Kluž Napoka, ili po mađarski Koložvar, nalazi se na svega 400 kilometara od Vršca i naše granice. U pitanju je lep, živ, studentski grad, sa prebogatom istorijom, snažnom kulturom, raznim turističkim ponudama i više nego zanimljivim političkim i etničkim okvirom.
Kluž je naravno prestonica istorijske pokrajine Transilvanija, odnosno Erdelja kako smo mi govorili. Ovde je nekada živelo na stotine hiljada Srba o kojima više nigde ne možete da pronađete bilo kakav trag. O tome najbolje govori monumentalni spomenik Starini Novaku, odnosno Baba Novaku, koji stoji pored jedine preživele kule sa nekadašnjih gradskih zidina.
Za Rumune je Baba Novak Vlah, odnosno Rumun, veliki junak, kapetan u hrišćanskoj vojsci i tu nema govora. Džaba vam da podsećate da je rođen u Poreču pored Donjeg Milanovca, da je najveći junak hajdučkog ciklusa srpske deseteračke poezije itd. Uzgred, oni su mu podigli spomenik, nama niko nije kriv što mi to nismo uradili.
Sve ovo pominjem u vezi sa poslednjim knjižnim poduhvatom koji smo realizovali prošle godine, knjigom o konstruisanju sintetičkih nacija. Ona je nastala kao prvi jasno definisani teorijski okvir za razumenjvanje ratova koji su preko identitetskog inžinjeringa vođeni protiv našeg naroda, a vode se i danas. Knjiga koju su zajedno objavili Katena mundi i Institu za evropske studije, nastojala je da nacrta model kako su se na srpskim etničkim prostorima stvarale nove nacije i novi identiteti i kako su etnički Srbi pretopljavani u okolne narode.
Uz moj uvodni teorijski članaka koji objašnjav model, u knjizi je još šest članaka koji obrađuju pojedine slučajeve iz okruženja, i još četiri članka kolega iz Rusije i Belorusije koji obrađuju njihove slučajeve. Dva članka se odnose na ukrajinski prostor. A neverovatna činjenica da su srpske vlasti podigle spomenik Tarasu Ševčenku, simbolu ukrajinskog identiteta, ni manje ni više nego u Novom Sadu, govori da je ova priča i dalje živa, aktuelna i da se ne odustaje od toga da se i u Vojvodini iskonstruiše nekakva nova vojvođanska nacija.
Latiničenje Erdelja
Knjiga je važna i zbog podsećanja na brojne prostore na kojima su Srbi nekada živeli, a zatim odatle nestali. Vrlo često te stvari nisu ni beležene, a kamoli da su izvlačene pouke kako bi se sprečilo ponavljanje istih procesa na drugim prostorima. Priča o nestanku i zaboravu Srba u Erdelju nije samo tužna, već izrazito poučna i alarmantna. Ona je veoma složena i zbog veoma jakog delovanja jezuita na unijaćenju, počev od sedamnaestog veka od kada su oni stigli u Erdelj.
Rezultat je aktivna grko-katolička crkva u centru grada, ali i najmonumentalniji i najambiciozniji hram iste verske zajednice koji se gradi više od dvadeset godina. Kada bude završen biće veći i od centralnog hrama Rumunske pravoslavne crkve, metropolitanske crkve Bogorodičinog uspenja, koja se nalazi na trgu Avrama Janka, iako toj zajednici pripada manje od pet posto stanovništva.
Priča o životu i nestajanju velikog broja Srba sa ovih prostora je jedna teška i zaboravljena istorija. Sve do Revolucije 1848. pravoslavne crkve u Erdelju bile su pod Karlovačkom mitropolijom, sa ogromnim brojem srpskih sveštenika. Rumuni su se držali Srba da bi izbegli unijaćenje. No vremenom je talas rumunizacije raznim sredstvima prevladao i pravoslavni sveštenici sa srpskim prezimenima su postajali Rumuni da bi poput Joana Slavića već u sledećoj generaciji to postali nosioci procesa rumunizacije.
No još važniji i ilustrativniji je spomenik tzv. transilvanijskoj školi koji stoji ispred ulaza u rektorat univerziteta Babeš Boljaj koji je najveći univerzitet u Rumuniji. Naime na grupnoj skulpturi prikazane su tri osobe, Samuil Miku, George Sincai i Petru Major. Radi se o trojici unijata odnosno grko-katolika, koji su bili aktivni krajem osamnaestog i devetnaestog veka i koji se smatraju nekom vrstom rumunskog prosvetiteljstva.
Ovde je nekada živelo na stotine hiljada Srba o kojima više nigde ne možete da pronađete bilo kakav trag
No najveća zasluga, zbog koje su i dobili spomenik na ovom strateški važnom mestu je to to što su njih trojica unijata odigrali ključnu ulogu u suzbijanju i zameni ćirilice koja je bila dominatno pismo sve do kraja osamnaestog veka, a koristila se i nadalje. Zatiranje ćirilice, koju su naravno koristili najpre Srbi, a zatim i Rumuni, dovršeno je posle 1920 godine kada je rumunska država zabranila njenu upotrebu zakonom.
Dosta je šokantno da pravoslavni narod, što Rumuni i dalje jesu, slavi unijate i njihovo latiničenje kao osnovu svog savremenog identiteta. No, priča o identitetu je ovde više nego složena i zanimljiva. Nakon nestanka Srba, a uglavnom i Nemaca čiji su gradovi bili Brašov i Sibiu, osnovno pitanje je odnos Rumuna i Mađara.
Podvojenost grada
Kad dođete u Kluž, jasno vidite da postoje dva centra. Stari, stvarni centar grada je ogromni Trg ujedinjenja na kome se nalazi kompozicija sa monumentalnom figurom Matije Korvina. Spomenik je podignut početkom dvadesetog veka, ispred glavne rimokatoličke crkve, fascinantnog hrama Svetog Mihaila, i nedaleko od kuće u kojoj je ovaj veliki mađarski vladar rođen.
Ovaj deo podseća na dugu vladavinu Mađara Erdeljom, a Rumuni su svoj identitet počeli simbolički da grade i pokazuju posle 1920. kada je u periodu od 1922-1933 sagrađena već pominjana crkva. Radi se o veoma lepom hramu, gde se unutra može naći i svevideće oko. U pravoslavnoj tradiciji ono se ponekad vezuje za prikaz Sv. duha, no znajući za ozbiljan uticaj Francuske i Velikog orijenta u Rumuniji posle Prvog svetskog rata, nije čudno pomisliti i na slobodnozidarski uticaj u izgradnji i oslikavanju hrama.
Iza crkve je, u doba Čaušeskua, podignut spomenik svim rumunskim ratnicima, a posle 1990. podignut je ogroman spomenik Avramu Janku, rumunskom vođi iz doba Revolucije 1848. i 1849. koji je uglavnom brutalno ratovao protiv Mađara. I lokalni aerodrom nosi ime po njemu.
Spomenik je podigao dosta kontroverzni gradonačelnik iz devedesetih Georgi Fumaru kada su tenzije između većinskog rumunskog naroda i Mađara kojih u Klužu nema više od 15 posto, dostigle vrhunaca. Naime svega tri meseca posle svrgavanja Čaušeskua, desio se veliki fizički sukob u kome je ubijeno nekih osam Mađara. Pomenuti gradonačelnik je imao ozbiljnu ideju da fizički ukloni spomenik Korvinu te su pripadici mađarske manjine bukvalno fizički čuvali spomenik od sklanjanja.
Nakon pregovora i potpisanog sporazuma između dve zemlje situacija je počela da se smiruje, i danas su odnosi mnogo bolji, sklapaju se i mešoviti brakovi itd. No u gradu možete da vidite kako zapravo traje neka vrsta borbe simbolima za obeležavanje teritorije i razvoj, odnosno očuvanje sopstvenog identiteta.
Rumunske zastave su na sve strane, zgrada rumunske opere je u nekadašnjoj zgradi mađarske opere itd. Kad odete u lepu botaničku baštu, pročitate sitnim slovima da su tu neki Mađari nešto započeli, ali da je pravi razvoj došao tek kada je došao rumunski profesor Aleksandar Borza po kome bašta nosi ime itd.
Izgubljeni identitet
Postoji naravno i zajedničko kulturno nasleđe poput ozbiljne filmske tradicije. Ovde se održava najpoznatiji rumunski festival filma još od 2002. godine. U centru grada nalazi se kultni bioskop kafe Sinema arta, u zgradi u kojoj je David Sebastijan organizovao prvi bioskop.
Srbi nažalost svoj identitet i pozicije na ovim prostorima nisu očuvali, kao ni u Vlaškoj i Moldaviji
Tu možete videti sliku Majkla Kertisa i Aleksandra Korde 1915 godine u poseti Klužu. Tokom mog boravka održavao se trodnevni džez festival. Grad je pun odličnih muzeja, a živost mu posebno daju brojni studenti i ne mali broj turista. U pitanju je odlično mesto za produženi vikend, na samo 400 kilometara od Beograda.
Erdeljski Mađari su i dalje pretežno protestanti i među tim crkvama najvažnija je ona ispred koje je jako lep spomenik Svetom Đorđu. Izvorno je nastala kao rimokatolička, ali su je kalvinisti preuzeli i preuredili ostavljajući od starog nasleđa samo jako lepu renesansnu pevnicu i vrlo poznate organe. No na zidovima se nalaze vrlo zanimljive umrlice iz tog doba. Postojao je običaj da se nakon smrti erdeljskog plemića, napravi oznaka sa grbom njegove porodice, imenom i godinama rođenja i smrti. Tu se mogu naći pripadnici čuvenih porodica poput Telekija.
Erdelj za Mađare ima ekstremno važan istorijski značaj i puno se ulaže u opstanak i napredak oko milion pripadnika ove zajednice koji se tu nalaze. Uzgred, mađarski glasovi su nedavno presudili da Dan, a ne Simion postane predsednik države. O čemu se radi?
Bez obzira što su Simion, Đorđesku i pripadnici radikalnije rumunske desnice napravili ozbiljan iskorak u pravcu trampizma i pokušavali da se približe i Orbanu, mađarska zajednica je ovde dobro zapamtila da je početak političke karijere Simiona bio vezan za rušenje mađarskih grobova i drugih znamenja. Ceo taj prostor oni doživljavaju kao nasleće Legije arhangela Mihaila i pre svega kao izraz radikalnog rumunskog nacionalizma. Od toga im je bilo šta drugo prihvatljivije i pre svega manje opasno.
Srbi nažalost svoj identitet i pozicije na ovim prostorima nisu očuvali, kao ni u Vlaškoj i Moldaviji. Kao što znamo i u sopstvenoj zemlji, u kojoj nam 90 posto udžbenika proizvode strane kompanije ne vodimo baš računa o očuvanju sopstvenog identiteta. Ko nam smeta da podignemo spomenik Starini Novaku u Beogradu, Donjem Milanovcu ili bilo gde, odajući time počast našim srednjevekovnim borcima i hajducima kojima su posvećene neke od najlepših deseteračkih pesama.
Miša Đurković je direktor Centra za geopolitiku na Školi za međunarodne odnose budimpeštanskog Matija Korvin Kolegijuma. Ekskluzivno za Novi Standard.
Izvor: Novi Standard
Naslovna fotografija: Wikimedia commons/Dennis G. Jarvis – Romania-2382 – View from Hotel/CC BY-SA 2.0
BONUS VIDEO:
