Znameniti naučnik Lajbnic prvi je upotrebio izraz mitte kako bi opisao položaj Nemačke. Začetnici nemačke koncepcije Srednje Evrope bili su Fridrih List i Karl Ludvig fon Brik četrdesetih godina 19. veka, uz napomenu da je dvadesetak godina ranije pojam Mitelevropa prvi koristio geograf Karl Riter.
Jedna od Listovih ideja odnosila se na preusmeravanje tadašnjih autodestruktivnih tokova nemačke imigracije od Amerike ka Istoku, a što se poklapalo s njegovim ekonomskim modelom „Prodora na Istok“, dok se Fon Brik kao austrijski političar zalagao za savez Nemačke i Austrije koji je smatrao osnovom za dominaciju germanskog faktora u Srednjoj Evropi.
Rudolf Kjelen je sasvim pravilno detektovao izazov sa kojim se nemačka geopolitika suočavala od momenta ujedinjenja 1871. godine do danas, a to je izazov nemačke centralnosti. On je geopolitiku definisao kao nauku o državi kao zemlji, teritoriji, oblasti ili najdirektnije o prostranstvu, a koju sprovode državne institucije u konkretnom geografskom prostoru i ona jeste, prema njegovom shvatanju, empirijski deo učenja o državi, a ne grana geografske nauke.
Švedski geopolitičar je stvaranje velikih država posmatrao kao prirodan istorijski proces, ukazujući da velike države iskazuju jednu vrstu „geopolitičkog magnetizma“ u odnosu na okolne manje prostore. Na toj osnovi nastala je njegova koncepcija „velikog srednjoevropskog prostora“, koja se savršeno poklapala s Naumanovim stavovima o nemačkoj Mitelevropi.
Prema tome, reč je o jednom izrazito geopolitičkom pojmu koji po svom sadržaju nadilazi dotadašnje nacionalističke pangermanske ideje o političko-ekonomskom preuređenju Srednje Evrope.
Nemački filozof i matematičar Gotfrid Vilhelm Lajbnic, delo slikara Kristofa Bernarda Frankea (Foto: Wikimedia commons/Public domain)Fridrih Nauman je u promišljanjima o mitelevropskoj koncepciji nastojao da ugradi i osobene stavove. Tako je pod uticajem ratnih dešavanja iz prostornog opsega Mitelevrope isključio Italiju, zbog njenog savezništva sa silama Antante. Zastupao je stanovište o jednoj formi integracije koja bi bila manje etnička i pangermanska, a više interesna, ekspanzionistička i geopolitička.
Ona bi obuhvatala područje od Severnog i Baltičkog mora do Alpa, Jadranskog mora i južne granice podunavske ravnice, i politički i ekonomski objedinjena, predstavljala protivtežu snažnim suparnicima poput Francuske, Velike Britanije i Rusije.
Zahvaljujući svom centralnom položaju prirodni etnički stožer takvog velikog prostora bi trebalo da bude Nemačka, tj. Nemci i nemački jezik, kao objedinjujući kulturološki činilac Mitelevrope, uz uvažavanje i drugih jezičkih i nacionalnih posebnosti na ovom prostoru. Otuda je u Naumanovoj interpretaciji stvaranje jedne „mitelevropske supranacije“ krajnji činilac i najjači garant geopolitičke samosvojnosti ovako zamišljene Srednje Evrope.
Panslavizam
Za razliku od nemačkog ili austrijskog pogleda na Srednju Evropu koji je ekskluzivističkog karaktera i kao takav se ispoljava u njihovim međusobnim, u osnovi beznačajnim razlikama, veoma su zanimljiva opažanja koja o ovom fenomenu potiču iz drugačijih, često konkurentskih, kulturno-civilizacijskih areala.
Jedan od karakterističnih odjeka ideje Srednje Evrope u ruskoj društvenoj svesti u 19. veku svakako je bila pojava ideologije panslavizma koja je u izvesnoj meri bila oslonjena na svoj pangermanski ekvivalent.
Prema Siprijenu Roberu prvobitne verzije panslavizma bile su prvenstveno književnog, pa tek onda ruskog i slovenskog karaktera, i otuda u Srednjoj Evropi nisu nužno shvaćene kao „volja ruskog hegemonizma“. Po svemu sudeći do promene raspoloženja među austrijskim Slovenima u odnosu na Rusiju došlo je posle održavanja kongresa u Moskvi 1867. godine, kada se panslavistički pokret sve više doživljava kao oruđe političke ofanzive carske Rusije na tlu Evrope.
Francuska istoričarka Katrin Orel u svom istraživanju ove tematike ukazuje i na koncepcije neoslavizma koje se od kraja 19. veka vezuju za period vladavine ruskog cara Nikolaja Drugog, a čiji je formalni početak označila revolucija iz 1905. godine kada je kod austrijskih Slovena postojalo uverenje u mogućnost „demokratizacije Rusije“ koja bi omogućila „afirmaciju slavizma koji je oslobođen imperijalizma“.
Spomenik ruskom caru Nikolaju Drugom u Beogradu (Foto: Wikimedia/Gmihail, CC BY-SA 3.0 RS)U suštini, radi se o onim koncepcijama slovenskog jedinstva koji su još krajem 18. veka osmislili Poljaci, a koji su kasnije precizirali princ Adam Čartorijski i njegov ruski saradnik Vasilij Malinovski. Naime, Čartorijski je predviđao kombinovanje poljskog slavizma s ciljevima Rusije kojoj je tada pretio Napoleon Prvi.
Ovaj program je ciljao oslobađanje Slovena i Grka od osmanske federacije i stvaranje sveslovenske federacije na čijem bi čelu bila Rusija, a u koju bi bila uključena Poljska. Na taj način bile bi oslabljene Austrija i Pruska, kojima ne bi bile oduzete slovenske zemlje, osim naravno poljskih teritorija.
Do suštinskog preokreta došlo je za vreme Prvog svetskog rata kada su se sukobile mitelevropska i panslavistička koncepcija preuređenja Evrope, gde su kamen spoticanja bile Poljska i baltičke države. Upravo zbog toga, uočavajući opasnost po koncept Mitelevrope, nemačka politika je „bacila oko na ruska prostranstva“ finansirajući Lenjina i revoluciju 1917. godine.
Verovatno zbog svega navedenog ideja panslavizma u Sovjetskom Savezu između dva svetska rata je potpuno marginalizovana, jer su pod uticajem dramatičnih dešavanja oživele ideje antizapadnjaštva, koje su bile veoma naglašene kod Bakunjina i Hercena.
Tako je, primera radi, Hercen poredio Zapadnu Evropu s Rimom i predviđao njen pad i uspon slovenskog sveta, smatrajući da je osvajanje Carigrada i oslobađanje Slovena istorijska misija Rusije. Na taj način je stara ruska predstava o trulom i dekadentnom Zapadu dobila svojevrsno teorijsko objašnjenje u radovima ovih panslavista.
Francusko-italijanska vizija
Francusko razumevanje geopolitičnosti Srednje Evrope obuhvata tri različita misaona spektra: prvi spektar je zasnovan na francuskoj intelektualnoj nadmoći, drugi je onaj obrazac koji ovaj geokulturni koncept vezuje prvenstveno za ulogu Poljske i Mađarske posle revolucije 1848. godine, i treći obrazac je u osnovi germanofonskog karaktera.
Zanimljivo je da je četrdesetih godina 19. veka, pod uticajem stavova Mickjeviča, Roberta ili Hockog, u Francuskoj veoma popularna predstava o Srednjoj Evropi u okviru koje se „slovenski svet postepeno oslobađa zajedničke ruske ljušture“.
Ova logika je u suštini značila francusku podršku modelu austroslavizma koji bi po Ipolitu Depreu „ojačao Austrougarsku u odnosu na sve moćniju Nemačku“. Takva Austougarska bi kao iznutra demokratizovana istovremeno bila i prepreka ruskom uticaju.
Posle 1871. godine i ujedinjenja Nemačke sve je više prisutno stanovište o podršci državnom poletu Slovena kao elementu unutrašnjeg slabljenja nemačke pozicije u Evropi. Pojedini francuski teoretičari nastoje da isključe nemačku pripadnost Srednjoj Evropi, što je naročito naglašeno posle Prvog svetskog rata.
Palata Šenbrun u Beču (Foto: Wikimedia commons/Simon Matzinger/CC BY-SA 3.0)U to vreme se Poljska, Rumunija, Čehoslovačka i Jugoslavija navode kao države koje „brane liniju na Rajni“, što je eufemizam za sprečavanje nemačkog uticaja u ovom delu Evrope.
Emanuel de Marton je , na primer ,predlagao stvaranje „veće Austrije“ koja bi kao takva bila osnova jednog antigermanskog saveza. Uopšteno, francusko razmatranje ove tematike je u osnovi ambivalentnog karaktera, ali je u svojoj biti motivisano geopolitičkim razlozima i svodi se na obuzdavanje nemačkih pretenzija.
Koncept Srednje Evrope na tlu Italije nastaje između dva svetska rata, najpre među geografima, a zatim postaje deo diplomatije fašističkog režima. Posle sporazuma s Mađarskom 1927. godine ova doktrina je formalno ugrađena u odgovarajuća spoljnopolitička dokumenta.
Do suštinskog preokreta dolazi u vreme Prvog svetskog rata, kada su se sukobile mitelevropska i panslavistička koncepcija uređenja Evrope
Ipak, bez obzira na praktične političke posledice sprovođenja ovog koncepta, za Italijane je predstava o Srednjoj Evropi bila oduvek više kulturološkog nego geopolitičkog karaktera. Ovakve ideje su posebno bile razrađivane u okviru časopisa Istočna Evropa gde je uočljiva tendencija stapanja Istočne Evrope u još nedovoljno izgrađeni model Srednje Evrope. Reč je pojavi sasvim suprotnoj od logike koja je dominirala u „ujedinjenoj Italiji“ gde o Srednjoj Evropi uopšte nije bilo reči.
Posle Drugog svetskog rata ova ideja će na italijanskom tlu oživeti tek sredinom sedamdesetih godina zbog strategijskog značaja Tršćanskog zaliva. Ona će čak izazvati određena nostalgična raspoloženja posle 1989. godine na području starog kulturnog trougla od Trsta ka Gorici. Ovo posebno važi za prostor koji obuhvataju pogranične oblasti ka Austriji, ali i za Lombardiju i Toskanu.
Nova Evropa
Katrin Orel s pravom ukazuje na hladnoratovsko poreklo „preporoda ideje Srednje Evrope“ kao mehanizma koji je ne samo protivrečio sovjetskim interesima nego i poslužio za razbijanje „globalizatorskog naziva Istočna Evropa“.
Čini se posebno zanimljivom tvrdnja francuske teoretičarke da je pozivanje na geografsku pripadnost kod Čeha, Poljaka, Mađara, baltičkih naroda, Slovenaca i Hrvata, stvorilo jedno „osećanje superiornosti“ u odnosu na Rusiju (Srbiju) i samim tim pretpostavke za približavanje ovih naroda Zapadu.
Ovde treba ukazati na lokalni odjek ove ideje među slovenačkim i hrvatskim društvenim delatnicima kojima je pripadnost Mitelevropi bila izgovor ne samo za odbacivanje socijalizma nego i Balkana kao tobožnjeg simbola kulturnog zaostajanja i inferiornosti. O ovim manifestacijama raspoloženja u nekadašnjim jugoslovenskim republikama dragocene beleške je ostavio srpski pisac Dobrica Ćosić.
Otuda nije slučajno da je, primera radi, i posle otcepljenja od SFRJ, hrvatska društvena elita nastavila da se Srbima obraća „povišenim tonom“ u ime nekakve neupitne pripadnosti Evropi.
Ova vrsta raspoloženja danas je, u odnosu na Ruse i rusku kulturu, posebno izražena u Ukrajini i delimično Belorusiji, gde manifestacije antiruskog raspoloženja poprimaju i psihopatološka obeležja kroz veličanje nacizma.
Spomenik nacističkom saradniku iz Ukrajine, Stepanu Banderi, u Lavovu, 2014. (Foto: Courtesy Andrey Syasko/via JTA)Zanimljivo je da je posle okončanja Hladnog rata iz geopolitičkog rečnika nestao ne samo pojam Istočne Evrope, nego i pojam Istoka, koji se uglavnom identifikuje sa Rusijom kao navodnim simbolom hronične neslobode i totalitarizma.
Na kraju ovog ogleda nameću se i određeni zaključci. Naime, posle završetka Hladnog rata, ujedinjenja Nemačke, raspada Istočnog bloka i Sovjetskog Saveza, mitelevropska ideja postala je pitanje od prvorazrednog geopolitičkog značaja na evropskom kontinentu.
Pored nemačkog uticaja, rađanju „stvarne Mitelevrope“ svakako je doprinela i proaktivna politika Vatikana, koja je nastojala da na katoličkoj duhovnoj osnovi definiše civilizacijske granice „Nove Evrope“ u odnosu na istočno-pravoslavni svet.
Sa ove vremenske razdaljine ova procena Vatikana pokazala se kao fatalan strateški promašaj koji je stvorio preduslove za „novu gvozdenu zavesu“, ovoga puta na verskoj i kulturno-civilizacijskoj osnovi (podela Evrope na rimski i vizantijski deo).
Nije slučajno što je i posle otcepljenja od SFRJ hrvatska društvena elita nastavila da se Srbima obraća „povišenim tonom“
Ovakva orijentacija je područje nekadašnje Istočne Evrope (danas Nove Evrope) zakonomerno pretvorila u ekskluzivnu zonu angloameričkih geopolitičkih interesa, a što dramatično pokazuju aktuelna dešavanja u Ukrajini u kojima se EU ponaša kao „filijala atlantskih interesa“.
Ipak, to ne znači da u nekom skorijem vremenu, potencijal Mitelevrope ponovo neće doći do izražaja jer je reč o geopolitičkom entitetu koji je izrazito kontinentalističkog i antiatlantističkog karaktera, odnosno strogo je vezan za Nemačku i centralnost njenog geografskog položaja.
Naime, Srednja Evropa je hteli to da priznamo ili ne, istorijski pojam i zajednica sudbina kultura i civilizacija nastalih u okviru Habzburškog carstva. Pritom, nema sumnje da je integracijom u EU ona izgubila ono geopolitičko značenje koje je imala osamdesetih godina prošlog veka. Mišljenja smo takođe da je integracija nekadašnje Istočne Evrope drugi element njenog postepenog rastapanja, a što je misaoni obrazac koji je nedovoljno naglašen u savremenim analizama ukrajinske situacije.
Otuda će od načina artikulacije ove teme, posebno u odnosu na Rusiju, zavisiti i geopolitička budućnost čitave Evrope koja je u strogo geografskom smislu ipak malo poluostrvo Velikog kopna.
Milorad Vukašinović je srpski novinar i publicista. Autor je knjiga „Suočavanja-izabrani razgovori” (2003), „Trenutak istine” (2006), „U tamnom srcu epohe” (2010), „Rat za duše ljudi” (2011) i „Misliti prostorno” (2021). Ekskluzivno za Novi Standard.
LITERATURA:
Katrin Orel, Srednja Evropa: od ideje do istorije, Klio, Beograd 2012;
Milorad Vukašinović, Misliti prostorno, SAJNOS, Novi Sad 2021;
Milorad Vukašinović, Globalna perestrojka, SAJNOS, Novi Sad 2022.
Izvor Novi Standard
Naslovna fotografija: Pixabay
BONUS VIDEO:
