dublje analize govori o privrednim „gigantima“ bivše Jugoslavije ili se potenciraju teme koje nemaju suštinski značaj već su prijemčive za običnog čitaoca (otvaranje prvog dragstora, grafički dizajni [logo] socijalističkih preduzeća i sl.).

Ta država je zaista imala velike sisteme koji su zapošljavali hiljade radnika i bili poznati i van njenih granica. Napredak u industriji, energetici, infrastrukturi i drugim granama bio je veliki. Međutim, zaboravlja se celina priče, da je reč o državi koja ekonomsko pitanje, kao i nacionalno, nije nikad rešila, koja je u ekonomskim krizama i reformama bila permanentno, koja je još šezdesetih godina morala da „kupi“ ekonomsko preživljavanje odlaskom milion ljudi na rad u inostranstvo, a potom i milijardama dolara stranih kredita naredne decenije.

Ima čak i pokušaja da se uzrok ekonomskog kolapsa potraži u Memorandumu SANU, nacrtu jednog dokumenta koji se pojavio u javnosti 1986, a zaboravlja se da je Jugoslavija suštinski bankrotirala još 1982. i 1983, da je formalni bankrot izbegla uzimanjem novih četiri i po milijarde dolara na Zapadu 1983, da je Hrvatska spasavana od formalnog bankrota još 1982. stotinama miliona dolara uzetih iz saveznih deviznih rezervi i od drugih banaka, da je oko pet godina pre afere „Agrokomerc“ postojala afera „Privredne banke“ iz Zagreba koja je zataškana, a zbog čijeg poslovanja je ozbiljno bio urušen ugled države širom sveta.

Nekritički se govori o velikom privrednom rastu, a zaboravlja da je on bio zasnovan na velikim iznosima zapadnih kredita uzimanim bez ikakve kontrole u drugoj polovini sedamdesetih, na investiciomaniji i prevelikoj potrošnji u zemlji koja nije imala utemeljenje u ostvarenim prihodima. Kamate na te kredite uzimane za vreme predsednika Tita na Zapadu dostizale su neverovatnih 10 do 20%. Zamislimo samo da danas predsednik države ode, na primer u Rusiju, i uzme nekoliko milijardi evra kredita sa kamatom od 20%. Šta bi na to rekli jugonostalgičari?

O naličju takvog privrednog rasta svedoči stanje u kome se država usled spoljne nelikvidnosti našla u leto 1983. Tada u državnom Predsedništvu Petar Stambolić upozorava: „Stanovaćemo i u hladnim stanovima, nosićemo tri godine odela koja imamo, možemo bez benzina i drugog, ali ako ne obezbedimo osnovne namirnice, tj. hleb i ono što ide sa hlebom, imaćemo pobunu u radničkoj klasi“.

Dakle, čak četiri decenije posle revolucije, posle više od tri decenije sprovođenja samoupravljanja i posle decenija nesmetanog upravljanja državom od strane KPJ (SKJ) došlo se do toga da se građanima nekako obezbedi „hleba i ono što ide sa hlebom“. Opšte odlike jugoslovenske privrede tih godina bile su: niska produktivnost, prevelika investiciona ulaganja koja su često bila neracionalna i politički motivisana, spoljna nelikvidnost i prezaduženost, velika zavisnost od uvoza, visoka inflacija, deficit osnovnih životnih namirnica, nekonkurentnost na svetskom tržištu, višak zaposlenih i sl.

Titovu smrt Jugoslavija je dočekala sa privredom podeljenom po republičkim i pokrajinskim granicama. Još u drugoj polovini sedamdesetih stvoreno je osam deviznih sistema, a ubrzo posle toga je prestalo sa radom jedinstveno devizno tržište u zemlji. Posle tih decenija „privrednog rasta“ Jugoslavija je bila zemlja koja je morala da uvozi pšenicu i u kojoj nije bilo dovoljno lekova.

Nasleđe „Memoranduma“

Kolega Stepić je ispravno zaključio da se u krugovima kojima ideološki pripada Homo Iugoslavicus Memorandum SANU ocrnjuje kao zločinački program i uzrok svih problema na jugoslovenskom prostoru. Teško je naći primer nekog dokumenta koji je manje čitan, a više klevetan od Memoranduma. Posebno je teško među onima koji ga kvalifikuju najpogrdnijim izrazima naći nekoga ko je naučno na arhivskim izvorima istraživao to vreme i uopšte srpsku i jugoslovensku socijalističku istoriju, naročito osamdesete.

Reč je o dokumentu koji je sasvim ispravno apostrofirao tri ključna problema tadašnje Srbije: status u Jugoslaviji prema Ustavu iz 1974, materijalni položaj i kosovsko pitanje. Takođe, iako nedovršen, on je bio naučni rad zasnovan na dostupnim podacima. Svako ko istražuje arhivska dokumenta iz tog vremena primetiće da u Memorandumu nema u materijalnom smislu ničega čega nema u brojnim dokumentima saveznih i republičkih državnih i partijskih organa iz prethodnih godina.

Dakle, on je samo konstatovao činjenično stanje i dao mu nacionalni značaj. Sve na šta je u njemu ukazano (kriza samoupravljanja, težak položaj Srba u južnoj pokrajini, neravnopravan materijalni položaj SR Srbije u Jugoslaviji, neodrživo stanje ustanovljeno Ustavom iz 1974. i drugo) bilo je predmet brojnih sednica državnih i partijskih organa godinama pre Memoranduma na kojima su izneti isti zaključci kao u Memorandumu. Samo što su tadašnji funkcioneri činjenično stanje uvijali u političku i ideološku retoriku, a akademici su mu dali politički i nacionalni značaj.

Zanimljivo je da oni koji tvrde da su Jugoslaviju srušili Memorandum i srpski nacionalizam ne uspevaju da se sete oružane pobune Albanaca sa kraja Drugog svetskog rata ili nasilnih antidržavnih demonstracija 1968. i 1981, niti otvaranja hrvatskog nacionalnog pitanja Deklaracijom o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika iz 1967. kojom je Srbima u Hrvatskoj uskraćivano pravo na srpski jezik u službenoj upotrebi niti slovenačkog nacionalizma iskazanog kroz otvaranje jezičkog pitanja ili „Cestnu aferu“.

Jugoslavija bez Jugoslovena

U tekstu dr Stepića je pomenuto i pitanje izjašnjavanja građana kao Jugoslovena na popisima stanovništva. Prosečan Homo Iugoslavicus verovatno ne zna da je baš u socijalističkoj Jugoslaviji bilo veoma nepoželjno da se na popisu izjasnite kao Jugosloven u nacionalnom smislu. Tadašnja vlast je na brojne načine pokušavala da to spreči. Jugosloven ste mogli da budete samo u ideološkom, političkom smislu, kao pripadnik socijalističke zajednice.

U toj državi je 1971. popis morao da bude organizovan prema čak četiri različita modela, jer komunističke vođe šest republika nisu mogle da se dogovore šta se građanima sme, a šta ne sme dozvoliti. Ispostavilo se da su svi komunisti, osim srpskih koji su se izjasnili za slobodno izjašnjavanje građana, vodili izrazito nacionalnu politiku. Pomenimo da je tada makedonsko komunističko rukovodstvo izričito bilo protiv prava građana Makedonije muslimanske vere, a slovenskog porekla da se izjasne kao Muslimani. Dozvoljavali su da budu samo Makedonci.

Šta bi bilo kada bi se tog principa držala današnja Srbija? Ili uzmimo primer Hrvatske, koja se protivila pravu građana da se izjasne ne samo kao Jugosloveni već i po regionalnoj pripadnosti, tvrdeći da bi se time „razbijala nacionalna homogenost“ i doprinosilo „denacionalizaciji, podjarmljivanju, cijepanju ili uništenju hrvatskog naroda“. Kakve bi reakcije bile kada bi danas vlasti i nacionalne naučne ili kulturne institucije Srbije tim argumentima ukazali na nedopustivost izjašnjavanja građana kao „Vojvođana“?

Socijalistička Jugoslavija je bila velika i ozbiljna država, posebno u poređenju sa naslednicama. Tim pre zaslužuje da svi aspekti njene politike i života (posebno unutrašnji) budu ozbiljno naučno istraženi, a ne selektivno ili nenaučno korišćeni u promovisanju onoga što je kolega Stepić nazvao Homo Iugoslavicus. Tako bismo umesto ideološke i političke pojave čiji je cilj da dokaže da je socijalistička Jugoslavija bila uspešna i poželjna država sve dok je zli Srbi nisu srušili čineći brojne zločine dobili objektivan i naučno utemeljen pogled na zajedničku prošlost naroda te države.

Dr Slobodan Selinić je naučni savetnik na Institutu za noviju istoriju Srbije. Ekskluzivno za Novi Standard.

Naslovna fotografija: Snimak ekrana/Jutjub/RTS Prikazuje

Izvor Novi Standard

BONUS VIDEO: