Sukob elita ili sukob za elitu?

Pored ostalih aspekata, sadašnji sukob ili rascep u srpskom društvu moguće je posmatrati i kroz pitanje elite – krize elite (elita), sukoba elita ili borbe za status elite između različitih segmenata srpskog društva.

U toj perspektivi, tekuća kriza srpskog društva nema samo karakter borbe za vlast ili sukoba oko konkretnih političkih ciljeva, nego može biti posmatrana kao manifestacija dubljeg istorijski generisanog identitetskog rascepa u srpskom društvu, koja je u najbližoj vezi sa pitanjem formiranja elita i njihovom legitimnošću.

Prema Nevenu Cvetićaninu (u knjizi Slepe ulice istorije) istinsku elitu odlikuje stabilnost (kontinuitet), funkcionalnost i legitimitet i najvažnija osobina stabilnih i dovršenih društava podrazumeva posedovanje elite koja počiva na navedenim principima. Dakle, elita treba da bude funkcionalna, odnosno da adekvatno odgovara na izazove kojima su izloženi država i društvo. Mora biti i stabilna, u smislu da se ciljevi, principi i vrednosti elite prenose sa jedne istorijske generacije na drugu, kao i legitimna, odnosno da „ostatak“ društva priznaje eliti njeno pravo da projektuje osnovne koordinate društvenog i institucionalnog razvoja i da njima rukovodi.

Ovo „priznavanje“ ne počiva na nekom apstraktnom konsenzusu, nego najpre na mehanizmima i principima formiranja elite koji je prihvaćen od većine građana, odgovara njihovim potrebama i vrednostima i poseduje određen istorijski kontinuitet.

Elite i stabilnost

Nestabilna društva, nasuprot ovome, odlikuje postojanje parcijalnih elita, koje odlikuje nestabilnost (diskontinuitet), nefunkcionalnost (odnosno ograničena funkcionalnost) i odsustvo ili manjak legitimiteta, odnosno dubinski problem sa načinima, principima i vrednostima na kojima se formiraju i institucionalizuju elite.

U tekućoj krizi, sa elementima društvenog rascepa i institucionalne anomije, ovakvo viđenje problema dodatno je potvrđeno retorikom i motivacijom protivnika vlasti koja je usmerena ka potrebi za funkcionalnošću institucija i uspostavljanjem jasnih principa njihovog funkcionisanja, koja ide od zalaganja za temeljnu promenu sistema do zagovaranja njegove optimalne efikasnosti i efektivnosti, odnosno doslednog i odgovornog delovanja u skladu sa postojećim institucionalnim sistemom.

Vlast se takođe poziva na očuvanje države i društvenog jedinstva od onih čiji je navodni cilj njihova destrukcija, u ime ličnih interesa ili spoljnog faktora. Na očuvanje države i društvenog jedinstva gleda se kao na odgovornost istinskih elita, i vlast je spremna da takav status prizna svakome ko prema njenim kriterijumima doprinosi očuvanju ovih ciljeva i vrednosti, bez obzira na društveni ili kulturni kapital koji poseduje ili ne poseduje.

S druge strane, i jedna i druga strana naglašavaju sopstveni legitimitet i nelegitimitet one suprotne. Vlast se tako poziva na politički legitimitet, a njeni protivnici na onaj društveni i kulturni, nastao na osnovu njihovog društvenog i kulturnog kapitala. Takođe, jedni i drugi se međusobno osporavaju upravo ukazujući na manjkavosti njihovih identitetskih i legitimizacijskih uporišta.

Protivnici vlasti smatraju da je njen politički legitimitet sporan, što zbog sumnje u legitimitet izbornih procesa, što zbog medijske, bezbednosne i društvene kontrole koja osporava legitimnost konteksta u kome se sprovode demokratski izbori. Protivnici nosiocima političke vlasti takođe zameraju i nedostatak društvenog i kulturnog legitimiteta, kroz narativ o njihovom niskom društvenom i kulturnom kapitalu, odnosno o „kupljenim diplomama“, nestručnosti, korupciji i slično.

Na očuvanje države i društvenog jedinstva gleda se kao na odgovornost istinskih elita

Vlast, s druge strane, insistira na političkom nelegitimitetu njenih protivnika, bilo stranačke opozicije, civilnog sektora i studentskog pokreta, dok njen društveni i kulturni legitimitet, a naročito njegovu validnost u pretenziji na sticanje političkog legitimiteta, osporava upravo dovodeći u pitanje načine, principe i vrednosti njihovog formiranja i institucionalizacije.

Vlast iz tog razloga u sve većoj meri koristi strategiju delegitimizacije obrazovnog sistema, posebno univerziteta, kao i kulturnog elitizma, najčešće narativima o prokolonijalnom i autokolonijalnom delovanju većeg segmenta srednje klase i inteligencije. Sistemskim promenama koje najavljuje, vlast pokazuje pretenziju ka promeni načina, principa i vrednosti na kojima počiva samo formiranje i institucionalizacija pre svega obrazovnih, naučnih i kulturnih elita.

Izlaz iz krize

U tom smislu, ovde možemo govoriti o sukobu dve strane od kojih svaka sebi priznaje određenu meru legitimiteta i sebi pripisuje status elite ili potencijala za njeno formiranje. Svaka od sukobljenih strana svoju poziciju vidi kao onu koja može da predstavlja osnovu za formiranje jedne stabilne elite, koja će prerasti nasleđene identitetske i sistemske rascepe.

Protivnici vlasti ovaj proces vide kao proces uklanjanja uzurpatorske i parazitske pseudo-elite i pretvaranja sopstvenog društvenog i kulturnog kapitala u politički, dok ga vlast vidi kao temeljnu promenu samih sistema proizvodnje lokalnih elita, koji motiviše što nacionalnim potrebama za jedinstvom, što uklapanjem u dominantne globalne procese prestrukturacije elita.

Moglo bi se reći da i jedna i druga strana svoj legitimitet nastoje da zasnuju na nacionalnom i demokratskim elementima, s tim što je na strani vlasti naglasak na nacionalnom jedinstvu, koje uključuje naglašen socijalno-populistički aspekt i političkom legitimitetu zasnovanom na izbornom procesu i međunarodnom kontekstu koji počiva na ravnoteži između interesa velikih sila, dok je kod njenih protivnika naglasak na potrebi za nacionalnom obnovom sa snažnim etičkim aspektima, kao i na kulturnoj i društvenoj osnovi demokratskog legitimiteta, koji se ne može svoditi samo na formalnu stranu izbornog procesa i pravnog okvira, nego i na aktivno poštovanje i promovisanje određenih društvenih i kulturnih vrednosti.

Jasno je da, ovako postavljena, postojeća kriza odražava kontinuitet i manifestuje određeni trajni istorijski rascep u srpskom identitetu i institucionalnoj svesti, koji je dugoročno neodrživ i destruktivan. Čini se da on u ovom trenutku manje vodi opasnosti od prerastanja u građanski rat nego u dugotrajnu krizu, koja će samo otežavati ponovno integrisanje društva i uspostavljanje funkcionalnosti institucionalnog sistema, što bi trebalo da bude osnovna briga svake istinske elite.

Moglo bi se reći da i jedna i druga strana svoj legitimitet nastoje da zasnuju na nacionalnom i demokratskim elementima

U tom smislu, elitu srpskog društva će formirati oni koji su sposobni da Srbiju što pre izvedu iz stanja nereda i paralisanosti, koji društvo i državu čine nesposobnim da odgovore na izazove sa kojim se suočavaju i sa kojima će se tek suočavati. Ovo podrazumeva naglašenu svest o neodrživosti tekućeg stanja, dubini i pogubnosti održavanja postojećeg rascepa, uz sposobnost za prepoznavanje trajnih vrednosti, posedovanje snažne pravno-institucionalne i (veoma važno!) bezbednosne svesti, kao i spremnost na kompromis, koliko i na žrtvu.

Snažan politički realizam otporan na buku propagande i vrtlog manipulacija, u ovom trenutku je potrebniji nego ikad, kao i nužnost pretvaranja znanja i volje patriotski nastrojenih pojedinaca sa raznih strana u integrisanu i delatnu strategiju.

Da li će se ovaj sukob završiti formiranjem još jedne od parcijalnih elita, koju će odlikovati privremena funkcionalnost, ili će ići u smeru formiranja istinske elite, kadre da preuzme odgovornost za sudbinu države i naroda, jednačina je sa previše nepoznatih, ali ujedno – i pitanje svih pitanja.

Vladimir Kolarić je prozni i dramski pisac, teoretičar umetnosti i kulture, autor knjiga „Hrišćanstvo i film” i „Javni interes u kulturi: teorijske osnove i polazni kriterijumi vrednovanja”. Ekskluzivno za Novi Standard.

Izvor: Novi Standard

Naslovna fotografija: Snimak ekrana/Jutjub/Južne vesti

BONUS VIDEO: